ପୁରା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁଵୃତ୍ତଂ ମାଂ ପିତା ଯାନ୍ଯାହ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ଵାକ୍ଯାନି ତାନି ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି କୁତ: କର୍ଣସୁଖାନ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୂର୍ବେ ମୋ ପିତା ମୋତେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦେଖି, ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ—ଏବେ ସେଇ କର୍ଣ୍ଣପ୍ରିୟ କଥା ମୁଁ କେଉଁଠି ଶୁଣିପାରିବି?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଭରତଂ ଭାର୍ଯାମଭ୍ଯେତ୍ଯ ରାଘଵ: । ଉଵାଚ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ: ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ଏଭଳି କହି, ରାଘବ ଭାରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ ଥିବା ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୀତେ ମୃତସ୍ତେ ଶ୍ଵଶୁର: ପିତ୍ରା ହୀନୋ ଽସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଭରତୋ ଦୁ:ଖମାଚଷ୍ଟେ ସ୍ଵର୍ଗତଂ ପୃଥିଵୀପତିମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତେ, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ବି ପିତାହୀନ ହେଲ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ତତୋ ବହୁଗୁଣଂ ତେଷାଂ ବାଷ୍ପଂ ନେତ୍ରେଷ୍ଵଜାଯତ । ତଥା ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ କୁମାରାଣାଂ ଯଶସ୍ଵିନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁମାରମାନଙ୍କର ଆଖିରେ ବହୁ ପରିମାଣର ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା।
ତତସ୍ତେ ଭ୍ରାତର: ସର୍ଵେ ଭୃଶମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ ଜଗତୀଭର୍ତ୍ତୁ: କ୍ରିଯତାମୁଦକଂ ପିତୁ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ବହୁତ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, କହିଲେ—'ଆମ ପିତା, ପୃଥିବୀର ଭାରକୁ ବହୁଥିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରାଯାଉ।'
ସା ସୀତା ଶ୍ଵଶୁରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଗତଂ ନୃପମ୍ । ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାମଶକନ୍ନେକ୍ଷିତୁଂ ପତିମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତା ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ଓ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ରାମୋ ରୁଦନ୍ତୀଂ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ । ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତତ୍ର ଦୁ:ଖିତୋ ଦୁ:ଖିତଂ ଵଚ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ରାମ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ, କଥା କହିଲେ।
ଆନଯେଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ଚୀରମାହର ଚୋତ୍ତରମ୍ । ଜଲକ୍ରିଯାର୍ଥଂ ତାତସ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାତ୍ମନ: ।। ୨.୧୦୨.
ଇଂଗୁଦି ଚାଉଳର ପିଠା ଆଣ, ଓ ଉପରେ ପିନ୍ଧିବା ପଟା ଆଣ। ମୋର ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଯିବି।
ସୀତା ପୁରସ୍ତାଦ୍ଵ୍ରଜତୁତ୍ଵମେନାମଭିତୋ ଵ୍ରଜ । ଅହଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ଗମିଷ୍ଯାମି ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୁଦାରୁଣା ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତା ସାମ୍ନାରେ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଚାଲ। ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ତତୋ ନିତ୍ଯାନୁଗସ୍ତେଷାଂ ଵିଦିତାତ୍ମା ମହାମତି: । ମୃଦୁର୍ଦାନ୍ତଶ୍ଚ ଶାନ୍ତଶ୍ଚ ରାମେ ଚ ଦୃଢଭକ୍ତିମାନ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସଦା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୃଦୁ, ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ରାମ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଥିବା—
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତୈର୍ନୃପସୁତୈ: ସାର୍ଦ୍ଧମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଅଵାତାରଯଦାଲମ୍ବ୍ଯ ନଦୀଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ଶିଵାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଅବତରଣ କରାଇଲେ।
ତେ ସୁତୀର୍ଥାଂ ତତ: କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁପାଗମ୍ଯ ଯଶସ୍ଵିନ: । ନଦୀଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ରମ୍ଯାଂ ସଦା ପୁଷ୍ପିତକାନନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧମାନେ, ଦୁଃଖକଷ୍ଟ ସହି, ସଦା ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ସୁନ୍ଦର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଶୀଘ୍ରସ୍ରୋତସମାସାଦ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ଶିଵମକର୍ଦ୍ଦମମ୍ । ସିଷିଚୁସ୍ତୂଦକଂ ରାଜ୍ଞେ ତତ୍ରୈତତ୍ତେ ଭଵତ୍ଵିତି ।। ୨.୧୦୨.
ତେମେ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ନଦୀର ତୀରକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଦ୍ରୁତ ବହୁଛି ଏବଂ କିଛି କାଦୋ ନାହିଁ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି ଢାଲି ଏହିପରି କହିଲେ— 'ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଲାଗି ହେଉ।'
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଚ ମହୀପାଲୋ ଜଲପୂରିତମଞ୍ଜଲିମ୍ । ଦିଶଂ ଯାମ୍ଯାମଭିମୁଖୋ ରୁଦନ୍ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ମହୀର ଅଧିପତି ହାତ ଯୋଡି ପାଣି ଭରି ନେଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଏହିପରି କହିଲେ।
ଏତତ୍ତେ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଵିମଲଂ ତୋଯମକ୍ଷଯମ୍ । ପିତୃଲୋକଗତସ୍ଯାଦ୍ଯ ମଦ୍ଦତ୍ତମୁପତିଷ୍ଠତୁ ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଆଜି ମୁଁ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଓ ଅକ୍ଷୟ ପାଣି ଦେଉଛି, ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ପିତୃଲୋକକୁ ଗଲେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚୁ।
ତତୋ ମନ୍ଦାକିନୀତୀରାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ତୀର୍ଯ୍ଯ ସ ରାଘଵ: । ପିତୁଶ୍ଚକାର ତେଜସ୍ଵୀ ନିଵାପଂ ଭ୍ରାତୃଭି: ସହ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ରାଘବ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରରୁ ପୁଣି ଫେରି, ଭାଇମାନେ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦେଲେ।
ଐଙ୍ଗୁଦଂ ବଦରୀମିଶ୍ରଂ ପିଣ୍ଯାକଂ ଦର୍ଭସଂସ୍ତରେ । ନ୍ଯସ୍ଯ ରାମ: ସୁଦୁ:ଖାର୍ତ୍ତୋ ରୁଦନ୍ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ଏଇଁଗୁଦ ଓ ବଦରି ମିଶା ଚିରା ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ରଖି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ।
ଇଦଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ମହାରାଜ ପ୍ରୀତୋ ଯଦଶନା ଵଯମ୍ । ଯଦନ୍ନ: ପୁରୁଷୋ ଭଵତି ତଦନ୍ନାସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତା: ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ଯେପରି ଅନ୍ନ ନଥିଲେ ଏହି ଭୋଜନ ଆପଣ ଖାନ୍ତୁ, କାରଣ ମଣିଷ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଖାଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତୃଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅନ୍ନ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତତସ୍ତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ତୀର୍ଯ୍ଯ ନଦୀତଟାତ୍ । ଆରୁରୋହ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ରମ୍ଯସାନୁଂ ମହୀଧରମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସେଇ ପଥରେ ପୁଣି ନଦୀ ତୀର ଛାଡ଼ି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ର ଢାଳକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
ତତ: ପର୍ଣକୁଟୀଦ୍ଵାରମାସାଦ୍ଯ ଜଗତୀପତି: । ପରିଜଗ୍ରାହ ବାହୁଭ୍ଯାମୁଭୌ ଭରତଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ଭୂମିର ନାଥ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟିର ଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ଦୁଇ ଭାଇ ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ତେଷାଂ ତୁ ରୁଦତାଂ ଶବ୍ଦାତ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍କୋ ଽଭଵଦ୍ଗିରୌ । ଭ୍ରାତଽଣାଂ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା: ସିଂହାନାମିଵ ନର୍ଦତାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସେମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସବ୍ଦରେ ପାହାଡ଼ରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା, ଭାଇମାନେ ଓ ଵୈଦେହୀ ଏକାସାଥିରେ ସିଂହମାନେ ଦଳି ଚିତ୍କାର କରିଥିବା ପରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ମହାବଲାନାଂ ରୁଦତାଂ କୁର୍ଵତାମୁଦକଂ ପିତୁ: । ଵିଜ୍ଞାଯ ତୁମୁଲଂ ଶବ୍ଦଂ ତ୍ରସ୍ତା ଭରତସୈନିକା: ।। ୨.୧୦୨.
ମହାବଳୀମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଅବ୍ରୁଵଂଶ୍ଚାପି ରାମେଣ ଭରତ: ସଙ୍ଗତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତେଷାମେଵ ମହାଞ୍ଛବ୍ଦ: ଶୋଚତାଂ ପିତରଂ ମୃତମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି; ଏହି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ସେମାନେ ମୃତ ପିତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି।'
ଅଥ ଵାସାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତଂ ସର୍ଵେ ଽଭିମୁଖା: ସ୍ଵନମ୍ । ଅପ୍ଯେକମନସୋ ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାଵିତା: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଅବାସ ଛାଡ଼ି, ଏକମନେ ସେଇ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ି, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।
ହଯୈରନ୍ଯେ ଗଜୈରନ୍ଯେ ରଥୈରନ୍ଯେ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତୈ: । ସୁକୁମାରାସ୍ତଥୈଵାନ୍ଯେ ପଦ୍ଭିରେଵ ନରା ଯଯୁ: ।। ୨.୧୦୨.
କେହି ଘୋଡ଼ାରେ, କେହି ହାତୀରେ, କେହି ଶୁଭ୍ର ରଥରେ, ଆଉ କେହି ନରମ ଦେହ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଉଁ ଚାଲି ଗଲେ।
ଅଚିରପ୍ରୋଷିତଂ ରାମଂ ଚିରଵିପ୍ରୋଷିତଂ ଯଥା । ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ଜନ: ସର୍ଵୋ ଜଗାମ ସହସାଶ୍ରମମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ଏହି ଭଳି ରାମ, ଯିଏ ନିକଟରେ ବନବାସକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ।
ଭ୍ରାତଽଣାଂ ତ୍ଵରିତାସ୍ତତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମା: ସମାଗମମ୍ । ଯଯୁର୍ବହୁଵିଧୈର୍ଯାନୈ: ଖୁରନେମିସ୍ଵନାକୁଲୈ: ।। ୨.୧୦୨.
ଭାଇମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯାନରେ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଧ୍ୱନିରେ, ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ।
ସା ଭୂମିର୍ବହୁଭିର୍ଯାନୈ: ଖୁରନେମିସମାହତା । ମୁମୋଚ ତୁମୁଲଂ ଶବ୍ଦଂ ଦ୍ଯୌରିଵାଭ୍ରସମାଗମେ ।। ୨.୧୦୨.
ଏହି ଭୂମି ବହୁ ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ମେଘ ମେଳାଣିବେଳେ ଆକାଶ ଯେପରି ଗଜଗଜା ଶବ୍ଦ କରେ, ସେପରି ତୀବ୍ର ଧ୍ୱନି ହେଲା।
ତେନ ଵିତ୍ରାସିତା ନାଗା: କରେଣୁପରିଵାରିତା: । ଆଵାସଯନ୍ତୋ ଗନ୍ଧେନ ଜଗ୍ମୁରନ୍ଯଦ୍ଵନଂ ତତ: ।। ୨.୧୦୨.
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଛୁଆମାନେ ସହିତ ହାତୀମାନେ ସେଠାରୁ ଗନ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଵରାହଵୃକସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ମହିଷା: ସର୍ପ୍ପଵାନରା: । ଵ୍ଯାଘ୍ରଗୋକର୍ଣଗଵଯା: ଵିତ୍ରେସୁ: ପୃଷତୈଃ ସହ ।। ୨.୧୦୨.
ବନ୍ୟ ଶୁଆ, ନିଆଳ, ମହିଷ, ସାପ, ବାନର, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଗାଈ ଓ ଗବୟା ଏବଂ ହରିଣମାନେ ଏକାସାଥିରେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।