ଅପ୍ସରସ୍ସୁ ଚ ମୁଖ୍ଯାସୁ ତଥା ଵିଦ୍ଯାଧରୀଷୁ ଚ । ନାଗକନ୍ଯାସୁ ଚ ତଦା ଗନ୍ଧର୍ଵୀଣାଂ ତନୂଷୁ ଚ । କାମରୂପବଲୋପେତା ଯଥାକାମଵିଚାରିଣଃ ॥୧-୧୭-
ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ବିଦ୍ୟାଧରୀ, ନାଗକନ୍ୟା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଲେ ଯେପରି ରୂପ ଓ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲେ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରିଥିଲେ ।
ସିଂହଶାର୍ଦୂଲସଦୃଶା ଦର୍ପେଣ ଚ ବଲେନ ଚ । ଶିଲାପ୍ରହରଣାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ପାଦପଯୋଧିନଃ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତିରେ ସିଂହ ଓ ବାଘ ପରି ଥିଲେ, ପାହାଡ଼ ଓ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ପାଥରକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।
ନଖଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁଧାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ । ଵିଚାଲଯେଯୁଃ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରାନ୍ ଭେଦଯେଯୁଃ ସ୍ଥିରାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଖ ଓ ଦାଁତକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଥିଲେ, ପାହାଡ଼କୁ କମ୍ପାଇପାରୁଥିଲେ ଏବଂ ମଜବୁତ ଗଛକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରୁଥିଲେ ।
କ୍ଷୋଭଯେଯୁଶ୍ଚ ଵେଗେନ ସମୁଦ୍ରଂ ସରିତାଂ ପତିମ୍ । ଦାରଯେଯୁଃ କ୍ଷିତିଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାମାପ୍ଲଵେଯୁର୍ମହାର୍ଣଵାନ୍ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍କଳିତ କରିପାରୁଥିଲେ, ପାଦରେ ଭୂମିକୁ ଫାଟିଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ଲାଂଘିଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ଥିଲେ ।
ନଭସ୍ତଲଂ ଵିଶେଯୁଶ୍ଚ ଗୃହ୍ଣୀଯୁରପି ତୋଯଦାନ୍ । ଗୃହ୍ଣୀଯୁରପି ମାତଙ୍ଗାନ୍ ମତ୍ତାନ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜତୋ ଵନେ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁଥିଲେ, ମେଘକୁ ଧରିପାରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବନରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ଧରିପାରୁଥିଲେ ।
ନର୍ଦମାନାଂଶ୍ଚ ନାଦେନ ପାତଯେଯୁର୍ଵିହଙ୍ଗମାନ୍ । ଈଦୃଶାନାଂ ପ୍ରସୂତାନି ହରୀଣାଂ କାମରୂପିଣାମ୍ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଗଜ୍ଜନ ଧ୍ୱନିରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ମାଟିକୁ ଫେଲାଇଦେଉଥିଲେ; ଏମିତି ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ବାନରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।
ଶତଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଯୂଥପାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ତେ ପ୍ରଧାନେଷୁ ଯୂଥେଷୁ ହରୀଣାଂ ହରିଯୂଥପାଃ ॥୧-୧୭-
ସେହି ବେଳେ ଶତେ ଶତେ ହଜାର ହଜାର ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ସେନାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ ।
ବଭୂଵୁର୍ଯୂଥପଶ୍ରେଷ୍ଠାନ୍ ଵୀରାଂଶ୍ଚାଜନଯନ୍ ହରୀନ୍ । ଅନ୍ଯେ ଋକ୍ଷଵତଃ ପ୍ରସ୍ଥାନୁପତସ୍ଥୁଃ ସହସ୍ରଶଃ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ବିର ବାନରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ହଜାର ହଜାର ମାନେ ଭାଲୁଆ ପରି ଦେହ ଥିବାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ଅନ୍ଯେ ନାନାଵିଧାଞ୍ଛୈଲାନ୍ କାନନାନି ଚ ଭେଜିରେ । ସୂର୍ଯପୁତ୍ରଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଶକ୍ରପୁତ୍ରଂ ଚ ଵାଲିନମ୍ ॥୧-୧୭-
ଅନ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ଓ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବାଲିଙ୍କୁ ସେବା କଲେ ।
