କୌସଲ୍ଯା ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେନ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ସୁମିତ୍ରାମବ୍ରଵୀଦ୍ଦୀନା ଯାଶ୍ऺଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତ: ।। ୨.୧୦୩.
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେକୁ କହିଲେ।
ଇଦଂ ତେଷାମନାଥାନାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟମକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣାମ୍ । ଵନେ ପ୍ରାକ୍କେଵଲଂ ତୀର୍ଥଂ ଯେ ତେ ନିର୍ଵିଷଯୀକୃତା: ।। ୨.୧୦୩.
ଏହା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଇତ: ସୁମିତ୍ରେ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସଦା ଜଲମତନ୍ଦ୍ରିତ: । ସ୍ଵଯଂ ହରତି ସୌମିତ୍ରିର୍ମମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ସୁମିତ୍ରା, ଏଠାରୁ ତୁମ ପୁଅ ସଦା ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଦିଏ।
ଜଘନ୍ଯମପି ତେ ପୁତ୍ର: କୃତଵାନ୍ନ ତୁ ଗର୍ହିତ: । ଭ୍ରାତୁର୍ଯଦର୍ଥସହିତଂ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ଵିହିତଂ ଗୁଣୈ: ।। ୨.୧୦୩.
ତୁମ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ପୁଅ କେବେଁ ମନ୍ଦ କାମ କରିନାହିଁ; ସେ ଯାହା କରେ, ସମସ୍ତ ଭଲ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା, ଭାଇ ପାଇଁ କରେ।
ଅଦ୍ଯାଯମପି ତେ ପୁତ୍ର: କ୍ଲେଶାନାମତଥୋଚିତ: । ନୀଚାନର୍ଥସମାଚାରଂ ସଜ୍ଜଂ କର୍ମ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତୁ ।। ୨.୧୦୩.
ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ନିମ୍ନ ଓ ଅନୁଚିତ କାମ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ସା ଦଦର୍ଶ ମହୀତଲେ । ପିତୁରିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ନ୍ଯସ୍ତମାଯତଲୋଚନା ।। ୨.୧୦୩.
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଥିବା ଦର୍ଭା ଉପରେ, ମହୀତଳରେ, ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଖିରେ ଦେଖିଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦିଥିବା ଇଙ୍ଗୁଦି ପିଠା।
ତଂ ଭୂମୌ ପିତୁରାର୍ତେନ ନ୍ଯସ୍ତଂ ରାମେଣ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସା । ଉଵାଚ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ସର୍ଵା ଦଶରଥସ୍ତ୍ରିଯ: ।। ୨.୧୦୩.
ଭୂମିରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି, ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ସମସ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେକୁ କହିଲେ।
ଇଦମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ରାଘଵେଣ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ପଶ୍ଯତୈତଦ୍ଯଥାଵିଧି ।। ୨.୧୦୩.
ଏହା ହେଉଛି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କୁ, ରାଘବ ରାମ ଯଥାବିଧି ଦାନ କରିଥିବା ପିଠା; ଦେଖ, କିପରି ଦେଇଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ଦେଵସମାନସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ନୈତଦୌପଯିକଂ ମନ୍ଯେ ଭୁକ୍ତଭୋଗସ୍ଯ ଭୋଜନମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେବତାମାନେ ପରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ଚତୁରନ୍ତାଂ ମହୀଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶୋ ଵିଭୁ: । କଥମିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ସ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵସୁଧାଧିପ: ।। ୨.୧୦୩.
ଯିଏ ଚାରିପାଖ ଦିଗକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଭୂମିର ଶାସନ କରିଛନ୍ତି, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସେ ଭୂମିର ଅଧିପତି କିପରି ଏବେ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ପିଠା ଖାଉଛନ୍ତି?
ଅତୋ ଦୁ:ଖତରଂ ଲୋକେ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ଯତ୍ର ରାମ: ପିତୁର୍ଦଦ୍ଯାଦିଙ୍ଗୁଦୀକ୍ଷୋଦମୃଦ୍ଧିମାନ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ଏହି ସଂସାରରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ କିଛି ମୋତେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଯେଉଁଠାରେ ଧନୀ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି।
ରାମେଣେଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମେ । କଥଂ ଦୁ:ଖେନ ହୃଦଯଂ ନ ସ୍ଫୋଟତି ସହସ୍ରଧା ।। ୨.୧୦୩.
ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଦି ପିଠା ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ଏତେ ଦୁଃଖରେ ମୋ ହୃଦୟ କିପରି ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ?
ଶ୍ରୁତିସ୍ତୁ ଖଲ୍ଵିଯଂ ସତ୍ଯା ଲୌକିକୀ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ଯଦନ୍ନ: ପୁରୁଷୋ ଭଵତି ତଦନ୍ନାସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତା: ।। ୨.୧୦୩.
ଏହି ଲୋକରେ ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ୟ—ମଣିଷ ଯେମିତି ଖାଏ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଏଵମାର୍ତ୍ତାଂ ସପତ୍ନ୍ଯସ୍ତା ଜଗ୍ମୁରାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତାଂ ତଦା । ଦଦୃଶୁଶ୍ଚାଶ୍ରମେ ରାମଂ ସ୍ଵର୍ଗଚ୍ଯୁତମିଵାମରମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ତାପରେ, ସେ ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେବତା ପରି ଦେଖିଲେ।
ସର୍ଵଭୋଗୈ: ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ରାମଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାତର: । ଆର୍ତ୍ତା ମୁମୁଚୁରଶ୍ରୂଣି ସସ୍ଵରଂ ଶୋକକର୍ଶିତା: ।। ୨.୧୦୩.
ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଆମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ତାସାଂ ରାମ: ସମୁତ୍ଥାଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣାନ୍ ଶୁଭାନ୍ । ମାତଽଣାଂ ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ର: ସର୍ଵାସାଂ ସତ୍ଯସଙ୍ଗର: ।। ୨.୧୦୩.
ମଣିଷମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଓ ନିଜ କଥାରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କର ପବିତ୍ର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
ତା: ପାଣିଭି: ସୁଖସ୍ପର୍ଶୈର୍ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗୁଲିତଲୈ: ଶୁଭୈ: । ପ୍ରମମାର୍ଜୂ ରଜ: ପୃଷ୍ଠାଦ୍ରାମସ୍ଯାଯତଲୋଚନା: ।। ୨.୧୦୩.
ବଡ଼ ବଡ଼ ଆଖିଥିବା ସେ ମହିଳାମାନେ ନରମ ଆଉ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ରାମଙ୍କ ପିଠିରୁ ଧୂଳି ହଳେ ହଳେ ପୁଛିଦେଲେ।
ସୌମିତ୍ରିରପି ତା: ସର୍ଵା: ମାତଽ: ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁ:ଖିତ: । ଅଭ୍ଯଵାଦଯତାସକ୍ତଂ ଶନୈ ରାମାଦନନ୍ତରମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ସଉମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଯଥା ରାମେ ତଥା ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵା ଵଵୃତିରେ ସ୍ତ୍ରିଯ: । ଵୃତ୍ତିଂ ଦଶରଥାଜ୍ଜାତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ ।। ୨.୧୦୩.
ଯେପରି ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ସେପରି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଭଲପାଇଲେ।
ସୀତାପି ଚରଣାଂସ୍ତାସାମୁପସଂଗୃହ୍ଯ ଦୁ:ଖିତା । ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ସା ବଭୂଵାଗ୍ରତ: ସ୍ଥିତା ।। ୨.୧୦୩.
ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ମାଆମାନେଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଖିରେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁ:ଖାର୍ତ୍ତାଂ ମାତା ଦୁହିତରଂ ଯଥା । ଵନଵାସକୃଶାଂ ଦୀନାଂ କୌସଲ୍ଯା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମାଆ ଯେପରି ଝିଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେପରି କୌସଲ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନ୍ୟୁନ ହୋଇଯାଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଵିଦେହରାଜସ୍ଯ ସୁତା ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ । ରାମପତ୍ନୀ କଥଂ ଦୁ:ଖଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ନିର୍ଜନେ ଵନେ ।। ୨.୧୦୩.
ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନୁଷା ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ସୀତା କିପରି ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି?
