ସହୈଵ ମୃତ୍ଯୁର୍ଵ୍ରଜତି ସହ ମୃତ୍ଯୁର୍ନିଷୀଦତି । ଗତ୍ଵା ସୁଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ସହମୃତ୍ଯୁର୍ନିଵର୍ତତେ ।। ୨.୧୦୫.
ମୃତ୍ୟୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଚାଲେ, ସହିତେ ବସେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଫେରିଆସେ।
ଗାତ୍ରେଷୁ ଵଲଯ: ପ୍ରାପ୍ତା: ଶ୍ଵେତାଶ୍ଚୈଵ ଶିରୋରୁହା: । ଜରଯା ପୁରୁଷୋ ଜୀର୍ଣ: କିଂ ହି କୃତ୍ଵା ପ୍ରଭାଵଯେତ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଶରୀରରେ ଚିରା ଆସିଛି, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି; ବୟସରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ସେ କଣ କରିପାରିବ?
ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯୁଦିତ ଆଦିତ୍ଯେ ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯସ୍ତମିତେ ରଵୌ । ଆତ୍ମନୋ ନାଵବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଜୀଵିତକ୍ଷଯମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଅସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝିନଥାନ୍ତି।
ହୃଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୃତୁମଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵଂ ନଵମିହାଗତମ୍ । ଋତୂନାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତେନ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣସଂକ୍ଷଯ: ।। ୨.୧୦୫.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂତନ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଋତୁ ବଦଳିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ କମିଯାଏ।
ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ଚ ସମେଯାତାଂ ମହାର୍ଣଵେ । ସମେତ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯପେଯାତାଂ କାଲମାସାଦ୍ଯ କଞ୍ଚନ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଏକ ଗଛର ଟୁକୁଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଟୁକୁଡ଼ି ସହ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଳେ, ଏବଂ ସମୟ ଆସିଲେ ପୁଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ,
ଏଵଂ ଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ଘନାନି ଚ । ସମେତ୍ଯ ଵ୍ଯଵଧାଵନ୍ତି ଧ୍ରୁଵୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଵିନାଭଵ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି ଜୀବନରେ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଳନ୍ତି, ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ।
ନାତ୍ର କଶ୍ଚିଦ୍ଯଥାଭାଵଂ ପ୍ରାଣୀ ସମଭିଵର୍ତ୍ତତେ । ତେନ ତସ୍ମିନ୍ନ ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ପ୍ରେତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯନୁଶୋଚତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ହି ସାର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ କଶ୍ଚିତ୍ ପଥି ସ୍ଥିତ: । ଅହମପ୍ଯାଗମିଷ୍ଯାମି ପୃଷ୍ଠତୋ ଭଵତାମିତି ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଜଣେ ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ କହିପାରେ, 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରୁ ଆସିବି',
ଏଵଂ ପୂର୍ଵୈର୍ଗତୋ ମାର୍ଗ: ପିତୃପୈତାମହୋ ଧ୍ରୁଵ: । ତମାପନ୍ନ: କଥଂ ଶୋଚେଦ୍ଯସ୍ऺଯ ନାସ୍ତି ଵ୍ଯତିକ୍ରମ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯାଇଥିବା ପଥ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଅଲଗା ହୋଇପାରେନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବେ?
ଵଯସ: ପତମାନସ୍ଯ ସ୍ରୋତସୋ ଵା ଽନିଵର୍ତିନ: । ଆତ୍ମା ସୁଖେ ନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯ: ସୁଖଭାଜ: ପ୍ରଜା: ସ୍ମୃତା: ।। ୨.୧୦୫.
ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଜୀବନ ନଦୀ ପଛକୁ ଫେରେନାହିଁ; ତେଣୁ ମନକୁ ସୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି।
ଧର୍ମାତ୍ମା ସ ଶୁଭୈ: କୃତ୍ସ୍ନୈ: କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ । ଧୂତପାପୋ ଗତ: ସ୍ଵର୍ଗଂ ପିତା ନ: ପୃଥିଵୀପତି: ।। ୨.୧୦୫.