ଭ୍ରାତରାଵୁପତସ୍ଥୁସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଚ ହରିଯୂଥପାଃ । ନଲଂ ନୀଲଂ ହନୂମନ୍ତମନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ହରିଯୂଥପାନ୍ ॥୧-୧୭-
ସମସ୍ତ ବାନର ସେନାପତି ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏବଂ ନଳ, ନୀଳ, ହନୁମାନ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନର ନେତାମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଗଲେ ।
ତେ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯବଲସମ୍ପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ । ଵିଚରନ୍ତୋଽର୍ଦଯନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରମହୋରଗାନ୍ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ସିଂହ, ବାଘ ଓ ବଡ଼ ସର୍ପମାନେକୁ ଅପରାଜିତ କରୁଥିଲେ ।
ମହାବଲୋ ମହାବାହୁର୍ଵାଲୀ ଵିପୁଲଵିକ୍ରମଃ । ଜୁଗୋପ ଭୁଜଵୀର୍ଯେଣ ଋକ୍ଷଗୋପୁଚ୍ଛଵାନରାନ୍ ॥୧-୧୭-
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଓ ବିଶାଳ ପ୍ରତାପୀ ବାଲି ତାଙ୍କର ବାହୁ ଶକ୍ତିରେ ଭାଲୁଆ ପୁଛ ଥିବା ବାନରମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ତୈରିଯଂ ପୃଥିଵୀ ଶୂରୈଃ ସପର୍ଵତଵନାର୍ଣଵା । କୀର୍ଣା ଵିଵିଧସଂସ୍ଥାନୈର୍ନାନାଵ୍ଯଞ୍ଜନଲକ୍ଷଣୈଃ ॥୧-୧୭-
ଏହି ସମସ୍ତ ବିରମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପାହାଡ଼, ବନ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ଭରିଦେଲେ—ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଗଲା ।
ତୈର୍ମେଘଵୃନ୍ଦାଚଲକୂଟସଂନିଭୈ- :::ର୍ମହାବଲୈର୍ଵାନରଯୂଥପାଧିପୈଃ ବଭୂଵ ଭୂର୍ଭୀମଶରୀରରୂପୈଃ :::ସମାଵୃତା ରାମସହାଯହେତୋଃ ॥୧-୧୭-
ମେଘ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ସେନାପତିମାନେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦେହରେ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲେ, ଏହି ସବୁ ରାମଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।
thumb|ଅଷ୍ଟାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ସର୍ଗ କଥା ଶୁଣ ।
ନିର୍ଵୃତ୍ତେ ତୁ କ୍ରତୌ ତସ୍ମିନ୍ ହଯମେଧେ ମହାତ୍ମନଃ । ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯମରା ଭାଗାନ୍ ପ୍ରତିଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ ॥୧-୧୮-
ସେହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ ।
ସମାପ୍ତଦୀକ୍ଷାନିଯମଃ ପତ୍ନୀଗଣସମନ୍ଵିତଃ । ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରୀଂ ରାଜା ସଭୃତ୍ଯବଲଵାହନଃ ॥୧-୧୮-
ଦୀକ୍ଷା ଓ ନିୟମ ସମାପ୍ତ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେବକ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଯଥାର୍ହଂ ପୂଜିତାସ୍ତେନ ରାଜ୍ଞା ଵୈ ପୃଥିଵୀଶ୍ଵରାଃ । ମୁଦିତାଃ ପ୍ରଯଯୁର୍ଦେଶାନ୍ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମୁନିପୁଂଗଵମ୍ ॥୧-୧୮-
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥିକ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିବା ପୃଥିବୀର ଶାସକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଶ୍ରୀମତାଂ ଗଚ୍ଛତାଂ ତେଷାଂ ସ୍ଵଗୃହାଣି ପୁରାତ୍ ତତଃ । ବଲାନି ରାଜ୍ଞାଂ ଶୁଭ୍ରାଣି ପ୍ରହୃଷ୍ଟାନି ଚକାଶିରେ ॥୧-୧୮-
ସେଇ ଶ୍ରୀମତ୍ ରାଜାମାନେ ନିଜ ନଗରକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦେଖାଗଲା।
ଗତେଷୁ ପୃଥିଵୀଶେଷୁ ରାଜା ଦଶରଥଃ ପୁନଃ । ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରୀଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍ ॥୧-୧୮-
ପୃଥିବୀର ଶାସକମାନେ ଯାଇଯିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥ ରାଜା, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରଧାନ କରି, ନିଜ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶାନ୍ତଯା ପ୍ରଯଯୌ ସାର୍ଧମୃଶଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗଃ ସୁପୂଜିତଃ । ଅମୁଗମ୍ଯମାନୋ ରାଜ୍ଞା ଚ ସାନୁଯାତ୍ରେଣ ଧୀମତା ॥୧-୧୮-
ଋଶ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମୁନି, ଶାନ୍ତାଙ୍କ ସହ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ସହିତ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯିବା ନଥିବାବେଳେ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଏଵଂ ଵିସୃଜ୍ଯ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣମାନସଃ । ଉଵାସ ସୁଖିତସ୍ତତ୍ର ପୁତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ ॥୧-୧୮-
ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଭାବି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ।
ତତୋ ଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେ ତୁ ଋତୂନାଂ ଷଟ୍ ସମତ୍ଯଯୁଃ । ତତଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶେ ମାସେ ଚୈତ୍ରେ ନାଵମିକେ ତିଥୌ ॥୧-୧୮-
ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଛଅ ଋତୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ, ଚୈତ୍ର ମାସର ନବମୀ ତିଥିରେ—
ନକ୍ଷତ୍ରେଽଦିତିଦୈଵତ୍ଯେ ସ୍ଵୋଚ୍ଚସଂସ୍ଥେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ । ଗ୍ରହେଷୁ କର୍କଟେ ଲଗ୍ନେ ଵାକ୍ପତାଵିନ୍ଦୁନା ସହ ॥୧-୧୮-
ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର, ଯାହା ଅଦିତି ଦେବୀଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟରେ ଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିରେ ପଞ୍ଚ ଗ୍ରହ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କର୍କଟ ଲଗ୍ନରେ ଏକାଠି ଥିଲେ—
ପ୍ରୋଦ୍ଯମାନେ ଜଗନ୍ନାଥଂ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତମ୍ । କୌସଲ୍ଯାଜନଯଦ୍ ରାମଂ ଦିଵ୍ଯଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପୂଜିତ ଜଗନ୍ନାଥ ଉଦୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋରର୍ଧଂ ମହାଭାଗଂ ପୁତ୍ରମୈକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନମ୍ । ଲୋହିତାକ୍ଷଂ ମହାବାହୁଂ ରକ୍ତୋଷ୍ଠଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନମ୍ ॥୧-୧୮-
ସେ ରାମ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଧ ଅଂଶ, ଅତି ଶ୍ରୀମୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ, ଲାଲ ଓଠ, ଏବଂ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ସ୍ୱର ଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଶୁଶୁଭେ ତେନ ପୁତ୍ରେଣାମିତତେଜସା । ଯଥା ଵରେଣ ଦେଵାନାମଦିତିର୍ଵଜ୍ରପାଣିନା ॥୧-୧୮-
ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତି ଦେବୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଭରତୋ ନାମ କୈକେଯ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ । ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସର୍ଵୈଃ ସମୁଦିତୋ ଗୁଣୈଃ ॥୧-୧୮-
କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭରତ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ।
ଅଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ସୁମିତ୍ରାଜନଯତ୍ ସୁତୌ । ଵୀରୌ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରକୁଶଲୌ ଵିଷ୍ଣୋରର୍ଧସମନ୍ଵିତୌ ॥୧-୧୮-
ତାପରେ ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଧ ଶକ୍ତି ଥିଲେ।
ପୁଷ୍ଯେ ଜାତସ୍ତୁ ଭରତୋ ମୀନଲଗ୍ନେ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ସାର୍ପେ ଜାତୌ ତୁ ସୌମିତ୍ରୀ କୁଲୀରେଽଭ୍ଯୁଦିତେ ରଵୌ ॥୧-୧୮-
ଭରତ, ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମୀନ ଲଗ୍ନରେ ଜନ୍ମିଲେ; ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଆଶ୍ଲେଷା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ କର୍କଟ ଲଗ୍ନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ଜନ୍ମିଲେ।