ସମାପ୍ତଦୀକ୍ଷାନିଯମଃ ପତ୍ନୀଗଣସମନ୍ଵିତଃ । ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରୀଂ ରାଜା ସଭୃତ୍ଯବଲଵାହନଃ ॥୧-୧୮-
ଦୀକ୍ଷା ଓ ନିୟମ ସମାପ୍ତ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେବକ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଯଥାର୍ହଂ ପୂଜିତାସ୍ତେନ ରାଜ୍ଞା ଵୈ ପୃଥିଵୀଶ୍ଵରାଃ । ମୁଦିତାଃ ପ୍ରଯଯୁର୍ଦେଶାନ୍ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମୁନିପୁଂଗଵମ୍ ॥୧-୧୮-
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥିକ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିବା ପୃଥିବୀର ଶାସକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଶ୍ରୀମତାଂ ଗଚ୍ଛତାଂ ତେଷାଂ ସ୍ଵଗୃହାଣି ପୁରାତ୍ ତତଃ । ବଲାନି ରାଜ୍ଞାଂ ଶୁଭ୍ରାଣି ପ୍ରହୃଷ୍ଟାନି ଚକାଶିରେ ॥୧-୧୮-
ସେଇ ଶ୍ରୀମତ୍ ରାଜାମାନେ ନିଜ ନଗରକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦେଖାଗଲା।
ଗତେଷୁ ପୃଥିଵୀଶେଷୁ ରାଜା ଦଶରଥଃ ପୁନଃ । ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରୀଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍ ॥୧-୧୮-
ପୃଥିବୀର ଶାସକମାନେ ଯାଇଯିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥ ରାଜା, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରଧାନ କରି, ନିଜ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶାନ୍ତଯା ପ୍ରଯଯୌ ସାର୍ଧମୃଶଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗଃ ସୁପୂଜିତଃ । ଅମୁଗମ୍ଯମାନୋ ରାଜ୍ଞା ଚ ସାନୁଯାତ୍ରେଣ ଧୀମତା ॥୧-୧୮-
ଋଶ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମୁନି, ଶାନ୍ତାଙ୍କ ସହ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ସହିତ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯିବା ନଥିବାବେଳେ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଏଵଂ ଵିସୃଜ୍ଯ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣମାନସଃ । ଉଵାସ ସୁଖିତସ୍ତତ୍ର ପୁତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ ॥୧-୧୮-
ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଭାବି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ।
ତତୋ ଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେ ତୁ ଋତୂନାଂ ଷଟ୍ ସମତ୍ଯଯୁଃ । ତତଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶେ ମାସେ ଚୈତ୍ରେ ନାଵମିକେ ତିଥୌ ॥୧-୧୮-
ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଛଅ ଋତୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ, ଚୈତ୍ର ମାସର ନବମୀ ତିଥିରେ—
ନକ୍ଷତ୍ରେଽଦିତିଦୈଵତ୍ଯେ ସ୍ଵୋଚ୍ଚସଂସ୍ଥେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ । ଗ୍ରହେଷୁ କର୍କଟେ ଲଗ୍ନେ ଵାକ୍ପତାଵିନ୍ଦୁନା ସହ ॥୧-୧୮-
ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର, ଯାହା ଅଦିତି ଦେବୀଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟରେ ଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିରେ ପଞ୍ଚ ଗ୍ରହ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କର୍କଟ ଲଗ୍ନରେ ଏକାଠି ଥିଲେ—
ପ୍ରୋଦ୍ଯମାନେ ଜଗନ୍ନାଥଂ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତମ୍ । କୌସଲ୍ଯାଜନଯଦ୍ ରାମଂ ଦିଵ୍ଯଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପୂଜିତ ଜଗନ୍ନାଥ ଉଦୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋରର୍ଧଂ ମହାଭାଗଂ ପୁତ୍ରମୈକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନମ୍ । ଲୋହିତାକ୍ଷଂ ମହାବାହୁଂ ରକ୍ତୋଷ୍ଠଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନମ୍ ॥୧-୧୮-
ସେ ରାମ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଧ ଅଂଶ, ଅତି ଶ୍ରୀମୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ, ଲାଲ ଓଠ, ଏବଂ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ସ୍ୱର ଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଶୁଶୁଭେ ତେନ ପୁତ୍ରେଣାମିତତେଜସା । ଯଥା ଵରେଣ ଦେଵାନାମଦିତିର୍ଵଜ୍ରପାଣିନା ॥୧-୧୮-
ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତି ଦେବୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଭରତୋ ନାମ କୈକେଯ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ । ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସର୍ଵୈଃ ସମୁଦିତୋ ଗୁଣୈଃ ॥୧-୧୮-
କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭରତ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ।
ଅଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ସୁମିତ୍ରାଜନଯତ୍ ସୁତୌ । ଵୀରୌ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରକୁଶଲୌ ଵିଷ୍ଣୋରର୍ଧସମନ୍ଵିତୌ ॥୧-୧୮-
ତାପରେ ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଧ ଶକ୍ତି ଥିଲେ।
ପୁଷ୍ଯେ ଜାତସ୍ତୁ ଭରତୋ ମୀନଲଗ୍ନେ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ସାର୍ପେ ଜାତୌ ତୁ ସୌମିତ୍ରୀ କୁଲୀରେଽଭ୍ଯୁଦିତେ ରଵୌ ॥୧-୧୮-
ଭରତ, ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମୀନ ଲଗ୍ନରେ ଜନ୍ମିଲେ; ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଆଶ୍ଲେଷା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ କର୍କଟ ଲଗ୍ନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ଜନ୍ମିଲେ।
ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରା ମହାତ୍ମାନଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଜଜ୍ଞିରେ ପୃଥକ୍ । ଗୁଣଵନ୍ତୋଽନୁରୂପାଶ୍ଚ ରୁଚ୍ଯା ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦୋପମାଃ ॥୧-୧୮-
ରାଜାଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର, ମହାତ୍ମା, ଅଲଗା ଅଲଗା ଜନ୍ମିଲେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ରୂପରେ ଅନୁକୂଳ, ଏବଂ ରୂପରେ ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦ ଦ୍ୱୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସମାନ।
ଜଗୁଃ କଲଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵା ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ । ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଖାତ୍ ପତତ୍ ॥୧-୧୮-
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଦେବ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ଦ୍ୱନି ହେଲା, ଆକାଶରୁ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ଗାଯନୈଶ୍ଚ ଵିରାଵିଣ୍ଯୋ ଵାଦନୈଶ୍ଚ ତଥାପରୈଃ । ଵିରେଜୁର୍ଵିପୁଲାସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵରତ୍ନସମନ୍ଵିତାଃ ॥୧-୧୮-
ମଧୁର ଗାୟନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଦ୍ୱନିରେ, ସେଠାରେ ବିଶାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ମଣ୍ଡପମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
ପ୍ରଦେଯାଂଶ୍ଚ ଦଦୌ ରାଜା ସୂତମାଗଧଵନ୍ଦିନାମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ଵିତ୍ତମ୍ ଗୋଧନାନି ସହସ୍ରଶଃ ॥୧-୧୮-
ରାଜା ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦିମାନେକୁ ଦାନ ଦେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଧନ ଓ ହଜାର ହଜାର ଗାଈ ଦେଲେ।
ଅତୀତ୍ଯୈକାଦଶାହଂ ତୁ ନାମକର୍ମ ତଥାକରୋତ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ରାମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଭରତଂ କୈକଯୀସୁତମ୍ ॥୧-୧୮-
ଏଗାର ଦିନ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ରାଜା ନାମକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ରାମ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ନାମ ଦେଲେ।
ସୌମିତ୍ରିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମିତି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମପରଂ ତଥା । ଵସିଷ୍ଠଃ ପରମପ୍ରୀତୋ ନାମାନି କୁରୁତେ ତଦା ॥୧-୧୮-
ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ' ଏବଂ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ 'ଶତ୍ରୁଘ୍ନ' ନାମ ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଭୋଜଯାମାସ ପୌରାଜାନପଦାନପି । ଅଦଦଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ରତ୍ନୌଘମଲଂ ବହୁ ॥୧-୧୮-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନଗରବାସୀ ଓ ଦେଶର ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦାନ କରିଲେ।
ତେଷାଂ ଜନ୍ମକ୍ରିଯାଦୀନି ସର୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯକାରଯତ୍ । ତେଷାଂ କେତୁରିଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାମୋ ରତିକରଃ ପିତୁଃ ॥୧-୧୮-
ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜେଷ୍ଠ ରାମ, ପିତାଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ, ଜଣେ ପତାକା ପରି।
ବଭୂଵ ଭୂଯୋ ଭୂତାନାଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିଵ ସମ୍ମତଃ । ସର୍ଵେ ଵେଦଵିଦଃ ଶୂରାଃ ସର୍ଵେ ଲୋକହିତେ ରତାଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ପୁନି ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପରି ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସାହସୀ ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ଜ୍ଞାନୋପସମ୍ପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ । ତେଷାମପି ମହାତେଜା ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଦୃଢ଼।
ଇଷ୍ଟଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ନିର୍ମଲଃ । ଗଜସ୍କନ୍ଧେଽଶ୍ଵପୃଷ୍ଠେ ଚ ରଥଚର୍ଯାସୁ ସମ୍ମତଃ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପବିତ୍ର; ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ଚଳାଇବାରେ ସମ୍ମାନିତ।
ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ନିରତଃ ପିତୁଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତଃ । ବାଲ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଭୃତି ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନଃ ॥୧-୧୮-
ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ; ଶିଶୁକାଳରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରି, ଅତି ସ୍ନେହଶୀଳ।
ରାମସ୍ଯ ଲୋକରାମସ୍ଯ ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ନିତ୍ଯଶଃ । ସର୍ଵପ୍ରିଯକରସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାପି ଶରୀରତଃ ॥୧-୧୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଓ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ, ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିସମ୍ପନ୍ନୋ ବହିଃପ୍ରାଣ ଇଵାପରଃ । ନ ଚ ତେନ ଵିନା ନିଦ୍ରାଂ ଲଭତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥୧-୧୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଗ୍ୟବାନ ଥିଲେ, ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ପରି; ତାଙ୍କ ବିନା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ନିଦ୍ରା ପାଇ ପାରିନଥିଲେ।
ମୃଷ୍ଟମନ୍ନମୁପାନୀତମଶ୍ନାତି ନ ହି ତଂ ଵିନା । ଯଦା ହି ହଯମାରୂଢୋ ମୃଗଯାଂ ଯାତି ରାଘଵଃ ॥୧-୧୮-
ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ବିନା ଖାଇନଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଘୋଡା ଚଢ଼ି ଶିକାରକୁ ଯାଉଥିଲେ,
ଅଥୈନଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽଭ୍ଯେତି ସଧନୁଃ ପରିପାଲଯନ୍ । ଭରତସ୍ଯାପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଵରଜୋ ହି ସଃ ॥୧-୧୮-
ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛରେ ଧନୁ ନେଇ ସୁରକ୍ଷା କରି ଯାଉଥିଲେ; ଭରତ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହିପରି କରିଥିଲେ।