ଆମ ବାପା, ଭୂମିର ରାଜା, ନୀତିମାନ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣାତ୍ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନାତ୍ । ଅର୍ଥାଦାନାଚ୍ଚ ଧର୍ମେଣ ପିତା ନସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପୋଷଣ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଧନ ଦାନ କରି, ଆମ ବାପା ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
କର୍ମଭିସ୍ତୁ ଶୁଭୈରିଷ୍ଟୈ: କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈ: । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥ: ପ୍ରାପ୍ତ: ପିତା ନ: ପୃଥିଵୀପତି: ।। ୨.୧୦୫.
ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଦଶରଥ ରାଜା, ଆମ ବାପା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ବହୁଵିଧୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଭୋଗାଂଶ୍ଚାଵାପ୍ଯ ପୁଷ୍କଲାନ୍ । ଉତ୍ତମଂ ଚାଯୁରାସାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତ: ପୃଥିଵୀପତି: ।। ୨.୧୦୫.
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ବହୁତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ଆଯୁରୁତ୍ତମମାସାଦ୍ଯ ଭୋଗାନପି ଚ ରାଘଵ: । ସ ନ ଶୋଚ୍ଯ: ପିତା ତାତ: ସ୍ଵର୍ଗତ: ସତ୍କୃତ: ସତାମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ଓ ଭୋଗ ପାଇ, ହେ ରାଘବ, ଆମ ବାପା, ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସ ଜୀର୍ଣଂ ମାନୁଷଂ ଦେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତା ହି ନ: । ଦୈଵୀମୃଦ୍ଧିମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଵିହାରିଣୀମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଆମ ବାପା, ଜରା ପିଡ଼ିତ ମାନବ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଦେବତାଙ୍କ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଲାଗିଛନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି।
ତଂ ତୁ ନୈଵଂଵିଧ: କଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞ: ଶୋଚିତୁମର୍ହତି । ତଦ୍ଵିଧୋ ଯଦ୍ଵିଧଶ୍ଚାପି ଶ୍ରୁତଵାନ୍ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତର: ।। ୨.୧୦୫.
ଏପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି, ଯିଏ ଶୁଣିଛି ଓ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମତ, ସେଠି ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏତେ ବହୁଵିଧା: ଶୋକା ଵିଲାପରୁଦିତେ ତଥା । ଵର୍ଜନୀଯା ହି ଧୀରେଣ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଧୀମତା ।। ୨.୧୦୫.
ଏହି ପ୍ରକାର ଅନେକ ଦୁଃଖ, ବିଳାପ ଓ କାନ୍ଦଣୀ, ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସ୍ଥିତିରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ସ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମାଶୋଚୀର୍ଯାତ୍ଵା ଚାଵସ ତାଂ ପୁରୀମ୍ । ତଥା ପିତ୍ରା ନିଯୁକ୍ତୋ ଽସି ଵଶିନା ଵଦତାଂ ଵର ।। ୨.୧୦୫.
ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହେଉ, ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ନାହିଁ। ସେଇ ସହରରେ ରୁହ। ଏହିପରି ଆମ ପିତା, ଯିଏ ନିଜେ ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ଏପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।
ଯତ୍ରାହମପି ତେନୈଵ ନିଯୁକ୍ତ: ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା । ତତ୍ରୈଵାହଂ କରିଷ୍ଯାମି ପିତୁରାର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଶାସନମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେଉଁଠି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ପିତା ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠି ମୁଁ ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି।
ନ ମଯା ଶାସନଂ ତସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯମରିନ୍ଦମ । ତତ୍ ତ୍ଵଯାପି ସଦା ମାନ୍ଯଂ ସ ଵୈ ବନ୍ଧୁ: ସ ନ: ପିତା ।। ୨.୧୦୫.
ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମୋ ପାଇଁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେଇ ପିତା ସଦା ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କର। ସେ ଆମର ବନ୍ଧୁ, ସେ ଆମ ପିତା।
ତଦ୍ଵଚ: ପିତୁରେଵାହଂ ସମ୍ମତଂ ଧର୍ମଚାରିଣ: । କର୍ମଣା ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ଵନଵାସେନ ରାଘଵ ।। ୨.୧୦୫.
ଏହିପରି, ହେ ରାଘବ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଆମ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମୁଁ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇବି, ବନବାସ ନେଇ।
ଧୀର୍ମିକେଣାନୃଶଂସେନ ନରେଣ ଗୁରୁଵର୍ତ୍ତିନା । ଭଵିତଵ୍ଯଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ପରଲୋକଂ ଜିଗୀଷତା ।। ୨.୧୦୫.
ଯେଉଁ ମଣିଷ ପରଲୋକ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେଠି ସେ ଧୀର, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍, ହେ ନରସିଂହ।
ଆତ୍ମାନମନୁତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵେନ ନରର୍ଷଭ । ନିଶାମ୍ଯ ତୁ ଶୁଭଂ ଵୃତ୍ତଂ ପିତୁର୍ଦଶରଥସ୍ଯ ନ: ।। ୨.୧୦୫.
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଆଚରଣ କର, ଆମ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଶୁଣି।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ମହାତ୍ମା ପିତୁର୍ନିଦେଶପ୍ରତିପାଲନାର୍ଥମ୍ । ଯଵୀଯସଂ ଭ୍ରାତରମର୍ଥଵଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁର୍ମୁହୂର୍ତାଦ୍ଵିରରାମ ରାମ: ।। ୨.୧୦୫.
ଏପରି ମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ ପାଇଁ, ମହାତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହି, କିଛି ସମୟ ପରେ ଚୁପ ହେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚୋତ୍ତରଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଷଡଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵିରତେ ରାମେ ଵଚନମର୍ଥଵତ୍ । ତତୋ ମନ୍ଦାକିନୀତୀରେ ରାମଂ ପ୍ରକୃତିଵତ୍ସଲମ୍ । ଉଵାଚ ଭରତଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଧାର୍ମିକୋ ଧାର୍ମିକଂ ଵଚ: ।। ୨.୧୦୬.
ଏପରି ରାମ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହି ଚୁପ ହେଲେ, ତାପରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଜନମାନେ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ, ଧର୍ମିକ ଭାବରେ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିଲେ।
କୋ ହି ସ୍ଯାଦୀଦୃଶୋ ଲୋକେ ଯାଦୃଶସ୍ତ୍ଵମରିନ୍ଦମ । ନ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଵ୍ଯଥଯେଦ୍ଦୁ:ଖଂ ପ୍ରୀତିର୍ଵା ନ ପ୍ରହର୍ଷଯେତ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ ତୁମ ପରି ହେବ? ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଖୁସି ଦେଉ ନାହିଁ।
ସମ୍ମତଶ୍ଚାସି ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ତାଂଶ୍ଚ ପୃଚ୍ଛସି ସଂଶଯାନ୍ ।। ୨.୧୦୬.
ତୁମେ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କ ନିକଟରେ ସମ୍ମାନିତ, ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାର କର।
ଯଥା ମୃତସ୍ତଥା ଜୀଵନ୍ ଯଥା ଽସତି ତଥା ସତି । ଯସ୍ଯୈଷ ବୁଦ୍ଧିଲାଭ: ସ୍ଯାତ୍ପରିତପ୍ଯେତ କେନ ସ: ।। ୨.୧୦୬.
ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ହେଉ କି ମୃତ୍ୟୁ, ଥିବା କି ନଥିବା, ଏପରି ବୁଦ୍ଧି ଯାହା ପାଖରେ ଅଛି, ସେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେବେ?