ତଵା ଽନୁଯାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମତ୍ତା ନର୍ଦନ୍ତୁ କୁଞ୍ଜରା: । ଅନ୍ତ:ପୁରଗତା ନାର୍ଯୋ ନନ୍ଦନ୍ତୁ ସୁସମାହିତା: ।। ୨.୧୦୫.
କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ତୁମ ଯାତ୍ରାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଗଜ୍ଜନ କରୁନ୍ତୁ; ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରୁନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯମନ୍ଯନ୍ତ ନାଗରା ଵିଵିଧା ଜନା: । ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁଯାଚତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକମାନେ 'ଭଲ କହିଛନ୍ତି' ବୋଲି ମନେ କଲେ ଏବଂ ପୁନିଥରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତମେଵଂ ଦୁ:ଖିତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ରାମ: କୃତାତ୍ମା ଭରତଂ ସମାଶ୍ଵାସଯ ଦାତ୍ମଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିଳାପ କରୁଥିବା ମହାନ୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ।
ନାତ୍ମନ: କାମକାରୋ ଽସ୍ତି ପୁରୁଷୋ ଽଯମନୀଶ୍ଵର: । ଇତଶ୍ଚେତରତଶ୍ଚୈନଂ କୃତାନ୍ତ: ପରିକର୍ଷତି ।। ୨.୧୦୫.
ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରେନି; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ଏଠୁ ସେଠୁ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ।
ସର୍ଵେ କ୍ଷଯାନ୍ତା ନିଚଯା: ପତନାନ୍ତା: ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯା: । ସଂଯୋଗା ଵିପ୍ରଯୋଗାନ୍ତା ମରଣାନ୍ତଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟର ଶେଷ ହେଉଛି ନାଶ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତିର ଶେଷ ହେଉଛି ପତନ; ସମସ୍ତ ମିଳନର ଶେଷ ହେଉଛି ବିଚ୍ଛେଦ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ।
ଯଥା ଫଲାନାଂ ପକ୍ଵାନାଂ ନାନ୍ଯତ୍ର ପତନାଦ୍ଭଯମ୍ । ଏଵଂ ନରସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯ ନାନ୍ଯତ୍ର ମରଣାଦ୍ଭଯମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ପକ୍କା ଫଳ ପଡ଼ିଯିବା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମଣିଷ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ।
ଯଥାଗାରଂ ଦୃଢସ୍ଥୂଣଂ ଜୀର୍ଣଂ ଭୂତ୍ଵା ଽଵସୀଦତି । ତଥୈଵ ସୀଦନ୍ତି ନରା ଜରାମୃତ୍ଯୁଵଶଙ୍ଗତା: ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟିରେ ତିଆରି ଘର ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅତ୍ଯେତି ରଜନୀ ଯା ତୁ ସା ନ ପ୍ରତିନିଵର୍ତ୍ତତେ । ଯାତ୍ଯେଵ ଯମୁନା ପୂର୍ଣା ସମୁଦ୍ରମୁଦକାକୁଲମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେ ରାତି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଆଉ ଫେରିଆସେନି; ଯମୁନା ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଜଳରେ ଭରି ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ।
ଅହୋରାତ୍ରାଣି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମିହ । ଆଯୂଂଷି କ୍ଷପଯନ୍ତ୍ଯାଶୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଜଲମିଵାଂଶଵ: ।। ୨.୧୦୫.
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାଲିଯାଏ; ଏହାମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ହ୍ରାସ କରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଯେପରି ପାଣି ଶୁଷ୍କ କରେ।
ଆତ୍ମାନମନୁଶୋଚ ତ୍ଵଂ କିମନ୍ଯମନୁଶୋଚସି । ଆଯୁସ୍ତେ ହୀଯତେ ଯସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯ ଚ ଗତସ୍ଯ ଚ ।। ୨.୧୦୫.
ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ସେ ରହୁଥିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବା—ଦୁଇଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହେଉଛି।
ସହୈଵ ମୃତ୍ଯୁର୍ଵ୍ରଜତି ସହ ମୃତ୍ଯୁର୍ନିଷୀଦତି । ଗତ୍ଵା ସୁଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ସହମୃତ୍ଯୁର୍ନିଵର୍ତତେ ।। ୨.୧୦୫.
ମୃତ୍ୟୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଚାଲେ, ସହିତେ ବସେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଫେରିଆସେ।
ଗାତ୍ରେଷୁ ଵଲଯ: ପ୍ରାପ୍ତା: ଶ୍ଵେତାଶ୍ଚୈଵ ଶିରୋରୁହା: । ଜରଯା ପୁରୁଷୋ ଜୀର୍ଣ: କିଂ ହି କୃତ୍ଵା ପ୍ରଭାଵଯେତ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଶରୀରରେ ଚିରା ଆସିଛି, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି; ବୟସରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ସେ କଣ କରିପାରିବ?
ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯୁଦିତ ଆଦିତ୍ଯେ ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯସ୍ତମିତେ ରଵୌ । ଆତ୍ମନୋ ନାଵବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଜୀଵିତକ୍ଷଯମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଅସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝିନଥାନ୍ତି।
ହୃଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୃତୁମଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵଂ ନଵମିହାଗତମ୍ । ଋତୂନାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତେନ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣସଂକ୍ଷଯ: ।। ୨.୧୦୫.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂତନ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଋତୁ ବଦଳିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ କମିଯାଏ।
ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ଚ ସମେଯାତାଂ ମହାର୍ଣଵେ । ସମେତ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯପେଯାତାଂ କାଲମାସାଦ୍ଯ କଞ୍ଚନ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଏକ ଗଛର ଟୁକୁଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଟୁକୁଡ଼ି ସହ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଳେ, ଏବଂ ସମୟ ଆସିଲେ ପୁଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ,
ଏଵଂ ଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ଘନାନି ଚ । ସମେତ୍ଯ ଵ୍ଯଵଧାଵନ୍ତି ଧ୍ରୁଵୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଵିନାଭଵ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି ଜୀବନରେ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଳନ୍ତି, ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ।
ନାତ୍ର କଶ୍ଚିଦ୍ଯଥାଭାଵଂ ପ୍ରାଣୀ ସମଭିଵର୍ତ୍ତତେ । ତେନ ତସ୍ମିନ୍ନ ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ପ୍ରେତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯନୁଶୋଚତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ହି ସାର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ କଶ୍ଚିତ୍ ପଥି ସ୍ଥିତ: । ଅହମପ୍ଯାଗମିଷ୍ଯାମି ପୃଷ୍ଠତୋ ଭଵତାମିତି ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଜଣେ ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ କହିପାରେ, 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରୁ ଆସିବି',
ଏଵଂ ପୂର୍ଵୈର୍ଗତୋ ମାର୍ଗ: ପିତୃପୈତାମହୋ ଧ୍ରୁଵ: । ତମାପନ୍ନ: କଥଂ ଶୋଚେଦ୍ଯସ୍ऺଯ ନାସ୍ତି ଵ୍ଯତିକ୍ରମ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯାଇଥିବା ପଥ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଅଲଗା ହୋଇପାରେନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବେ?
ଵଯସ: ପତମାନସ୍ଯ ସ୍ରୋତସୋ ଵା ଽନିଵର୍ତିନ: । ଆତ୍ମା ସୁଖେ ନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯ: ସୁଖଭାଜ: ପ୍ରଜା: ସ୍ମୃତା: ।। ୨.୧୦୫.
ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଜୀବନ ନଦୀ ପଛକୁ ଫେରେନାହିଁ; ତେଣୁ ମନକୁ ସୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି।
ଧର୍ମାତ୍ମା ସ ଶୁଭୈ: କୃତ୍ସ୍ନୈ: କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ । ଧୂତପାପୋ ଗତ: ସ୍ଵର୍ଗଂ ପିତା ନ: ପୃଥିଵୀପତି: ।। ୨.୧୦୫.
ଆମ ବାପା, ଭୂମିର ରାଜା, ନୀତିମାନ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣାତ୍ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନାତ୍ । ଅର୍ଥାଦାନାଚ୍ଚ ଧର୍ମେଣ ପିତା ନସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପୋଷଣ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଧନ ଦାନ କରି, ଆମ ବାପା ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
କର୍ମଭିସ୍ତୁ ଶୁଭୈରିଷ୍ଟୈ: କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈ: । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥ: ପ୍ରାପ୍ତ: ପିତା ନ: ପୃଥିଵୀପତି: ।। ୨.୧୦୫.
ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଦଶରଥ ରାଜା, ଆମ ବାପା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ବହୁଵିଧୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଭୋଗାଂଶ୍ଚାଵାପ୍ଯ ପୁଷ୍କଲାନ୍ । ଉତ୍ତମଂ ଚାଯୁରାସାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତ: ପୃଥିଵୀପତି: ।। ୨.୧୦୫.
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ବହୁତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ଆଯୁରୁତ୍ତମମାସାଦ୍ଯ ଭୋଗାନପି ଚ ରାଘଵ: । ସ ନ ଶୋଚ୍ଯ: ପିତା ତାତ: ସ୍ଵର୍ଗତ: ସତ୍କୃତ: ସତାମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ଓ ଭୋଗ ପାଇ, ହେ ରାଘବ, ଆମ ବାପା, ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସ ଜୀର୍ଣଂ ମାନୁଷଂ ଦେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତା ହି ନ: । ଦୈଵୀମୃଦ୍ଧିମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଵିହାରିଣୀମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଆମ ବାପା, ଜରା ପିଡ଼ିତ ମାନବ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଦେବତାଙ୍କ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଲାଗିଛନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି।
ତଂ ତୁ ନୈଵଂଵିଧ: କଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞ: ଶୋଚିତୁମର୍ହତି । ତଦ୍ଵିଧୋ ଯଦ୍ଵିଧଶ୍ଚାପି ଶ୍ରୁତଵାନ୍ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତର: ।। ୨.୧୦୫.
ଏପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି, ଯିଏ ଶୁଣିଛି ଓ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମତ, ସେଠି ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏତେ ବହୁଵିଧା: ଶୋକା ଵିଲାପରୁଦିତେ ତଥା । ଵର୍ଜନୀଯା ହି ଧୀରେଣ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଧୀମତା ।। ୨.୧୦୫.
ଏହି ପ୍ରକାର ଅନେକ ଦୁଃଖ, ବିଳାପ ଓ କାନ୍ଦଣୀ, ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସ୍ଥିତିରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ସ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମାଶୋଚୀର୍ଯାତ୍ଵା ଚାଵସ ତାଂ ପୁରୀମ୍ । ତଥା ପିତ୍ରା ନିଯୁକ୍ତୋ ଽସି ଵଶିନା ଵଦତାଂ ଵର ।। ୨.୧୦୫.
ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହେଉ, ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ନାହିଁ। ସେଇ ସହରରେ ରୁହ। ଏହିପରି ଆମ ପିତା, ଯିଏ ନିଜେ ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ଏପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।
ଯତ୍ରାହମପି ତେନୈଵ ନିଯୁକ୍ତ: ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା । ତତ୍ରୈଵାହଂ କରିଷ୍ଯାମି ପିତୁରାର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଶାସନମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେଉଁଠି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ପିତା ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠି ମୁଁ ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି।