ଵନେ ଵା ଚୀରଵସନଂ ସୌମ୍ଯ କୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ଵାପି ମହାରାଜୋ ମାଂ ଵାସଯିତୁମୀଶ୍ଵର: ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ସାନ୍ତ, ମୁଁ ବନରେ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଓ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ବସିବି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ମହାରାଜ ଭାବେ ବସିବି, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଯାଵତ୍ପିତରି ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଗୌରଵଂ ଲୋକସତ୍କୃତମ୍ । ତାଵଦ୍ଧର୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନନ୍ଯାମପି ଗୌରଵମ୍ ।। ୨.୧୦୪.
ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାପାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେପରି, ହେ ଧର୍ମବାନ୍ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଏତାଭ୍ଯାଂ ଧର୍ମଶୀଲାଭ୍ଯାଂ ଵନଂ ଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ । ମାତାପିତୃଭ୍ଯାମୁକ୍ତୋ ଽହଂ କଥମନ୍ଯତ୍ ସମାଚରେ ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦୁଇ ଧର୍ମଶୀଳ ମାଆ ବାପା ମୋତେ ବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବି?
ତ୍ଵଯା ରାଜ୍ଯମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଲୋକସତ୍କୃତମ୍ । ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ମଯା ଵଲ୍କଲଵାସସା ।। ୨.୧୦୪.
ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ପାଇବା ଉଚିତ। ମୁଁ ବଲ୍କଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସିବି।
ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ମହାରାଜୋ ଵିଭାଗଂ ଲୋକସନ୍ନିଧୌ । ଵ୍ଯାଦିଶ୍ଯ ଚ ମହାତେଜା ଦିଵଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୧୦୪.
ଏପରି ଭାବରେ, ମହାରାଜ ଲୋକମାନେ ଆଗରେ ବିଭାଜନ କରି, ନିଜ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସ ଚ ପ୍ରମାଣଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଲୋକଗୁରୁସ୍ତଵ । ପିତ୍ରା ଦତ୍ତଂ ଯଥାଭାଗମୁପଭୋକ୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
ସେ ରାଜା, ତୁମର ବାପା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୁରୁ, ପ୍ରମାଣ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅଂଶ ଦିଆଯାଇଛି, ତୁମେ ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଚତୁର୍ଦଶସମା: ସୌମ୍ଯ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତ: । ଉପଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵହଂ ଦତ୍ତଂ ଭାଗଂ ପିତ୍ରା ମହାତ୍ମନା ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ସାନ୍ତ, ଚଉଦ ଅବଧି ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହି, ମୋ ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରୀ ବାପା ଯେଉଁ ଅଂଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବି।
ଯଦବ୍ରଵୀନ୍ମାଂ ନରଲୋକସତ୍କୃତ: ପିତା ମହାତ୍ମା ଵିବୁଧାଧିପୋପମ: । ତଦେଵ ମନ୍ଯେ ପରମାତ୍ମନୋ ହିତଂ ନ ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରଭାଵମପ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୦୪.
ମୋ ବଡ଼ ବାପା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି, ମୋତେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଇଥିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବିବି; ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଧିକଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଚାରି ଅଧିକ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତତ: ପୁରୁଷସିଂହାନାଂ ଵୃତାନାଂ ତୈ: ସୁହୃଦ୍ଗଣୈ: । ଶୋଚତାମେଵ ରଜନୀ ଦୁ:ଖେନ ଵ୍ଯତ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ ।। ୨.୧୦୫.
ତାପରେ, ସେହି ସିଂହସମ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାତି କେମିତି ଚାଲିଗଲା।
ରଜନ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରଭାତାଯାଂ ଭ୍ରାତରସ୍ତେ ସୁହୃଦ୍ଵୃତା: । ମନ୍ଦାକିନ୍ଯାଂ ହୁତଂ ଜପ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ରାମମୁପାଗମନ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ତୁମ ଭାଇମାନେ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ହୋମ ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ତୂଷ୍ଣୀଂ ତେ ସମୁପାସୀନା ନ କଶ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍ । ଭରତସ୍ତୁ ସୁହୃନ୍ମଧ୍ଯେ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ସେମାନେ ସବୁଠି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଭରତ, ସଙ୍ଗୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସାନ୍ତ୍ଵିତା ମାମିକା ମାତା ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ମମ । ତଦ୍ଦଦାମି ତଵୈଵାହଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ମୋର ମାଆ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର।
ମହତେଵାମ୍ବୁଵେଗେନ ଭିନ୍ନ: ସେତୁର୍ଜଲାଗମେ । ଦୁରାଵାରଂ ତ୍ଵଦନ୍ଯେନ ରାଜ୍ଯଖଣ୍ଡମିଦଂ ମହତ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ବଡ ଜଳପ୍ରବାହରେ ଯେପରି ଏକ ଅବରୋଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଅଂଶ ତୁମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଗତିଂ ଖର ଇଵାଶ୍ଵସ୍ଯ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯସ୍ଯେଵ ପତତ୍ऺିତ୍ରଣ: । ଅନୁଗନ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ତିର୍ମେ ଗତିଂ ତଵ ମହୀପତେ ।। ୨.୧୦୫.
ଘୋଡ଼ାର ଦ୍ରୁତ ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କର ଉଡ଼ାଣ ପଛେ ଯିଏ ଚାଲିପାରେନି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରୁନି, ରାଜନ।
ସୁଜୀଵଂ ନିତ୍ଯଶସ୍ତସ୍ଯ ଯ: ପରୈରୁପଜୀଵ୍ଯତେ । ରାମ ତେନ ତୁ ଦୁର୍ଜୀଵଂ ଯ: ପରାନୁପଜୀଵତି ।। ୨.୧୦୫.
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚେ, ସେ ସହଜରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ, ଯିଏ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ଯଥା ତୁ ରୋପିତୋ ଵୃକ୍ଷ: ପୁରୁଷେଣ ଵିଵର୍ଦ୍ଧିତ: । ହ୍ରସ୍ଵକେନ ଦୁରାରୋହୋ ରୂଢସ୍କନ୍ଧୋ ମହାଦ୍ରୁମ: ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକେ ଲଗାଇଥିବା ଗଛ ଦେଖାଦେଖିରେ ବଡ଼ ହୋଇ, ମୋଟା ତଣ୍ଡ ହେବା ପରେ ଛୋଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ,
ସ ଯଥା ପୁଷ୍ପିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଫଲାନି ନ ଵିଦର୍ଶଯେତ୍ । ସ ତାଂ ନାନୁଭଵେତ୍ପ୍ରୀତିଂ ଯସ୍ଯ ହେତୋ: ପ୍ରରୋପିତ: ।। ୨.୧୦୫.
ସେପରି, ଗଛ ଫୁଲେଇଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ଦେଇଲେ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଲଗାଇଥିଲେ, ସେ ତାହାର ଫଳର ସଂତୋଷ ଭୋଗ କରିପାରେନି।
ଏଷୋପମା ମହାବାହୋ ତମର୍ଥଂ ଵେତ୍ତୁମର୍ହସି । ଯଦି ତ୍ଵମସ୍ମାନ୍ ଵୃଷଭୋ ଭର୍ତ୍ତା ଭୃତ୍ଯାନ୍ନ ଶାଧି ହି ।। ୨.୧୦୫.
ଏହା ହେଉଛି ଉପମା, ମହାବାହୁ; ଏହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ତେବେ ଦୟାକରି ଆମ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଶ୍ରେଣଯସ୍ତ୍ଵାଂ ମହାରାଜ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶ: । ପ୍ରତପନ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥିତମରିନ୍ଦମମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ମହାରାଜ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଅଗ୍ରଣୀ ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ—ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟରେ ରବିଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ତଵା ଽନୁଯାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମତ୍ତା ନର୍ଦନ୍ତୁ କୁଞ୍ଜରା: । ଅନ୍ତ:ପୁରଗତା ନାର୍ଯୋ ନନ୍ଦନ୍ତୁ ସୁସମାହିତା: ।। ୨.୧୦୫.
କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ତୁମ ଯାତ୍ରାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଗଜ୍ଜନ କରୁନ୍ତୁ; ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରୁନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯମନ୍ଯନ୍ତ ନାଗରା ଵିଵିଧା ଜନା: । ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁଯାଚତ: ।। ୨.୧୦୫.
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକମାନେ 'ଭଲ କହିଛନ୍ତି' ବୋଲି ମନେ କଲେ ଏବଂ ପୁନିଥରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତମେଵଂ ଦୁ:ଖିତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ରାମ: କୃତାତ୍ମା ଭରତଂ ସମାଶ୍ଵାସଯ ଦାତ୍ମଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିଳାପ କରୁଥିବା ମହାନ୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ।
ନାତ୍ମନ: କାମକାରୋ ଽସ୍ତି ପୁରୁଷୋ ଽଯମନୀଶ୍ଵର: । ଇତଶ୍ଚେତରତଶ୍ଚୈନଂ କୃତାନ୍ତ: ପରିକର୍ଷତି ।। ୨.୧୦୫.
ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରେନି; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ଏଠୁ ସେଠୁ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ।
ସର୍ଵେ କ୍ଷଯାନ୍ତା ନିଚଯା: ପତନାନ୍ତା: ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯା: । ସଂଯୋଗା ଵିପ୍ରଯୋଗାନ୍ତା ମରଣାନ୍ତଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟର ଶେଷ ହେଉଛି ନାଶ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତିର ଶେଷ ହେଉଛି ପତନ; ସମସ୍ତ ମିଳନର ଶେଷ ହେଉଛି ବିଚ୍ଛେଦ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ।
ଯଥା ଫଲାନାଂ ପକ୍ଵାନାଂ ନାନ୍ଯତ୍ର ପତନାଦ୍ଭଯମ୍ । ଏଵଂ ନରସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯ ନାନ୍ଯତ୍ର ମରଣାଦ୍ଭଯମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ପକ୍କା ଫଳ ପଡ଼ିଯିବା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମଣିଷ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ।
ଯଥାଗାରଂ ଦୃଢସ୍ଥୂଣଂ ଜୀର୍ଣଂ ଭୂତ୍ଵା ଽଵସୀଦତି । ତଥୈଵ ସୀଦନ୍ତି ନରା ଜରାମୃତ୍ଯୁଵଶଙ୍ଗତା: ।। ୨.୧୦୫.
ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟିରେ ତିଆରି ଘର ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅତ୍ଯେତି ରଜନୀ ଯା ତୁ ସା ନ ପ୍ରତିନିଵର୍ତ୍ତତେ । ଯାତ୍ଯେଵ ଯମୁନା ପୂର୍ଣା ସମୁଦ୍ରମୁଦକାକୁଲମ୍ ।। ୨.୧୦୫.
ଯେ ରାତି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଆଉ ଫେରିଆସେନି; ଯମୁନା ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଜଳରେ ଭରି ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ।
ଅହୋରାତ୍ରାଣି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମିହ । ଆଯୂଂଷି କ୍ଷପଯନ୍ତ୍ଯାଶୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଜଲମିଵାଂଶଵ: ।। ୨.୧୦୫.
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାଲିଯାଏ; ଏହାମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ହ୍ରାସ କରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଯେପରି ପାଣି ଶୁଷ୍କ କରେ।
ଆତ୍ମାନମନୁଶୋଚ ତ୍ଵଂ କିମନ୍ଯମନୁଶୋଚସି । ଆଯୁସ୍ତେ ହୀଯତେ ଯସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯ ଚ ଗତସ୍ଯ ଚ ।। ୨.୧୦୫.
ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ସେ ରହୁଥିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବା—ଦୁଇଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହେଉଛି।