ପରାଵରଜ୍ଞୋ ଯଶ୍ଚ ସ୍ଯାତ୍ତଥା ତ୍ଵଂ ମନୁଜାଧିପ । ସ ଏଵଂ ଵ୍ଯସନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଵିଷୀଦିତୁମର୍ହତି ।। ୨.୧୦୬.
ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ସବୁ ଜାଣିଥିବା ଯେଉଁଠି, ତୁମେ ଯେପରି ମଣିଷମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ସେଠି ଏପରି ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅମରୋପମ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ତ୍ଵଂ ମହାତ୍ମା ସତ୍ଯସଙ୍ଗର: । ସର୍ଵଜ୍ଞ: ସର୍ଵଦର୍ଶୀ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାଂଶ୍ଚାସି ରାଘଵ ।। ୨.୧୦୬.
ତୁମେ ଅମରମାନେଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସବୁକିଛି ଜାଣ, ସବୁକିଛି ଦେଖ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଘବ।
ନ ତ୍ଵାମେଵଙ୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଭଵାଭଵକୋଵିଦମ୍ । ଅଵିଷହ୍ଯତମଂ ଦୁ:ଖମାସାଦଯିତୁମର୍ହତି ।। ୨.୧୦୬.
ଏପରି ଗୁଣ ଯାହା ପାଖରେ ଅଛି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ଜାଣେ, ସେଠି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରୋଷିତେ ମଯି ଯତ୍ପାପଂ ମାତ୍ରା ମତ୍କାରଣାତ୍କୃତମ୍ । କ୍ଷୁଦ୍ରଯା ତଦନିଷ୍ଟଂ ମେ ପ୍ରସୀଦତୁ ଭଵାନ୍ମମ ।। ୨.୧୦୬.
ମୁଁ ଦୂରେ ଥିବାବେଳେ ମୋ ମାଆ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ କାରଣରେ ମୋ ପାଇଁ ଅପରାଧ କଲେ, ସେ ଅନିଷ୍ଟ କାମ ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ମାଫ କରନ୍ତୁ।
ଧର୍ମବନ୍ଧେନ ବଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ତେନେମାଂ ନେହ ମାତରମ୍ । ହନ୍ମି ତୀଵ୍ରେଣ ଦଣ୍ଡେନ ଦଣ୍ଡାର୍ହାଂ ପାପକାରିଣୀମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଏହି ମାଆ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
କଥଂ ଦଶରଥାଜ୍ଜାତ: ଶୁଦ୍ଧାଭିଜନକର୍ମଣ: । ଜାନନ୍ ଧର୍ମମଧର୍ମିଷ୍ଠଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଂ କର୍ମ ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ଓ କର୍ମର, ଧର୍ମ କଣ ଜାଣି, କିପରି ଅଧର୍ମ ଏବଂ ଘୃଣିତ କାମ କରିପାରିବି?
ଗୁରୁ: କ୍ରିଯାଵାନ୍ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ରାଜା ପ୍ରେତ: ପିତେତି ଚ । ତାତଂ ନ ପରିଗର୍ହେଯଂ ଦୈଵତଂ ଚେତି ସଂସଦି ।। ୨.୧୦୬.
ଗୁରୁ, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି, ବୃଦ୍ଧ, ରାଜା, ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହେଲେ—ଏମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଭାରେ ମୁଁ କେବେ ନିନ୍ଦା କରିବି ନାହିଁ।
କୋ ହି ଧର୍ମାର୍ଥଯୋର୍ହୀନମୀଦୃଶଂ କର୍ମ କିଲ୍ବିଷମ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯା: ପ୍ରିଯଂ ଚିକୀର୍ଷୁ: ସନ୍ କୁର୍ଯାଦ୍ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧର୍ମଵିତ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିହୀନ, ଏପରି ପାପ କାମ କେବେ କରିପାରିବ, ଯଦି ସେ ଏକ ନାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ? ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏପରି କାମ କରିପାରିବ କି?
ଅନ୍ତକାଲେ ହି ଭୂତାନି ମୁହ୍ଯନ୍ତୀତି ପୁରାଶ୍ରୁତି: । ରାଜ୍ଞୈଵଂ କୁର୍ଵତା ଲୋକେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସା ଶ୍ରୁତି: କୃତା ।। ୨.୧୦୬.
ପୁରୁଣା କଥା ଅନୁସାରେ, ଜୀବମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ରାଜା ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ସେଇ କଥା ଆମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରୁଛୁ।
ସାଧ୍ଵର୍ଥମଭିସନ୍ଧାଯ ऺକ୍ରୋଧାନ୍ମୋହାଚ୍ଚ ସାହସାତ୍ । ତାତସ୍ଯ ଯଦତିକ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାହରତୁ ତଦ୍ଭଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ମୋର ପିତା ଯେଉଁ କାମ କ୍ରୋଧ, ମୋହ କିମ୍ବା ଅବିବେକରେ କରିଥିଲେ, ଆପଣ ନ୍ୟାୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାକୁ ପଛେଇ ନେବେ।
ପିତୁରପତନହେତୁତ୍ଵାତ୍ତଦେଵାପତ୍ଯତ୍ଵେନ ସମ୍ମତମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ପିତାଙ୍କର ପତନର କାରଣ ଯେଉଁ କାମ, ସେହି କାମ ପୁଅଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗିଥାଏ ବୋଲି ମନ୍ୟ ହୁଏ।
ତଦପତ୍ଯଂ ଭଵାନସ୍ତୁ ମା ଭଵାନ୍ ଦୁଷ୍କୃତଂ ପିତୁ: । ଅଭିପତ୍ତା କୃତଂ କର୍ମ ଲୋକେ ଧୀରଵିଗର୍ହିତମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଆପଣ ସତ୍ୟ ପୁଅ ହେଉନ୍ତୁ, ପିତାଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଜଗତରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏପରି କାମକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
କୈକେଯୀଂ ମାଂ ଚ ତାତଂ ଚ ସୁହୃଦୋ ବାନ୍ଧଵାଂଶ୍ଚ ନ: । ପୌରଜାନପଦାନ୍ ସର୍ଵାଂସ୍ତ୍ରାତୁ ସର୍ଵମିଦଂ ଭଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୬.
କୈକେୟୀ, ମୋତେ, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ, ଆମ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପୌର ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆପଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
କ୍ଵ ଚାରଣ୍ଯଂ କ୍ଵ ଚ କ୍ଷାତ୍ऺତ୍ର କ୍ଵ ଜଟା: କ୍ଵ ଚ ପାଲନମ୍ । ଈଦୃଶଂ ଵ୍ଯାହତଂ କର୍ମ ନ ଭଵାନ୍ କର୍ତୁମର୍ହତି ।। ୨.୧୦୬.
ବନ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତି, ଜଟା ଓ ରାଜ୍ୟପାଳନ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି? ଏପରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କାମ ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏଷ ହି ପ୍ରଥମୋ ଧର୍ମ: କ୍ଷତ୍ऺିତ୍ରଯସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ । ଯେନ ଶକ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରଜାମାନେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।
କଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସଂଶଯସ୍ଥମଲକ୍ଷଣମ୍ । ଆଯତିସ୍ଥଂ ଚରେଦ୍ଧର୍ମଂ କ୍ଷତ୍ऺତ୍ରବନ୍ଧୁରନିଶ୍ଚିତମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଏହି ଲୋକରେ କିଏ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଥିବା କଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଧର୍ମର ପଛରେ ଲାଗିପଡ଼ିବ, ଯଦି ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ହୁଏ?
ଅଥ କ୍ଲେଶଜମେଵ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଚରିତୁମିଚ୍ଛସି । ଧର୍ମେଣ ଚତୁରୋ ଵର୍ଣାନ୍ ପାଲଯନ୍ କ୍ଲେଶମାପ୍ନୁହି ।। ୨.୧୦୬.
ଯଦି ଆପଣ କଷ୍ଟଦାୟକ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଇ କଷ୍ଟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ଚତୁର୍ଣାମାଶ୍ରମାଣାଂ ହି ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାଶ୍ରମମ୍ । ପ୍ରାହୁର୍ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧର୍ମଜ୍ଞାସ୍ତଂ କଥଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୬.
ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରୁ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣ କିପରି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବେ?
ଶ୍ରୁତେନ ବାଲ: ସ୍ଥାନେନ ଜନ୍ମନା ଭଵତୋ ହ୍ଯହମ୍ । ସ କଥଂ ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ଭୂମିଂ ଭଵତି ତିଷ୍ଠତି ।। ୨.୧୦୬.
ଶିକ୍ଷା, ପଦବୀ ଓ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଆପଣଠାରୁ ଛୋଟ; ତେଣୁ ଆପଣ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଏହି ଭୂମିକୁ ପାଳନ କରିପାରିବି?
ହୀନବୁଦ୍ଧିଗୁଣୋ ବାଲୋ ହୀନ: ସ୍ଥାନେନ ଚାପ୍ଯହମ୍ । ଭଵତା ଚ ଵିନାଭୂତୋ ନ ଵର୍ତ୍ତଯିତୁମୁତ୍ସହେ ।। ୨.୧୦୬.
ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗୁଣରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଦବୀରେ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ; ଆପଣ ନଥିଲେ, ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇପାରିବି ନାହିଁ।
ଇଦଂ ନିଖିଲମଵ୍ଯଗ୍ରଂ ରାଜ୍ଯଂ ପିତ୍ର୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ । ଅନୁଶାଧି ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସହ ବାନ୍ଧଵୈ: ।। ୨.୧୦୬.
ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ପିତୃପାରମ୍ପରା ରାଜ୍ୟକୁ, ଆପଣ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।
ଇହୈଵ ତ୍ଵା ଽଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ ସର୍ଵା: ପ୍ରକୃତଯ: ସହ । ଋତ୍ଵିଜ: ସଵସିଷ୍ଠାଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରଵନ୍ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦା: ।। ୨.୧୦୬.
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆପଣଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।
ଅଭିଷିକ୍ତସ୍ତ୍ଵମସ୍ମାଭିରଯୋଧ୍ଯାଂ ପାଲନେ ଵ୍ରଜ । ଵିଜିତ୍ଯ ତରସା ଲୋକାନ୍ ମରୁଦ୍ଭିରିଵ ଵାସଵ: ।। ୨.୧୦୬.
ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ଆପଣ ଆୟୋଧ୍ୟାର ପାଳନ କରନ୍ତୁ; ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଜିତି, ବାୟୁଦେବ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶାସନ କରନ୍ତୁ।
ଋଣାନି ତ୍ରୀଣ୍ଯପାକୁର୍ଵନ୍ ଦୁର୍ହୃଦ: ସାଧୁ ନିର୍ଦ୍ଦହନ୍ । ସୁହୃଦସ୍ତର୍ପଯନ୍ କାମୈସ୍ତ୍ଵମେଵାତ୍ରାନୁଶାଧି ମାମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ ଶୋଧି, ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରି, ସୁହୃଦମାନେଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଆପଣ ଏଠାରେ ମୋତେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।
ଅଦ୍ଯାର୍ଯ ମୁଦିତା: ସନ୍ତୁ ସୁହୃଦସ୍ତେ ଽଭିଷେଚନେ । ଅଦ୍ଯ ଭୀତା: ପଲାଯନ୍ତାଂ ଦୁର୍ହୃଦସ୍ତେ ଦିଶୋ ଦଶ ।। ୨.୧୦୬.
ଆଜି ତୁମର ସତ୍ୟ ସମ୍ମିତ୍ରମାନେ ତୁମର ଅଭିଷେକରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଏବଂ ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟରେ ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଇଯାଆନ୍ତୁ।
ଆକ୍ରୋଶଂ ମମ ମାତୁଶ୍ଚ ପ୍ରମୃଜ୍ଯ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଅଦ୍ଯ ତତ୍ରଭଵନ୍ତଂ ଚ ପିତରଂ ରକ୍ଷ କିଲ୍ବିଷାତ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ମୋ ଓ ମୋର ମାଆଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ଅପମାନକୁ ଦୂର କର, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଆଜି ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କର।
ଶିରସା ତ୍ଵା ଽଭିଯାଚେ ଽହଂ କୁରୁଷ୍ଵ କରୁଣାଂ ମଯି । ବାନ୍ଧଵେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷ୍ଵିଵ ମହେଶ୍ଵର: ।। ୨.୧୦୬.
ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୋ ପ୍ରତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପ୍ରତି କୃପା କର, ଯେପରି ମହାଦେବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କରନ୍ତି।
ଅଥୈତତ୍ ପୃଷ୍ଠତ: କୃତ୍ଵା ଵନମେଵ ଭଵାନିତ: । ଗମିଷ୍ଯତି ଗମିଷ୍ଯାମି ଭଵତା ସାର୍ଦ୍ଧମପ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ଯଦି ଏହା ସବୁ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅବଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଯିବି।
ତଥାହି ରାମୋ ଭରତେନ ତାମ୍ଯତା ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନ: ଶିରସା ମହୀପତି: । ନ ଚୈଵ ଚକ୍ରେ ଗମନାଯ ସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ମତିଂ ପିତୁସ୍ତଦ୍ଵଚନେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତ: ।। ୨.୧୦୬.
ଏପରି ଭାବେ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରାମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ ଏବଂ ଫେରିବାକୁ ମନ ହେଲେ ନାହିଁ।
ତଦଦ୍ଭୁତଂ ସ୍ଥୈର୍ଯମଵେକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵେ ସମଂ ଜନୋ ହର୍ଷମଵାପ ଦୁ:ଖିତ: । ନ ଯାତ୍ଯଯୋଧ୍ଯାମିତି ଦୁ:ଖିତୋ ଽଭଵତ୍ ସ୍ଥିରପ୍ରତିଜ୍ଞତ୍ଵମଵେକ୍ଷ୍ଯ ହର୍ଷିତ: ।। ୨.୧୦୬.
ରାଘବଙ୍କ ଏମିତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଧୃଢତା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଅଟୁଟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।