ତେଷାଂ ତୁ ରୁଦତାଂ ଶବ୍ଦାତ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍କୋ ଽଭଵଦ୍ଗିରୌ । ଭ୍ରାତଽଣାଂ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା: ସିଂହାନାମିଵ ନର୍ଦତାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସେମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସବ୍ଦରେ ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା, ଭାଇମାନେ ଓ ଵୈଦେହୀ ଏକାସାଥିରେ ସିଂହମାନେ ଦଳି ଚିତ୍କାର କରିଥିବା ପରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ମହାବଲାନାଂ ରୁଦତାଂ କୁର୍ଵତାମୁଦକଂ ପିତୁ: । ଵିଜ୍ଞାଯ ତୁମୁଲଂ ଶବ୍ଦଂ ତ୍ରସ୍ତା ଭରତସୈନିକା: ।। ୨.୧୦୨.
ମହାବଳୀମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଅବ୍ରୁଵଂଶ୍ଚାପି ରାମେଣ ଭରତ: ସଙ୍ଗତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତେଷାମେଵ ମହାଞ୍ଛବ୍ଦ: ଶୋଚତାଂ ପିତରଂ ମୃତମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ସେମାନେ ମୃତ ପିତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି।'
ଅଥ ଵାସାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତଂ ସର୍ଵେ ଽଭିମୁଖା: ସ୍ଵନମ୍ । ଅପ୍ଯେକମନସୋ ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵିତା: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଅବାସ ଛାଡ଼ି, ଏକମନେ ସେଇ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ି, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।
ହଯୈରନ୍ଯେ ଗଜୈରନ୍ଯେ ରଥୈରନ୍ଯେ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତୈ: । ସୁକୁମାରାସ୍ତଥୈଵାନ୍ଯେ ପଦ୍ଭିରେଵ ନରା ଯଯୁ: ।। ୨.୧୦୨.
କେହି ଘୋଡ଼ାରେ, କେହି ହାତୀରେ, କେହି ଶୁଭ୍ର ରଥରେ, ଆଉ କେହି ନରମ ଦେହ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଉଁ ଚାଲି ଗଲେ।
ଅଚିରପ୍ରୋଷିତଂ ରାମଂ ଚିରଵିପ୍ରୋଷିତଂ ଯଥା । ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ଜନ: ସର୍ଵୋ ଜଗାମ ସହସାଶ୍ରମମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ଏହି ଭଳି ରାମ, ଯିଏ ନିକଟରେ ବନବାସକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ।
ଭ୍ରାତଽଣାଂ ତ୍ଵରିତାସ୍ତତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମା: ସମାଗମମ୍ । ଯଯୁର୍ବହୁଵିଧୈର୍ଯାନୈ: ଖୁରନେମିସ୍ଵନାକୁଲୈ: ।। ୨.୧୦୨.
ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯାନରେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଧ୍ୱନିରେ, ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ।
ସା ଭୂମିର୍ବହୁଭିର୍ଯାନୈ: ଖୁରନେମିସମାହତା । ମୁମୋଚ ତୁମୁଲଂ ଶବ୍ଦଂ ଦ୍ଯୌରିଵାଭ୍ରସମାଗମେ ।। ୨.୧୦୨.
ଏହି ଭୂମି ବହୁ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ମେଘ ମେଳାଣିବେଳେ ଆକାଶ ଯେପରି ଗଜଗଜା ଶବ୍ଦ କରେ, ସେପରି ତୀବ୍ର ଧ୍ୱନି ହେଲା।
ତେନ ଵିତ୍ରାସିତା ନାଗା: କରେଣୁପରିଵାରିତା: । ଆଵାସଯନ୍ତୋ ଗନ୍ଧେନ ଜଗ୍ମୁରନ୍ଯଦ୍ଵନଂ ତତ: ।। ୨.୧୦୨.
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଛୁଆମାନେ ସହିତ ହାତୀମାନେ ସେଠାରୁ ଗନ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଵରାହଵୃକସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ମହିଷା: ସର୍ପ୍ପଵାନରା: । ଵ୍ଯାଘ୍ରଗୋକର୍ଣଗଵଯା: ଵିତ୍ରେସୁ: ପୃଷତୈଃ ସହ ।। ୨.୧୦୨.
ବନ୍ୟ ଶୁଆ, ନିଆଳ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଗାଈ ଓ ଗବୟା ଏବଂ ହରିଣମାନେ ଏକାସାଥିରେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ରଥାଙ୍ଗସାହ୍ଵା ନତ୍ଯୂହା: ହଂସା: କାରଣ୍ଡଵା: ପ୍ଲଵା: । ତଥା ପୁଂସ୍କୋକିଲା: କ୍ରୌଞ୍ଚା ଵିସଂଜ୍ଞା ଭେଜିରେ ଦିଶ: ।। ୨.୧୦୨.
ରଥାଙ୍ଗ, ନତ୍ୟୂହ, ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ, ପୁରୁଷ କୋକିଳ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତୈରାକାଶଂ ପକ୍ଷିଭିର୍ଵୃତମ୍ । ମନୁଷ୍ଯୈରାଵୃତା ଭୂମିରୁଭଯଂ ପ୍ରବଭୌ ତଦା ।। ୨.୧୦୨.
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଦେଲେ, ଭୂମି ମଣିଷମାନେ ରେ ଭରିଗଲା; ଏହି ଦୁଇଁଟି ଦେଖି ସେ ସମୟରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ତତସ୍ତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଯଶସ୍ଵିନମରିନ୍ଦମମ୍ । ଆସୀନଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ରାମଂ ଦଦର୍ଶ ସହସା ଜନ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ହଠାତ୍ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ, ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଶୂରବୀର, ଯଶସ୍ବୀ ଓ ଶତ୍ରୁଜୟୀ ରାମଙ୍କୁ।
ଵିଗର୍ହମାଣ: କୈକେଯୀଂ ସହିତୋ ମନ୍ଥରାମପି । ଅଭିଗମ୍ଯ ଜନୋ ରାମଂ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣମୁଖୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୨.୧୦୨.
କୈକେୟୀ ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ତାନ୍ନରାନ୍ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣାକ୍ଷାନ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ସୁଦୁ:ଖିତାନ୍ । ପର୍ଯ୍ଯଷ୍ଵଜତ ଧର୍ମଜ୍ଞ: ପିତୃଵନ୍ମାତୃଵଚ୍ଚ ସ: ।। ୨.୧୦୨.
ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ବାପା ନିଜ ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ମାଆ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ସ ତତ୍ର କାଂଚ୍ଚିତ୍ ପରିଷସ୍ଵଜେ ନରାନ୍ନରାଶ୍ଚ କେଚିତ୍ତୁ ତମଭ୍ଯଵାଦଯନ୍ । ଚକାର ସର୍ଵାନ୍ ସଵଯସ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାନ୍ ଯଥାର୍ହମାସାଦ୍ଯ ତଦା ନୃପାତ୍ମଜ: ।। ୨.୧୦୨.
ସେଠାରେ ରାମ କେତେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, କେତେକ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ରାଜପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ସମବୟସ୍କ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ।
ସ ତତ୍ର ତେଷାଂ ରୁଦତାଂ ମହାତ୍ମନାଂ ଭୁଵଂ ଚ ଖଂ ଚାନୁନିନାଦଯନ୍ ସ୍ଵନ: । ଗୁହା ଗିରୀଣାଂ ଚ ଦିଶଶ୍ଚ ସନ୍ତତଂ ମୃଦଙ୍ଗଘୋଷପ୍ରତିମ: ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁଵେ ।। ୨.୧୦୨.
ସେଠାରେ ସେ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର କନ୍ଦାଣିର ଶବ୍ଦ, ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଗଞ୍ଜିଗଲା, ଗୁହା, ପାହାଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୃଦଙ୍ଗ ଧ୍ୱନି ପରି ଅନୁରଣିତ ହେଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵ୍ଯୁତ୍ତରଶତତମ:ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦୁଇ ଶତ ଦୁଇ ଅଧିକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵସିଷ୍ଠ: ପୁରତ: କୃତ୍ଵା ଦାରାନ୍ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ । ଅଭିଚକ୍ରାମ ତଂ ଦେଶଂ ରାମଦର୍ଶନତର୍ଷିତ: ।। ୨.୧୦୩.
ବଶିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୋ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ପ୍ରତି । ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ର ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସେଵିତମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଇଁ ହଳୁହଳୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେବିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟିକୁ ଦେଖିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେନ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ସୁମିତ୍ରାମବ୍ରଵୀଦ୍ଦୀନା ଯାଶ୍ऺଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତ: ।। ୨.୧୦୩.
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେକୁ କହିଲେ।
ଇଦଂ ତେଷାମନାଥାନାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟମକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣାମ୍ । ଵନେ ପ୍ରାକ୍କେଵଲଂ ତୀର୍ଥଂ ଯେ ତେ ନିର୍ଵିଷଯୀକୃତା: ।। ୨.୧୦୩.
ଏହା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଇତ: ସୁମିତ୍ରେ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସଦା ଜଲମତନ୍ଦ୍ରିତ: । ସ୍ଵଯଂ ହରତି ସୌମିତ୍ରିର୍ମମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ସୁମିତ୍ରା, ଏଠାରୁ ତୁମ ପୁଅ ସଦା ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣିଦିଏ।
ଜଘନ୍ଯମପି ତେ ପୁତ୍ର: କୃତଵାନ୍ନ ତୁ ଗର୍ହିତ: । ଭ୍ରାତୁର୍ଯଦର୍ଥସହିତଂ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ଵିହିତଂ ଗୁଣୈ: ।। ୨.୧୦୩.
ତୁମ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ପୁଅ କେବେଁ ମନ୍ଦ କାମ କରିନାହିଁ; ସେ ଯାହା କରେ, ସମସ୍ତ ଭଲ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା, ଭାଇ ପାଇଁ କରେ।
ଅଦ୍ଯାଯମପି ତେ ପୁତ୍ର: କ୍ଲେଶାନାମତଥୋଚିତ: । ନୀଚାନର୍ଥସମାଚାରଂ ସଜ୍ଜଂ କର୍ମ ପ୍ରମୁଞ୍ଚତୁ ।। ୨.୧୦୩.
ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ନିମ୍ନ ଓ ଅନୁଚିତ କାମ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ସା ଦଦର୍ଶ ମହୀତଲେ । ପିତୁରିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ନ୍ଯସ୍ତମାଯତଲୋଚନା ।। ୨.୧୦୩.
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଥିବା ଦର୍ଭା ଉପରେ, ମହୀତଳରେ, ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଖିରେ ଦେଖିଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦିଥିବା ଇଙ୍ଗୁଦି ପିଠା।
ତଂ ଭୂମୌ ପିତୁରାର୍ତେନ ନ୍ଯସ୍ତଂ ରାମେଣ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସା । ଉଵାଚ ଦେଵୀ କୌସଲ୍ଯା ସର୍ଵା ଦଶରଥସ୍ତ୍ରିଯ: ।। ୨.୧୦୩.
ଭୂମିରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଯାହା ରଖିଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି, ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ସମସ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନେକୁ କହିଲେ।
ଇଦମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନାଥସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ରାଘଵେଣ ପିତୁର୍ଦତ୍ତଂ ପଶ୍ଯତୈତଦ୍ଯଥାଵିଧି ।। ୨.୧୦୩.
ଏହା ହେଉଛି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କୁ, ରାଘବ ରାମ ଯଥାବିଧି ଦାନ କରିଥିବା ପିଠା; ଦେଖ, କିପରି ଦେଇଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ଦେଵସମାନସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ନୈତଦୌପଯିକଂ ମନ୍ଯେ ଭୁକ୍ତଭୋଗସ୍ଯ ଭୋଜନମ୍ ।। ୨.୧୦୩.
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେବତାମାନେ ପରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ଚତୁରନ୍ତାଂ ମହୀଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶୋ ଵିଭୁ: । କଥମିଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ସ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵସୁଧାଧିପ: ।। ୨.୧୦୩.
ଯିଏ ଚାରିପାଖ ଦିଗକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଭୂମିର ଶାସନ କରିଛନ୍ତି, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସେ ଭୂମିର ଅଧିପତି କିପରି ଏବେ କେବଳ ଇଙ୍ଗୁଦି ଫଳ ଓ ପିଠା ଖାଉଛନ୍ତି?