ରଥାଙ୍ଗସାହ୍ଵା ନତ୍ଯୂହା: ହଂସା: କାରଣ୍ଡଵା: ପ୍ଲଵା: । ତଥା ପୁଂସ୍କୋକିଲା: କ୍ରୌଞ୍ଚା ଵିସଂଜ୍ଞା ଭେଜିରେ ଦିଶ: ।। ୨.୧୦୨.
ରଥାଙ୍ଗ, ନତ୍ୟୂହ, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, ପୁରୁଷ କୋକିଳ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତୈରାକାଶଂ ପକ୍ଷିଭିର୍ଵୃତମ୍ । ମନୁଷ୍ଯୈରାଵୃତା ଭୂମିରୁଭଯଂ ପ୍ରବଭୌ ତଦା ।। ୨.୧୦୨.
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଦେଲେ, ଭୂମି ମଣିଷମାନେ ରେ ଭରିଗଲା; ଏହି ଦୁଇଁଟି ଦେଖି ସେ ସମୟରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ତତସ୍ତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଯଶସ୍ଵିନମରିନ୍ଦମମ୍ । ଆସୀନଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ରାମଂ ଦଦର୍ଶ ସହସା ଜନ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ହଠାତ୍ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ, ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଶୂରବୀର, ଯଶସ୍ବୀ ଓ ଶତ୍ରୁଜୟୀ ରାମଙ୍କୁ।
ଵିଗର୍ହମାଣ: କୈକେଯୀଂ ସହିତୋ ମନ୍ଥରାମପି । ଅଭିଗମ୍ଯ ଜନୋ ରାମଂ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣମୁଖୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୨.୧୦୨.
କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ତାନ୍ନରାନ୍ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣାକ୍ଷାନ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ସୁଦୁ:ଖିତାନ୍ । ପର୍ଯ୍ଯଷ୍ଵଜତ ଧର୍ମଜ୍ଞ: ପିତୃଵନ୍ମାତୃଵଚ୍ଚ ସ: ।। ୨.୧୦୨.
ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ବାପା ନିଜ ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ମାଆ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ସ ତତ୍ର କାଂଚ୍ଚିତ୍ ପରିଷସ୍ଵଜେ ନରାନ୍ନରାଶ୍ଚ କେଚିତ୍ତୁ ତମଭ୍ଯଵାଦଯନ୍ । ଚକାର ସର୍ଵାନ୍ ସଵଯସ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାନ୍ ଯଥାର୍ହମାସାଦ୍ଯ ତଦା ନୃପାତ୍ମଜ: ।। ୨.୧୦୨.
ସେଠାରେ ରାମ କେତେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କେତେକ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ରାଜପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ସମବୟସ୍କ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ।
ସ ତତ୍ର ତେଷାଂ ରୁଦତାଂ ମହାତ୍ମନାଂ ଭୁଵଂ ଚ ଖଂ ଚାନୁନିନାଦଯନ୍ ସ୍ଵନ: । ଗୁହା ଗିରୀଣାଂ ଚ ଦିଶଶ୍ଚ ସନ୍ତତଂ ମୃଦଙ୍ଗଘୋଷପ୍ରତିମ: ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁଵେ ।। ୨.୧୦୨.
ସେଠାରେ ସେ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର କନ୍ଦାଣିର ଶବ୍ଦ, ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜିଗଲା, ଗୁହା, ପାହାଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୃଦଙ୍ଗ ଧ୍ୱନି ପରି ଅନୁରଣିତ ହେଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵ୍ଯୁତ୍ତରଶତତମ:ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦୁଇ ଶତ ଦୁଇ ଅଧିକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵସିଷ୍ଠ: ପୁରତ: କୃତ୍ଵା ଦାରାନ୍ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ । ଅଭିଚକ୍ରାମ ତଂ ଦେଶଂ ରାମଦର୍ଶନତର୍ଷିତ: ।। ୨.୧୦୩.
ବଶିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୋ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ପ୍ରତି । ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ର ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସେଵିତମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଇଁ ହଳୁହଳୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେବିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟିକୁ ଦେଖିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେନ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ସୁମିତ୍ରାମବ୍ରଵୀଦ୍ଦୀନା ଯାଶ୍ऺଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତ: ।। ୨.୧୦୩.
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେକୁ କହିଲେ।
ଇଦଂ ତେଷାମନାଥାନାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟମକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣାମ୍ । ଵନେ ପ୍ରାକ୍କେଵଲଂ ତୀର୍ଥଂ ଯେ ତେ ନିର୍ଵିଷଯୀକୃତା: ।। ୨.୧୦୩.
ଏହା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଇତ: ସୁମିତ୍ରେ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସଦା ଜଲମତନ୍ଦ୍ରିତ: । ସ୍ଵଯଂ ହରତି ସୌମିତ୍ରିର୍ମମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ସୁମିତ୍ରା, ଏଠାରୁ ତୁମ ପୁଅ ସଦା ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଦିଏ।
ଜଘନ୍ଯମପି ତେ ପୁତ୍ର: କୃତଵାନ୍ନ ତୁ ଗର୍ହିତ: । ଭ୍ରାତୁର୍ଯଦର୍ଥସହିତଂ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ଵିହିତଂ ଗୁଣୈ: ।। ୨.୧୦୩.
ତୁମ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ପୁଅ କେବେଁ ମନ୍ଦ କାମ କରିନାହିଁ; ସେ ଯାହା କରେ, ସମସ୍ତ ଭଲ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା, ଭାଇ ପାଇଁ କରେ।
ଅଦ୍ଯାଯମପି ତେ ପୁତ୍ର: କ୍ଲେଶାନାମତଥୋଚିତ: । ନୀଚାନର୍ଥସମାଚାରଂ ସଜ୍ଜଂ କର୍ମ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତୁ ।। ୨.୧୦୩.
ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ନିମ୍ନ ଓ ଅନୁଚିତ କାମ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ସା ଦଦର୍ଶ ମହୀତଲେ । ପିତୁରିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ନ୍ଯସ୍ତମାଯତଲୋଚନା ।। ୨.୧୦୩.
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଥିବା ଦର୍ଭା ଉପରେ, ମହୀତଳରେ, ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଖିରେ ଦେଖିଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦିଥିବା ଇଙ୍ଗୁଦି ପିଠା।
ତଂ ଭୂମୌ ପିତୁରାର୍ତେନ ନ୍ଯସ୍ତଂ ରାମେଣ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସା । ଉଵାଚ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ସର୍ଵା ଦଶରଥସ୍ତ୍ରିଯ: ।। ୨.୧୦୩.
ଭୂମିରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି, ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ସମସ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେକୁ କହିଲେ।
ଇଦମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ରାଘଵେଣ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ପଶ୍ଯତୈତଦ୍ଯଥାଵିଧି ।। ୨.୧୦୩.
ଏହା ହେଉଛି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କୁ, ରାଘବ ରାମ ଯଥାବିଧି ଦାନ କରିଥିବା ପିଠା; ଦେଖ, କିପରି ଦେଇଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ଦେଵସମାନସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ନୈତଦୌପଯିକଂ ମନ୍ଯେ ଭୁକ୍ତଭୋଗସ୍ଯ ଭୋଜନମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେବତାମାନେ ପରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ଚତୁରନ୍ତାଂ ମହୀଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶୋ ଵିଭୁ: । କଥମିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ସ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵସୁଧାଧିପ: ।। ୨.୧୦୩.
ଯିଏ ଚାରିପାଖ ଦିଗକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଭୂମିର ଶାସନ କରିଛନ୍ତି, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସେ ଭୂମିର ଅଧିପତି କିପରି ଏବେ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ପିଠା ଖାଉଛନ୍ତି?
