ପିତୁରପତନହେତୁତ୍ଵାତ୍ତଦେଵାପତ୍ଯତ୍ଵେନ ସମ୍ମତମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ପିତାଙ୍କର ପତନର କାରଣ ଯେଉଁ କାମ, ସେହି କାମ ପୁଅଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ ବୋଲି ମନ୍ୟ ହୁଏ।
ତଦପତ୍ଯଂ ଭଵାନସ୍ତୁ ମା ଭଵାନ୍ ଦୁଷ୍କୃତଂ ପିତୁ: । ଅଭିପତ୍ତା କୃତଂ କର୍ମ ଲୋକେ ଧୀରଵିଗର୍ହିତମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଆପଣ ସତ୍ୟ ପୁଅ ହେଉନ୍ତୁ, ପିତାଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଜଗତରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏପରି କାମକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
କୈକେଯୀଂ ମାଂ ଚ ତାତଂ ଚ ସୁହୃଦୋ ବାନ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ନ: । ପୌରଜାନପଦାନ୍ ସର୍ଵାଂସ୍ତ୍ରାତୁ ସର୍ଵମିଦଂ ଭଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୬.
କୈକେୟୀ, ମୋତେ, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ, ଆମ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପୌର ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆପଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
କ୍ଵ ଚାରଣ୍ଯଂ କ୍ଵ ଚ କ୍ଷାତ୍ऺତ୍ର କ୍ଵ ଜଟା: କ୍ଵ ଚ ପାଲନମ୍ । ଈଦୃଶଂ ଵ୍ଯାହତଂ କର୍ମ ନ ଭଵାନ୍ କର୍ତୁମର୍ହତି ।। ୨.୧୦୬.
ବନ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତି, ଜଟା ଓ ରାଜ୍ୟପାଳନ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି? ଏପରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କାମ ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏଷ ହି ପ୍ରଥମୋ ଧର୍ମ: କ୍ଷତ୍ऺିତ୍ରଯସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ । ଯେନ ଶକ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରଜାମାନେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।
କଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସଂଶଯସ୍ଥମଲକ୍ଷଣମ୍ । ଆଯତିସ୍ଥଂ ଚରେଦ୍ଧର୍ମଂ କ୍ଷତ୍ऺତ୍ରବନ୍ଧୁରନିଶ୍ଚିତମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଏହି ଲୋକରେ କିଏ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଥିବା କଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଧର୍ମର ପଛରେ ଲାଗିପଡ଼ିବ, ଯଦି ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ହୁଏ?
ଅଥ କ୍ଲେଶଜମେଵ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଚରିତୁମିଚ୍ଛସି । ଧର୍ମେଣ ଚତୁରୋ ଵର୍ଣାନ୍ ପାଲଯନ୍ କ୍ଲେଶମାପ୍ନୁହି ।। ୨.୧୦୬.
ଯଦି ଆପଣ କଷ୍ଟଦାୟକ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଇ କଷ୍ଟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ଚତୁର୍ଣାମାଶ୍ରମାଣାଂ ହି ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାଶ୍ରମମ୍ । ପ୍ରାହୁର୍ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧର୍ମଜ୍ଞାସ୍ତଂ କଥଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୬.
ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରୁ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣ କିପରି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବେ?
ଶ୍ରୁତେନ ବାଲ: ସ୍ଥାନେନ ଜନ୍ମନା ଭଵତୋ ହ୍ଯହମ୍ । ସ କଥଂ ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ଭୂମିଂ ଭଵତି ତିଷ୍ଠତି ।। ୨.୧୦୬.
ଶିକ୍ଷା, ପଦବୀ ଓ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଆପଣଠାରୁ ଛୋଟ; ତେଣୁ ଆପଣ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଏହି ଭୂମିକୁ ପାଳନ କରିପାରିବି?
ହୀନବୁଦ୍ଧିଗୁଣୋ ବାଲୋ ହୀନ: ସ୍ଥାନେନ ଚାପ୍ଯହମ୍ । ଭଵତା ଚ ଵିନାଭୂତୋ ନ ଵର୍ତ୍ତଯିତୁମୁତ୍ସହେ ।। ୨.୧୦୬.
ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗୁଣରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଦବୀରେ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ; ଆପଣ ନଥିଲେ, ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇପାରିବି ନାହିଁ।
ଇଦଂ ନିଖିଲମଵ୍ଯଗ୍ରଂ ରାଜ୍ଯଂ ପିତ୍ର୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ । ଅନୁଶାଧି ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସହ ବାନ୍ଧଵୈ: ।। ୨.୧୦୬.
ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ପିତୃପାରମ୍ପରା ରାଜ୍ୟକୁ, ଆପଣ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।
ଇହୈଵ ତ୍ଵା ଽଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ ସର୍ଵା: ପ୍ରକୃତଯ: ସହ । ଋତ୍ଵିଜ: ସଵସିଷ୍ଠାଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରଵନ୍ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦା: ।। ୨.୧୦୬.
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆପଣଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।
ଅଭିଷିକ୍ତସ୍ତ୍ଵମସ୍ମାଭିରଯୋଧ୍ଯାଂ ପାଲନେ ଵ୍ରଜ । ଵିଜିତ୍ଯ ତରସା ଲୋକାନ୍ ମରୁଦ୍ଭିରିଵ ଵାସଵ: ।। ୨.୧୦୬.
ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ଆପଣ ଆୟୋଧ୍ୟାର ପାଳନ କରନ୍ତୁ; ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଜିତି, ବାୟୁଦେବ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶାସନ କରନ୍ତୁ।
ଋଣାନି ତ୍ରୀଣ୍ଯପାକୁର୍ଵନ୍ ଦୁର୍ହୃଦ: ସାଧୁ ନିର୍ଦ୍ଦହନ୍ । ସୁହୃଦସ୍ତର୍ପଯନ୍ କାମୈସ୍ତ୍ଵମେଵାତ୍ରାନୁଶାଧି ମାମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ ଶୋଧି, ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରି, ସୁହୃଦମାନେଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଆପଣ ଏଠାରେ ମୋତେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।
ଅଦ୍ଯାର୍ଯ ମୁଦିତା: ସନ୍ତୁ ସୁହୃଦସ୍ତେ ଽଭିଷେଚନେ । ଅଦ୍ଯ ଭୀତା: ପଲାଯନ୍ତାଂ ଦୁର୍ହୃଦସ୍ତେ ଦିଶୋ ଦଶ ।। ୨.୧୦୬.
ଆଜି ତୁମର ସତ୍ୟ ସମ୍ମିତ୍ରମାନେ ତୁମର ଅଭିଷେକରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଏବଂ ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟରେ ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଇଯାଆନ୍ତୁ।
ଆକ୍ରୋଶଂ ମମ ମାତୁଶ୍ଚ ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଅଦ୍ଯ ତତ୍ରଭଵନ୍ତଂ ଚ ପିତରଂ ରକ୍ଷ କିଲ୍ବିଷାତ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ମୋ ଓ ମୋର ମାଆଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ଅପମାନକୁ ଦୂର କର, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆଜି ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କର।
ଶିରସା ତ୍ଵା ଽଭିଯାଚେ ଽହଂ କୁରୁଷ୍ଵ କରୁଣାଂ ମଯି । ବାନ୍ଧଵେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷ୍ଵିଵ ମହେଶ୍ଵର: ।। ୨.୧୦୬.
ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୋ ପ୍ରତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପ୍ରତି କୃପା କର, ଯେପରି ମହାଦେବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କରନ୍ତି।
ଅଥୈତତ୍ ପୃଷ୍ଠତ: କୃତ୍ଵା ଵନମେଵ ଭଵାନିତ: । ଗମିଷ୍ଯତି ଗମିଷ୍ଯାମି ଭଵତା ସାର୍ଦ୍ଧମପ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଯଦି ଏହା ସବୁ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅବଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଯିବି।
ତଥାହି ରାମୋ ଭରତେନ ତାମ୍ଯତା ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନ: ଶିରସା ମହୀପତି: । ନ ଚୈଵ ଚକ୍ରେ ଗମନାଯ ସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ମତିଂ ପିତୁସ୍ତଦ୍ଵଚନେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତ: ।। ୨.୧୦୬.
ଏପରି ଭାବେ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରାମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ ଏବଂ ଫେରିବାକୁ ମନ ହେଲେ ନାହିଁ।
ତଦଦ୍ଭୁତଂ ସ୍ଥୈର୍ଯମଵେକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵେ ସମଂ ଜନୋ ହର୍ଷମଵାପ ଦୁ:ଖିତ: । ନ ଯାତ୍ଯଯୋଧ୍ଯାମିତି ଦୁ:ଖିତୋ ଽଭଵତ୍ ସ୍ଥିରପ୍ରତିଜ୍ଞତ୍ଵମଵେକ୍ଷ୍ଯ ହର୍ଷିତ: ।। ୨.୧୦୬.