ପଦ୍ମମାତପସନ୍ତପ୍ତଂ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟମିଵୋତ୍ପଲମ୍ । କାଞ୍ଚନଂ ରଜସା ଧ୍ଵସ୍ତଂ କ୍ଲିଷ୍ଟଂ ଚନ୍ଦ୍ରମିଵାମ୍ବୁଦୈ: ।। ୨.୧୦୩.
ତୁମ ମୁହଁଟିକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ମାରା ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ, କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଉତ୍ପଳ, ଧୂଳିରେ ମାଟିଯାଇଥିବା ସୁନା, କିମ୍ବା ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଲାଗୁଛି—
ମୁଖଂ ତେ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାଂ ଶୋକୋ ଦହତ୍ଯଗ୍ନିରିଵାଶ୍ରଯମ୍ ଭୃଶଂ ମନସି ଵୈଦେହି ଵ୍ଯସନାରଣିସମ୍ଭଵ: ।। ୨.୧୦୩.
ହେ ବୈଦେହୀ, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖି ମୋତେ ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନି ପରି ଜଳାଉଛି, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଭାରି ଭାବେ ଦହୁଛି।
ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାମେଵମାର୍ତ୍ତାଯାଂ ଜନନ୍ଯାଂ ଭରତାଗ୍ରଜ: । ପାଦାଵାସାଦ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ରାଘଵ: ।। ୨.୧୦୩.
ମାଆ ଏପରି ଦୁଃଖରେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ଗଲେ ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
ପୁରୋହିତସ୍ଯାଗ୍ନିସମସ୍ଯ ଵୈ ତଦା ବୃହସ୍ପତେରିନ୍ଦ୍ର ଇଵାମରାଧିପ: । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପାଦୌ ସୁସମୃଦ୍ଧତେଜସ: ସହୈଵ ତେନୋପଵିଵେଶ ରାଘଵ: ।। ୨.୧୦୩.
ସେତେବେଳେ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ପୂରୋହିତଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବସିଲେ।
ତତୋ ଜଘନ୍ଯଂ ସହିତୈ: ସମନ୍ତ୍ରିଭି: ପୁରପ୍ରଧାନୈଶ୍ଚ ସହୈଵ ସୈନିକୈ: । ଜନେନ ଧର୍ମଜ୍ଞତମେନ ଧର୍ମଵାନୁପୋପଵିଷ୍ଟୋ ଭରତସ୍ତଦାଗ୍ରଜମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ତାପରେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଭରତ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସହରର ପ୍ରଧାନମାନେ, ସେନାମାନେ ଓ ଧର୍ମ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଠାରେ ବସିଲେ।
ଉପୋପଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ତଥା ସ ଵୀର୍ଯଵାଂସ୍ତପସ୍ଵିଵେଷେଣ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଶ୍ରିଯା ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ଭରତ: କୃତାଞ୍ଜଲିର୍ଯଥା ମହେନ୍ଦ୍ର: ପ୍ରଯତ: ପ୍ରଜାପତିମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ଏଭଳି ବସି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ଦେଖିଲେ ଯେ, ତପସ୍ଵୀ ପରି ଦେଖାଉଥିବା ରାଘବ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।
କିମେଷ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତୋ ଽଦ୍ଯ ରାଘଵଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ସତ୍କୃତ୍ଯ ଚ ସାଧୁ ଵକ୍ଷ୍ଯତି । ଇତୀଵ ତସ୍ଯାର୍ଯଜନସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ବଭୂଵ କୌତୂହଲମୁତ୍ତମଂ ତଦା ।। ୨.୧୦୩.
ଭରତ ଆଜି ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କେମିତି କଥା କହିବେ? ଏହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସ ରାଘଵ: ସତ୍ଯଧୃତିଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ମହାନୁଭଵୋ ଭରତଶ୍ଚ ଧାର୍ମିକ: । ଵୃତା: ସୁହୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଵିରେଜୁରଧ୍ଵରେ ଯଥା ସଦସ୍ଯୈ: ସହିତାସ୍ତ୍ରଯୋ ଽଗ୍ନଯ: ।। ୨.୧୦୩.
ସେଠାରେ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରାଘବ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ, ସଭାରେ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ତିନି ଅଗ୍ନି।