ଅତୋ ଦୁ:ଖତରଂ ଲୋକେ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ଯତ୍ର ରାମ: ପିତୁର୍ଦଦ୍ଯାଦିଙ୍ଗୁଦୀକ୍ଷୋଦମୃଦ୍ଧିମାନ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ଏହି ସଂସାରରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ କିଛି ମୋତେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଯେଉଁଠାରେ ଧନୀ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ମଧୁ ଦେଉଛନ୍ତି।
ରାମେଣେଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମେ । କଥଂ ଦୁ:ଖେନ ହୃଦଯଂ ନ ସ୍ଫୋଟତି ସହସ୍ରଧା ।। ୨.୧୦୩.
ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଦି ପିଠା ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ଏତେ ଦୁଃଖରେ ମୋ ହୃଦୟ କିପରି ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ?
ଶ୍ରୁତିସ୍ତୁ ଖଲ୍ଵିଯଂ ସତ୍ଯା ଲୌକିକୀ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ଯଦନ୍ନ: ପୁରୁଷୋ ଭଵତି ତଦନ୍ନାସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତା: ।। ୨.୧୦୩.
ଏହି ଲୋକରେ ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ୟ—ମଣିଷ ଯେମିତି ଖାଏ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଏଵମାର୍ତ୍ତାଂ ସପତ୍ନ୍ଯସ୍ତା ଜଗ୍ମୁରାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତାଂ ତଦା । ଦଦୃଶୁଶ୍ଚାଶ୍ରମେ ରାମଂ ସ୍ଵର୍ଗଚ୍ଯୁତମିଵାମରମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ତାପରେ, ସେ ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେବତା ପରି ଦେଖିଲେ।
ସର୍ଵଭୋଗୈ: ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ରାମଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାତର: । ଆର୍ତ୍ତା ମୁମୁଚୁରଶ୍ରୂଣି ସସ୍ଵରଂ ଶୋକକର୍ଶିତା: ।। ୨.୧୦୩.
ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଆମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ତାସାଂ ରାମ: ସମୁତ୍ଥାଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣାନ୍ ଶୁଭାନ୍ । ମାତଽଣାଂ ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ର: ସର୍ଵାସାଂ ସତ୍ଯସଙ୍ଗର: ।। ୨.୧୦୩.
ମଣିଷମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଓ ନିଜ କଥାରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କର ପବିତ୍ର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
ତା: ପାଣିଭି: ସୁଖସ୍ପର୍ଶୈର୍ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗୁଲିତଲୈ: ଶୁଭୈ: । ପ୍ରମମାର୍ଜୂ ରଜ: ପୃଷ୍ଠାଦ୍ରାମସ୍ଯାଯତଲୋଚନା: ।। ୨.୧୦୩.
ବଡ଼ ବଡ଼ ଆଖିଥିବା ସେ ମହିଳାମାନେ ନରମ ଆଉ କୋମଳ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ରାମଙ୍କ ପିଠିରୁ ଧୂଳି ହଳେ ହଳେ ପୁଛିଦେଲେ।
ସୌମିତ୍ରିରପି ତା: ସର୍ଵା: ମାତଽ: ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁ:ଖିତ: । ଅଭ୍ଯଵାଦଯତାସକ୍ତଂ ଶନୈ ରାମାଦନନ୍ତରମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ସଉମିତ୍ରି ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଯଥା ରାମେ ତଥା ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵା ଵଵୃତିରେ ସ୍ତ୍ରିଯ: । ଵୃତ୍ତିଂ ଦଶରଥାଜ୍ଜାତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ ।। ୨.୧୦୩.
ଯେପରି ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ସେପରି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଭଲପାଇଲେ।
ସୀତାପି ଚରଣାଂସ୍ତାସାମୁପସଂଗୃହ୍ଯ ଦୁ:ଖିତା । ଶ୍ଵଶ୍ରୂଣାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ସା ବଭୂଵାଗ୍ରତ: ସ୍ଥିତା ।। ୨.୧୦୩.
ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ମାଆମାନେଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଖିରେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।