ରାଘବଙ୍କ ଏମିତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଧୃଢତା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଅଟୁଟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତମୃତ୍ଵିଜୋ ନୈଗମଯୂଥଵଲ୍ଲଭାସ୍ତଦା ଵିଂସଜ୍ଞାଶ୍ରୁକଲାଶ୍ଚ ମାତର: । ତଥା ବ୍ରୁଵାଣଂ ଭରତଂ ପ୍ରତୁଷ୍ଟୁଵୁ: ପ୍ରଣମ୍ଯ ରାମଂ ଚ ଯଯାଚିରେ ସହ ।। ୨.୧୦୬.
ସେ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞିକମାନେ, ନଗରବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନମାନେ ଏବଂ ମାଆମାନେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ଥିଲା, ସେମାନେ ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ସମେତେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଡୁତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଛଅଟିଏ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ସପ୍ତାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ପୁନରେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତଂ ଭରତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜ: । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ଜ୍ଞାତିମଧ୍ଯେ ଽଭିସତ୍କୃତ: ।। ୨.୧୦୭.
ଏପରି କହୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଉପପନ୍ନମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯତ୍ତ୍ଵମେଵମଭାଷଥା: । ଜାତ: ପୁତ୍ରୋ ଦଶରଥାତ୍ କୈକେଯ୍ଯାଂ ରାଜସତ୍ତମାତ୍ ।। ୨.୧୦୭.
ତୁମେ ଯେପରି କଥା କହିଛ, ଏହା ଯଥାଯଥିକ, କାରଣ ତୁମେ ଦଶରଥ ଓ ମହାନୀୟ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ପୁରା ଭ୍ରାତ: ପିତା ନ: ସ ମାତରଂ ତେ ସମୁଦ୍ଵହନ୍ । ମାତାମହେ ସମାଶ୍ରୌଷୀଦ୍ରାଜ୍ଯଶୁଲ୍କମନୁତ୍ତମମ୍ ।। ୨.୧୦୭.
ଭାଇ, ପୂର୍ବେ ଆମ ପିତା ତୁମ ମାଆଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିବାବେଳେ, ତୁମ ମାମାଙ୍କ ଠାରୁ ଅପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟଶୁଲ୍କ ଶୁଣିଥିଲେ।
ଦୈଵାସୁରେ ଚ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଜନନ୍ଯୈ ତଵ ପାର୍ଥିଵ: । ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଦଦୌ ରାଜା ଵରମାରାଧିତ: ପ୍ରଭୁ: ।। ୨.୧୦୭.
ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମ ମାଆଙ୍କ ପିତା ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ।
ତତ: ସା ସମ୍ପ୍ରତିଶ୍ରାଵ୍ଯ ତଵ ମାତା ଯଶସ୍ଵିନୀ । ଅଯାଚତ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦ୍ଵୌ ଵରୌ ଵରଵର୍ଣିନୀ ।। ୨.୧୦୭.
ସେଇ ସଂକଳ୍ପ ପାଇ ତୁମର ପ୍ରଶଂସିତ ମାଆ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇଟି ବର ଚାହିଲେ।
ତଵ ରାଜ୍ଯଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ମମ ପ୍ରଵ୍ରାଜନଂ ତଥା । ତୌ ଚ ରାଜା ତଦା ତସ୍ଯୈ ନିଯୁକ୍ତ: ପ୍ରଦଦୌ ଵରୌ ।। ୨.୧୦୭.
ସେ ଚାହିଲେ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଓ ମୋର ବନବାସ, ଏବଂ ରାଜା ସେଇ ଦୁଇଟି ବର ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ତେନ ପିତ୍ରା ଽହମପ୍ଯତ୍ର ନିଯୁକ୍ତ: ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଚତୁର୍ଦଶ ଵନେ ଵାସଂ ଵର୍ଷାଣି ଵରଦାନିକମ୍ ।। ୨.୧୦୭.
ତେଣୁ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଚଉଦ ଅବଧି ବନରେ ବାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛି।
ସୋ ଽହଂ ଵନମିଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନିର୍ଜନଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣାନ୍ଵିତ: । ସୀତଯା ଚାପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ: ସତ୍ଯଵାଦେ ସ୍ଥିତ: ପିତୁ: ।। ୨.୧୦୭.
ଏହିପରି ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଏହି ନିର୍ଜନ ବନକୁ ଆସିଛି, ସତ୍ୟରେ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହି।