ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯୁତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତିନି ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଚତୁରଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତଂ ତୁ ରାମ: ସମାଜ୍ଞାଯ ଭ୍ରାତରଂ ଗୁରୁଵତ୍ସଲମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ ।। ୨.୧୦୪.
ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ଭାଇକୁ ଦେଖି, ପଚାରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କିମେତଦିଚ୍ଛେଯମହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ପ୍ରଵ୍ଯାହୃତଂ ତ୍ଵଯା । ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମାଗତୋ ଦେଶମିମଂ ଚୀରଜଟାଜିନୀ ।। ୨.୧୦୪.
ତୁମେ କଣ କହିଛ? ମୁଁ ସେଥିରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। କାହିଁକି ତୁମେ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ଏଠାକୁ ଆସିଛ?
କିଂ ନିମିତ୍ତମିମଂ ଦେଶଂ କୃଷ୍ଣାଜିନଜଟାଧର: । ହିତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
କଣ କାରଣରେ ତୁମେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ: କୈକଯୀପୁତ୍ର: କାକୁତ୍ସ୍ଥେନ ମହାତ୍ମନା । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବଲଵଦ୍ଭୂଯ: ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୪.
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ, ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ, କଥା କହିଲେ।
ଆର୍ଯ୍ଯଂ ତାତ: ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କୃତ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ । ଗତ: ସ୍ଵର୍ଗଂ ମହାବାହୁ: ପୁତ୍ରଶୋକାଭିପୀଡିତ: ।। ୨.୧୦୪.
ଆମେ ଯିଏ ଆଦର କରୁଥିଲୁ, ସେ ତାତା, ବହୁତ କଷ୍ଟକର କାମ କରି, ପୁଅ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ୍ତ୍ରିଯା ନିଯୁକ୍ତ: କୈକେଯ୍ଯା ମମ ମାତ୍ରା ପରନ୍ତପ । ଚକାର ସୁମହତ୍ପାପମିଦମାତ୍ମଯଶୋହରମ୍ ।। ୨.୧୦୪.
ମୋ ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରୁଥିବା ତୁମେ, ସେ ଏହି ବଡ଼ ପାପ କରିଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନଷ୍ଟ କଲା।
ସା ରାଜ୍ଯଫଲମପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଧଵା ଶୋକକର୍ଶିତା । ପତିଷ୍ଯତି ମହାଘୋରେ ନିରଯେ ଜନନୀ ମମ ।। ୨.୧୦୪.
ମୋ ମାଆ, ରାଜ୍ୟର ଫଳ ନ ପାଇ, ବିଧବା ଓ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବେ।
ତସ୍ଯ ମେ ଦାସଭୂତସ୍ଯ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି । ଅଭିଷିଞ୍ଚସ୍ଵ ଚାଦ୍ଯୈଵ ରାଜ୍ଯେନପ ମଘଵାନିଵ ।। ୨.୧୦୪.
ଏହିପରି, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ ଭାବେ ଦୟା ଆଶା କରୁଛି; ଆଜି ମଗଭାନ ପରି ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ ହେଉ।
ଇମା: ପ୍ରକୃତଯ: ସର୍ଵା ଵିଧଵା ମାତରଶ୍ଚ ଯା: । ତ୍ଵତ୍ସକାଶମନୁପ୍ରାପ୍ତା: ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ଓ ବିଧବା ମାଆମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମର କୃପା ଦରକାର।
ତଦାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଯୁକ୍ତଂ ଚ ଯୁକ୍ତଂ ଚାତ୍ମନି ମାନଦ । ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଧର୍ମେଣ ସକାମାନ୍ ସୁହୃଦ: କୁରୁ ।। ୨.୧୦୪.
ସେଥିପାଇଁ, ମାନ୍ୟତା ଦେଉଥିବା ତୁମେ, ନୀତି ଅନୁସାରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ଓ ତୁମ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ଖୁସି ହେଉ।
ଭଵତ୍ଵଵିଧଵା ଭୂମି: ସମଗ୍ରା ପତିନା ତ୍ଵଯା । ଶଶିନା ଵିମଲେନେଵ ଶାରଦୀ ରଜନୀ ଯଥା ।। ୨.୧୦୪.
ପୃଥିବୀ ତୁମେ ପତି ହେଲେ, ଆଉ ବିଧବା ରହିବ ନାହିଁ; ଯେପରି ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଆଶ୍ୱିନ ରାତିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।
ଏଭିଶ୍ଚ ସଚିଵୈ: ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଶିରସା ଯାଚିତୋ ମଯା । ଭ୍ରାତୁ: ଶିଷ୍ଯସ୍ଯ ଦାସସ୍ଯ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଭାଇ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଦାସ ଭାବେ, ତୁମେ ମୋତେ କୃପା କର।
ତଦିଦଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ପିତ୍ର୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୃତିମଣ୍ଡଲମ୍ । ପୂଜିତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ନାତିକ୍ରମିତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପୈତୃକ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ପୂଜିତ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୁ: ସବାଷ୍ପ: କୈକଯୀସୁତ: । ରାମସ୍ଯ ଶିରସା ପାଦୌ ଜଗ୍ରାହ ଵିଧିଵତ୍ପୁନ: ।। ୨.୧୦୪.
ଏଭଳି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ଆଖିରେ ଲୁହା ନେଇ, ପୁଣିଥରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ ଧରିଲେ।
ତଂ ମତ୍ତମିଵ ମାତଙ୍ଗଂ ନି:ଶ୍ଵସନ୍ତଂ ପୁନ:ପୁନ: । ଭ୍ରାତରଂ ଭରତଂ ରାମ: ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୪.
ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଏପରି କହିଲେ।
କୁଲୀନ: ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପନ୍ନସ୍ତେଜସ୍ଵୀ ଚରିତଵ୍ରତ: । ରାଜ୍ଯହେତୋ: କଥଂ ପାପମାଚରେତ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ଜନ: ।। ୨.୧୦୪.
ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଗୁଣବାନ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ଏମିତି ଲୋକେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କିପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିପାରିବେ?
ନ ଦୋଷଂ ତ୍ଵଯି ପଶ୍ଯାମି ସୂକ୍ଷ୍ମମପ୍ଯରିସୂଦନ । ନ ଚାପି ଜନନୀଂ ବାଲ୍ଯାତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଗର୍ହିତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମୁଁ ତୁମରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନି। ଏବଂ ତୁମେ ତୁମ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞତା ପାଇଁ ଦୋଷାରୋପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କାମକାରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଗୁରୂଣାଂ ସର୍ଵଦା ଽନଘ । ଉପପନ୍ନେଷୁ ଦାରେଷୁ ପୁତ୍ରେଷୁ ଚ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଓ ନିର୍ମଳ, ବଡ଼ମାନେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଜନାନୀ, ପୁଅ ଓ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ସେଥିରେ ସଦା ମନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵଯମସ୍ଯ ଯଥା ଲୋକେ ସଙ୍ଖ୍ଯାତା: ସୌମ୍ଯ ସାଧୁଭି: । ଭାର୍ଯ୍ଯା: ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯାଶ୍ଚ ତ୍ଵମନୁ ଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ସାନ୍ତ, ଯେପରି ଏହି ସଂସାରରେ ଆମେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଉଛୁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଵନେ ଵା ଚୀରଵସନଂ ସୌମ୍ଯ କୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ଵାପି ମହାରାଜୋ ମାଂ ଵାସଯିତୁମୀଶ୍ଵର: ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ସାନ୍ତ, ମୁଁ ବନରେ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଓ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ବସିବି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ମହାରାଜ ଭାବେ ବସିବି, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଯାଵତ୍ପିତରି ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଗୌରଵଂ ଲୋକସତ୍କୃତମ୍ । ତାଵଦ୍ଧର୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନନ୍ଯାମପି ଗୌରଵମ୍ ।। ୨.୧୦୪.
ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାପାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେପରି, ହେ ଧର୍ମବାନ୍ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଏତାଭ୍ଯାଂ ଧର୍ମଶୀଲାଭ୍ଯାଂ ଵନଂ ଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ । ମାତାପିତୃଭ୍ଯାମୁକ୍ତୋ ଽହଂ କଥମନ୍ଯତ୍ ସମାଚରେ ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦୁଇ ଧର୍ମଶୀଳ ମାଆ ବାପା ମୋତେ ବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ କିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବି?
ତ୍ଵଯା ରାଜ୍ଯମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ଲୋକସତ୍କୃତମ୍ । ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ମଯା ଵଲ୍କଲଵାସସା ।। ୨.୧୦୪.
ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ପାଇବା ଉଚିତ। ମୁଁ ବଲ୍କଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସିବି।
ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ମହାରାଜୋ ଵିଭାଗଂ ଲୋକସନ୍ନିଧୌ । ଵ୍ଯାଦିଶ୍ଯ ଚ ମହାତେଜା ଦିଵଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୧୦୪.
ଏପରି ଭାବରେ, ମହାରାଜ ଲୋକମାନେ ଆଗରେ ବିଭାଜନ କରି, ନିଜ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସ ଚ ପ୍ରମାଣଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଲୋକଗୁରୁସ୍ତଵ । ପିତ୍ରା ଦତ୍ତଂ ଯଥାଭାଗମୁପଭୋକ୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୪.
ସେ ରାଜା, ତୁମର ବାପା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୁରୁ, ପ୍ରମାଣ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅଂଶ ଦିଆଯାଇଛି, ତୁମେ ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଚତୁର୍ଦଶସମା: ସୌମ୍ଯ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତ: । ଉପଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵହଂ ଦତ୍ତଂ ଭାଗଂ ପିତ୍ରା ମହାତ୍ମନା ।। ୨.୧୦୪.
ହେ ସାନ୍ତ, ଚଉଦ ଅବଧି ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହି, ମୋ ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରୀ ବାପା ଯେଉଁ ଅଂଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବି।
ଯଦବ୍ରଵୀନ୍ମାଂ ନରଲୋକସତ୍କୃତ: ପିତା ମହାତ୍ମା ଵିବୁଧାଧିପୋପମ: । ତଦେଵ ମନ୍ଯେ ପରମାତ୍ମନୋ ହିତଂ ନ ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରଭାଵମପ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୦୪.
ମୋ ବଡ଼ ବାପା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି, ମୋତେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଇଥିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବିବି; ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସନ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଧିକଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଚାରି ଅଧିକ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତତ: ପୁରୁଷସିଂହାନାଂ ଵୃତାନାଂ ତୈ: ସୁହୃଦ୍ଗଣୈ: । ଶୋଚତାମେଵ ରଜନୀ ଦୁ:ଖେନ ଵ୍ଯତ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ ।। ୨.୧୦୫.
ତାପରେ, ସେହି ସିଂହସମ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାତି କେମିତି ଚାଲିଗଲା।