ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାହୂ ରାମୋ ଵୈ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରୋ ଯଥା ଦ୍ରୁମ: । ଵନେ ପରଶୁନା କୃତ୍ତସ୍ତଥା ଭୁଵି ପପାତ ହ ।। ୨.୧୦୨.
ରାମ ନିଜ ହାତ ଧରି, ଫୁଲ ଲଗା ଗଛକୁ ଅରଣ୍ୟରେ କୁହାଡିରେ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ପରି, ଭୂମିରେ ଢେଲିପଡ଼ିଲେ ।
ତଥା ନିପତିତଂ ରାମଂ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀପତିମ୍ । କୂଲଘାତପରିଶ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରସୁପ୍ତମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଜଗତ୍ର ନାଥ, ତଟରେ ଥକି ଶୁଇଥିବା ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଭ୍ରାତରସ୍ତେ ମହେଷ୍ଵାସଂ ସର୍ଵତ: ଶୋକକର୍ଶିତମ୍ । ରୁଦନ୍ତ: ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ସିଷିଚୁ: ସଲିଲେନ ଵୈ ।। ୨.୧୦୨.
ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ସୀତା ସହିତ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଏହି ମହାଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଜଳ ଛିଟିଲେ ।
ସ ତୁ ସଂଜ୍ଞାଂ ପୁନର୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମାସ୍ରମୁତ୍ସୃଜନ୍ । ଉପାକ୍ରାମତ କାକୁତ୍ସ୍ଥ: କୃପଣଂ ବହୁ ଭାଷିତୁମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୁନି ସ୍ବଚେତନ ହେଇ, ଦୁଇ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ସ ରାମ: ସ୍ଵର୍ଗତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ପୃଥିଵୀପତିମ୍ । ଉଵାଚ ଭରତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ତାତେ ଦିଷ୍ଟାଂ ଗତିଂ ଗତେ । କସ୍ତାଂ ରାଜଵରାଦ୍ଧୀନାମଯୋଧ୍ଯାଂ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ।। ୨.୧୦୨.
ମୋ ପିତା ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏବେ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କଣ କରିବି? ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ଶାସନ କରିବ?
କିଂ ନୁ ତସ୍ଯ ମଯା କାର୍ଯ୍ଯଂ ଦୁର୍ଜାତେନ ମହାତ୍ମନ: । ଯୋ ମୃତୋ ମମ ଶୋକେନ ମଯା ଚାପି ନ ସଂସ୍କୃତ: ।। ୨.୧୦୨.
ମୋ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ମୁଁ, ସେ ମହାତ୍ମା ଯିଏ ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏବେ ମୋର କଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି? ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲି ନାହିଁ।
ଅହୋ ଭରତ ସିଦ୍ଧାର୍ଥୋ ଯେନ ରାଜା ତ୍ଵଯା ଽନଘ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରେତକୃତ୍ଯେଷୁ ସତ୍କୃତ: ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ସମସ୍ତ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇଥିଲ।
ନିଷ୍ପ୍ରଧାନାମନେକାଗ୍ରାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵିନା କୃତାମ୍ । ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସୋପି ନାଯୋଧ୍ଯାଂ ଗନ୍ତୁମୁତ୍ସହେ ।। ୨.୧୦୨.
ରାଜାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଓ ଅନେକ ଦିଗରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମନ ହେଉନାହିଁ।
ସମାପ୍ତଵନଵାସଂ ମାମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପରନ୍ତପ । କୋ ନୁ ଶାସିଷ୍ଯତି ପୁନସ୍ତାତେ ଲୋକାନ୍ତରଂ ଗତେ ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ, ଯଦି ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ମୋ ପିତା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ତେବେ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ପୁଣି ଶାସନ କରିବ?
ପୁରା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁଵୃତ୍ତଂ ମାଂ ପିତା ଯାନ୍ଯାହ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ଵାକ୍ଯାନି ତାନି ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି କୁତ: କର୍ଣସୁଖାନ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୂର୍ବେ ମୋ ପିତା ମୋତେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦେଖି, ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ—ଏବେ ସେଇ କର୍ଣ୍ଣପ୍ରିୟ କଥା ମୁଁ କେଉଁଠି ଶୁଣିପାରିବି?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଭରତଂ ଭାର୍ଯାମଭ୍ଯେତ୍ଯ ରାଘଵ: । ଉଵାଚ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ: ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ଏଭଳି କହି, ରାଘବ ଭାରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ ଥିବା ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୀତେ ମୃତସ୍ତେ ଶ୍ଵଶୁର: ପିତ୍ରା ହୀନୋ ଽସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଭରତୋ ଦୁ:ଖମାଚଷ୍ଟେ ସ୍ଵର୍ଗତଂ ପୃଥିଵୀପତିମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତେ, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ବି ପିତାହୀନ ହେଲ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ତତୋ ବହୁଗୁଣଂ ତେଷାଂ ବାଷ୍ପଂ ନେତ୍ରେଷ୍ଵଜାଯତ । ତଥା ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ କୁମାରାଣାଂ ଯଶସ୍ଵିନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁମାରମାନଙ୍କର ଆଖିରେ ବହୁ ପରିମାଣର ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା।
ତତସ୍ତେ ଭ୍ରାତର: ସର୍ଵେ ଭୃଶମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ ଜଗତୀଭର୍ତ୍ତୁ: କ୍ରିଯତାମୁଦକଂ ପିତୁ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ବହୁତ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, କହିଲେ—'ଆମ ପିତା, ପୃଥିବୀର ଭାରକୁ ବହୁଥିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରାଯାଉ।'
ସା ସୀତା ଶ୍ଵଶୁରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଗତଂ ନୃପମ୍ । ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାମଶକନ୍ନେକ୍ଷିତୁଂ ପତିମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତା ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ଓ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ରାମୋ ରୁଦନ୍ତୀଂ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ । ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତତ୍ର ଦୁ:ଖିତୋ ଦୁ:ଖିତଂ ଵଚ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ରାମ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ, କଥା କହିଲେ।
ଆନଯେଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ଚୀରମାହର ଚୋତ୍ତରମ୍ । ଜଲକ୍ରିଯାର୍ଥଂ ତାତସ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାତ୍ମନ: ।। ୨.୧୦୨.
ଇଂଗୁଦି ଚାଉଳର ପିଠା ଆଣ, ଓ ଉପରେ ପିନ୍ଧିବା ପଟା ଆଣ। ମୋର ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଯିବି।
ସୀତା ପୁରସ୍ତାଦ୍ଵ୍ରଜତୁତ୍ଵମେନାମଭିତୋ ଵ୍ରଜ । ଅହଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ଗମିଷ୍ଯାମି ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୁଦାରୁଣା ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତା ସାମ୍ନାରେ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଚାଲ। ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ତତୋ ନିତ୍ଯାନୁଗସ୍ତେଷାଂ ଵିଦିତାତ୍ମା ମହାମତି: । ମୃଦୁର୍ଦାନ୍ତଶ୍ଚ ଶାନ୍ତଶ୍ଚ ରାମେ ଚ ଦୃଢଭକ୍ତିମାନ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସଦା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୃଦୁ, ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ରାମ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଥିବା—
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତୈର୍ନୃପସୁତୈ: ସାର୍ଦ୍ଧମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଅଵାତାରଯଦାଲମ୍ବ୍ଯ ନଦୀଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ଶିଵାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଅବତରଣ କରାଇଲେ।
ତେ ସୁତୀର୍ଥାଂ ତତ: କୃଚ୍ଛ୍ରାଦୁପାଗମ୍ଯ ଯଶସ୍ଵିନ: । ନଦୀଂ ମନ୍ଦାକିନୀଂ ରମ୍ଯାଂ ସଦା ପୁଷ୍ପିତକାନନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧମାନେ, ଦୁଃଖକଷ୍ଟ ସହି, ସଦା ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ସୁନ୍ଦର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଶୀଘ୍ରସ୍ରୋତସମାସାଦ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ଶିଵମକର୍ଦ୍ଦମମ୍ । ସିଷିଚୁସ୍ତୂଦକଂ ରାଜ୍ଞେ ତତ୍ରୈତତ୍ତେ ଭଵତ୍ଵିତି ।। ୨.୧୦୨.
ତେମେ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ନଦୀର ତୀରକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଦ୍ରୁତ ବହୁଛି ଏବଂ କିଛି କାଦୋ ନାହିଁ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି ଢାଲି ଏହିପରି କହିଲେ— 'ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଲାଗି ହେଉ।'
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଚ ମହୀପାଲୋ ଜଲପୂରିତମଞ୍ଜଲିମ୍ । ଦିଶଂ ଯାମ୍ଯାମଭିମୁଖୋ ରୁଦନ୍ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ମହୀର ଅଧିପତି ହାତ ଯୋଡି ପାଣି ଭରି ନେଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଏହିପରି କହିଲେ।
ଏତତ୍ତେ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଵିମଲଂ ତୋଯମକ୍ଷଯମ୍ । ପିତୃଲୋକଗତସ୍ଯାଦ୍ଯ ମଦ୍ଦତ୍ତମୁପତିଷ୍ଠତୁ ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଆଜି ମୁଁ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଓ ଅକ୍ଷୟ ପାଣି ଦେଉଛି, ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ପିତୃଲୋକକୁ ଗଲେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚୁ।
ତତୋ ମନ୍ଦାକିନୀତୀରାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ତୀର୍ଯ୍ଯ ସ ରାଘଵ: । ପିତୁଶ୍ଚକାର ତେଜସ୍ଵୀ ନିଵାପଂ ଭ୍ରାତୃଭି: ସହ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ରାଘବ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରରୁ ପୁଣି ଫେରି, ଭାଇମାନେ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦେଲେ।
ଐଙ୍ଗୁଦଂ ବଦରୀମିଶ୍ରଂ ପିଣ୍ଯାକଂ ଦର୍ଭସଂସ୍ତରେ । ନ୍ଯସ୍ଯ ରାମ: ସୁଦୁ:ଖାର୍ତ୍ତୋ ରୁଦନ୍ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ଏଇଁଗୁଦ ଓ ବଦରି ମିଶା ଚିରା ଦର୍ଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ରଖି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ।
ଇଦଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ମହାରାଜ ପ୍ରୀତୋ ଯଦଶନା ଵଯମ୍ । ଯଦନ୍ନ: ପୁରୁଷୋ ଭଵତି ତଦନ୍ନାସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତା: ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ଯେପରି ଅନ୍ନ ନଥିଲେ ଏହି ଭୋଜନ ଆପଣ ଖାନ୍ତୁ, କାରଣ ମଣିଷ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଖାଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତୃଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅନ୍ନ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତତସ୍ତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ତୀର୍ଯ୍ଯ ନଦୀତଟାତ୍ । ଆରୁରୋହ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ରମ୍ଯସାନୁଂ ମହୀଧରମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସେଇ ପଥରେ ପୁଣି ନଦୀ ତୀର ଛାଡ଼ି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ର ଢାଳକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
ତତ: ପର୍ଣକୁଟୀଦ୍ଵାରମାସାଦ୍ଯ ଜଗତୀପତି: । ପରିଜଗ୍ରାହ ବାହୁଭ୍ଯାମୁଭୌ ଭରତଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ଭୂମିର ନାଥ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟିର ଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ଦୁଇ ଭାଇ ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।