ରଜନ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରଭାତାଯାଂ ଭ୍ରାତରସ୍ତେ ସୁହୃଦ୍ଵୃତା: । ମନ୍ଦାକିନ୍ଯାଂ ହୁତଂ ଜପ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ରାମମୁପାଗମନ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ତୁମ ଭାଇମାନେ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ହୋମ ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ତୂଷ୍ଣୀଂ ତେ ସମୁପାସୀନା ନ କଶ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍ । ଭରତସ୍ତୁ ସୁହୃନ୍ମଧ୍ଯେ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ସେମାନେ ସବୁଠି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଭରତ, ସଙ୍ଗୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସାନ୍ତ୍ଵିତା ମାମିକା ମାତା ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ମମ । ତଦ୍ଦଦାମି ତଵୈଵାହଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ମୋର ମାଆ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର।
ମହତେଵାମ୍ବୁଵେଗେନ ଭିନ୍ନ: ସେତୁର୍ଜଲାଗମେ । ଦୁରାଵାରଂ ତ୍ଵଦନ୍ଯେନ ରାଜ୍ଯଖଣ୍ଡମିଦଂ ମହତ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ବଡ ଜଳପ୍ରବାହରେ ଯେପରି ଏକ ଅବରୋଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଅଂଶ ତୁମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଗତିଂ ଖର ଇଵାଶ୍ଵସ୍ଯ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯସ୍ଯେଵ ପତତ୍ऺିତ୍ରଣ: । ଅନୁଗନ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ତିର୍ମେ ଗତିଂ ତଵ ମହୀପତେ ।। ୨.୧୦୫.
ଘୋଡ଼ାର ଦ୍ରୁତ ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କର ଉଡ଼ାଣ ପଛେ ଯିଏ ଚାଲିପାରେନି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରୁନି, ରାଜନ।
ସୁଜୀଵଂ ନିତ୍ଯଶସ୍ତସ୍ଯ ଯ: ପରୈରୁପଜୀଵ୍ଯତେ । ରାମ ତେନ ତୁ ଦୁର୍ଜୀଵଂ ଯ: ପରାନୁପଜୀଵତି ।। ୨.୧୦୫.
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚେ, ସେ ସହଜରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ, ଯିଏ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ଯଥା ତୁ ରୋପିତୋ ଵୃକ୍ଷ: ପୁରୁଷେଣ ଵିଵର୍ଦ୍ଧିତ: । ହ୍ରସ୍ଵକେନ ଦୁରାରୋହୋ ରୂଢସ୍କନ୍ଧୋ ମହାଦ୍ରୁମ: ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକେ ଲଗାଇଥିବା ଗଛ ଦେଖାଦେଖିରେ ବଡ଼ ହୋଇ, ମୋଟା ତଣ୍ଡ ହେବା ପରେ ଛୋଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ,
ସ ଯଥା ପୁଷ୍ପିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଫଲାନି ନ ଵିଦର୍ଶଯେତ୍ । ସ ତାଂ ନାନୁଭଵେତ୍ପ୍ରୀତିଂ ଯସ୍ଯ ହେତୋ: ପ୍ରରୋପିତ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି, ଗଛ ଫୁଲେଇଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ଦେଇଲେ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଲଗାଇଥିଲେ, ସେ ତାହାର ଫଳର ସଂତୋଷ ଭୋଗ କରିପାରେନି।
ଏଷୋପମା ମହାବାହୋ ତମର୍ଥଂ ଵେତ୍ତୁମର୍ହସି । ଯଦି ତ୍ଵମସ୍ମାନ୍ ଵୃଷଭୋ ଭର୍ତ୍ତା ଭୃତ୍ଯାନ୍ନ ଶାଧି ହି ।। ୨.୧୦୫.
ଏହା ହେଉଛି ଉପମା, ମହାବାହୁ; ଏହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ତେବେ ଦୟାକରି ଆମ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଶ୍ରେଣଯସ୍ତ୍ଵାଂ ମହାରାଜ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶ: । ପ୍ରତପନ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥିତମରିନ୍ଦମମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ମହାରାଜ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଅଗ୍ରଣୀ ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ—ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟରେ ରବିଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ତଵା ଽନୁଯାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମତ୍ତା ନର୍ଦନ୍ତୁ କୁଞ୍ଜରା: । ଅନ୍ତ:ପୁରଗତା ନାର୍ଯୋ ନନ୍ଦନ୍ତୁ ସୁସମାହିତା: ।। ୨.୧୦୫.
କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ତୁମ ଯାତ୍ରାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଗଜ୍ଜନ କରୁନ୍ତୁ; ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରୁନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯମନ୍ଯନ୍ତ ନାଗରା ଵିଵିଧା ଜନା: । ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁଯାଚତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକମାନେ 'ଭଲ କହିଛନ୍ତି' ବୋଲି ମନେ କଲେ ଏବଂ ପୁନିଥରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତମେଵଂ ଦୁ:ଖିତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ରାମ: କୃତାତ୍ମା ଭରତଂ ସମାଶ୍ଵାସଯ ଦାତ୍ମଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିଳାପ କରୁଥିବା ମହାନ୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ।
ନାତ୍ମନ: କାମକାରୋ ଽସ୍ତି ପୁରୁଷୋ ଽଯମନୀଶ୍ଵର: । ଇତଶ୍ଚେତରତଶ୍ଚୈନଂ କୃତାନ୍ତ: ପରିକର୍ଷତି ।। ୨.୧୦୫.
ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରେନି; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ଏଠୁ ସେଠୁ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ।
ସର୍ଵେ କ୍ଷଯାନ୍ତା ନିଚଯା: ପତନାନ୍ତା: ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯା: । ସଂଯୋଗା ଵିପ୍ରଯୋଗାନ୍ତା ମରଣାନ୍ତଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟର ଶେଷ ହେଉଛି ନାଶ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତିର ଶେଷ ହେଉଛି ପତନ; ସମସ୍ତ ମିଳନର ଶେଷ ହେଉଛି ବିଚ୍ଛେଦ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ।
ଯଥା ଫଲାନାଂ ପକ୍ଵାନାଂ ନାନ୍ଯତ୍ର ପତନାଦ୍ଭଯମ୍ । ଏଵଂ ନରସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯ ନାନ୍ଯତ୍ର ମରଣାଦ୍ଭଯମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ପକ୍କା ଫଳ ପଡ଼ିଯିବା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମଣିଷ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ।
ଯଥାଗାରଂ ଦୃଢସ୍ଥୂଣଂ ଜୀର୍ଣଂ ଭୂତ୍ଵା ଽଵସୀଦତି । ତଥୈଵ ସୀଦନ୍ତି ନରା ଜରାମୃତ୍ଯୁଵଶଙ୍ଗତା: ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟିରେ ତିଆରି ଘର ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅତ୍ଯେତି ରଜନୀ ଯା ତୁ ସା ନ ପ୍ରତିନିଵର୍ତ୍ତତେ । ଯାତ୍ଯେଵ ଯମୁନା ପୂର୍ଣା ସମୁଦ୍ରମୁଦକାକୁଲମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେ ରାତି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଆଉ ଫେରିଆସେନି; ଯମୁନା ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଜଳରେ ଭରି ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ।
ଅହୋରାତ୍ରାଣି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମିହ । ଆଯୂଂଷି କ୍ଷପଯନ୍ତ୍ଯାଶୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଜଲମିଵାଂଶଵ: ।। ୨.୧୦୫.
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାଲିଯାଏ; ଏହାମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ହ୍ରାସ କରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଯେପରି ପାଣି ଶୁଷ୍କ କରେ।
ଆତ୍ମାନମନୁଶୋଚ ତ୍ଵଂ କିମନ୍ଯମନୁଶୋଚସି । ଆଯୁସ୍ତେ ହୀଯତେ ଯସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯ ଚ ଗତସ୍ଯ ଚ ।। ୨.୧୦୫.
ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ସେ ରହୁଥିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବା—ଦୁଇଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହେଉଛି।
ସହୈଵ ମୃତ୍ଯୁର୍ଵ୍ରଜତି ସହ ମୃତ୍ଯୁର୍ନିଷୀଦତି । ଗତ୍ଵା ସୁଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ସହମୃତ୍ଯୁର୍ନିଵର୍ତତେ ।। ୨.୧୦୫.
ମୃତ୍ୟୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଚାଲେ, ସହିତେ ବସେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଫେରିଆସେ।
ଗାତ୍ରେଷୁ ଵଲଯ: ପ୍ରାପ୍ତା: ଶ୍ଵେତାଶ୍ଚୈଵ ଶିରୋରୁହା: । ଜରଯା ପୁରୁଷୋ ଜୀର୍ଣ: କିଂ ହି କୃତ୍ଵା ପ୍ରଭାଵଯେତ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଶରୀରରେ ଚିରା ଆସିଛି, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି; ବୟସରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ସେ କଣ କରିପାରିବ?
ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯୁଦିତ ଆଦିତ୍ଯେ ନନ୍ଦନ୍ତ୍ଯସ୍ତମିତେ ରଵୌ । ଆତ୍ମନୋ ନାଵବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଜୀଵିତକ୍ଷଯମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଅସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝିନଥାନ୍ତି।
ହୃଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୃତୁମଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵଂ ନଵମିହାଗତମ୍ । ଋତୂନାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତେନ ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣସଂକ୍ଷଯ: ।। ୨.୧୦୫.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂତନ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଋତୁ ବଦଳିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ କମିଯାଏ।
ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ଚ ସମେଯାତାଂ ମହାର୍ଣଵେ । ସମେତ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯପେଯାତାଂ କାଲମାସାଦ୍ଯ କଞ୍ଚନ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଏକ ଗଛର ଟୁକୁଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଟୁକୁଡ଼ି ସହ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଳେ, ଏବଂ ସମୟ ଆସିଲେ ପୁଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ,
ଏଵଂ ଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ଘନାନି ଚ । ସମେତ୍ଯ ଵ୍ଯଵଧାଵନ୍ତି ଧ୍ରୁଵୋ ହ୍ଯେଷାଂ ଵିନାଭଵ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି ଜୀବନରେ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଳନ୍ତି, ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ।
ନାତ୍ର କଶ୍ଚିଦ୍ଯଥାଭାଵଂ ପ୍ରାଣୀ ସମଭିଵର୍ତ୍ତତେ । ତେନ ତସ୍ମିନ୍ନ ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ପ୍ରେତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯନୁଶୋଚତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ହି ସାର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ କଶ୍ଚିତ୍ ପଥି ସ୍ଥିତ: । ଅହମପ୍ଯାଗମିଷ୍ଯାମି ପୃଷ୍ଠତୋ ଭଵତାମିତି ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଜଣେ ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ କହିପାରେ, 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରୁ ଆସିବି',
ଏଵଂ ପୂର୍ଵୈର୍ଗତୋ ମାର୍ଗ: ପିତୃପୈତାମହୋ ଧ୍ରୁଵ: । ତମାପନ୍ନ: କଥଂ ଶୋଚେଦ୍ଯସ୍ऺଯ ନାସ୍ତି ଵ୍ଯତିକ୍ରମ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯାଇଥିବା ପଥ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଅଲଗା ହୋଇପାରେନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବେ?
ଵଯସ: ପତମାନସ୍ଯ ସ୍ରୋତସୋ ଵା ଽନିଵର୍ତିନ: । ଆତ୍ମା ସୁଖେ ନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯ: ସୁଖଭାଜ: ପ୍ରଜା: ସ୍ମୃତା: ।। ୨.୧୦୫.
ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଜୀବନ ନଦୀ ପଛକୁ ଫେରେନାହିଁ; ତେଣୁ ମନକୁ ସୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି।