ସ ସମୃଦ୍ଧାଂ ମଯା ସାର୍ଦ୍ଧମଯୋଧ୍ଯାଂ ଗଚ୍ଛ ରାଘଵ । ଅଭିଷେଚଯ ଚାତ୍ମାନଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵାଯ ନ: ।। ୨.୧୦୧.
ହେ ରାଘବ, ମୋ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଏବଂ ଆମ କୁଳର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର ।
ରାଜାନଂ ମାନୁଷଂ ପ୍ରାହୁର୍ଦେଵତ୍ଵେ ସ ମତୋ ମମ । ଯସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵୃତ୍ତମାହୁରମାନୁଷମ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାକୁ ଲୋକେ ମାନବ ବୋଲନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବତା ସମାନ ।
କେକଯସ୍ଥେ ଚ ମଯି ତୁ ତ୍ଵଯି ଚାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତେ । ଦିଵମାର୍ଯୋ ଗତୋ ରାଜା ଯାଯଜୂକ: ସତାଂ ମତ: ।। ୨.୧୦୧.
ମୁଁ କେକୟାରେ ଓ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ, ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଯିଏ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ।
ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତମାତ୍ରେ ଭଵତି ସହସୀତେ ସଲକ୍ଷ୍ମଣେ । ଦୁ:ଖଶୋକାଭିଭୂତସ୍ତୁ ରାଜା ତ୍ରିଦିଵମଭ୍ଯଗାତ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲା, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର କ୍ରିଯତାମୁଦକଂ ପିତୁ: । ऺଅହଂ ଚାଯଂ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ: ପୂର୍ଵମେଵ କୃତୋଦକୌ ।। ୨.୧୦୧.
ଉଠ, ମହାପୁରୁଷ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଦାନ କର । ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ ।
ପ୍ରିଯେଣ ଖଲୁ ଦତ୍ତଂ ହି ପିତୃଲୋକେଷୁ ରାଘଵ । ଅକ୍ଷଯ୍ଯଂ ଭଵତୀତ୍ଯାହୁର୍ଭଵାଂଶ୍ଚୈଵ ପିତୁ: ପ୍ରିଯ: ।। ୨.୧୦୧.
ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଏ; ଏବଂ ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ।
ତ୍ଵାମେଵ ଶୋଚଂସ୍ତଵ ଦର୍ଶନେପ୍ସୁସ୍ତ୍ଵଯ୍ଯେଵ ସକ୍ତାମନିଵର୍ତ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମ୍ । ତ୍ଵଯା ଵିହୀନସ୍ତଵ ଶୋକରୁଗ୍ଣସ୍ତ୍ଵାଂ ସଂସ୍ମରନ୍ନସ୍ତମିତ: ପିତା ତେ ।। ୨.୧୦୧.
ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରି, ମନ ତୁମେ ଉପରେ ଲାଗିଥିଲା; ତୁମ ଛାଡ଼ା ଦୁଃଖରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମକୁ ମନେ କରି, ପିତା ଚଳିଗଲେ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋତ୍ତରଶତତମ:ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋତ୍ତରଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ଦ୍ଵ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କରୁଣାଂ ଵାଚଂ ପିତୁର୍ମରଣସଂହିତାମ୍ । ରାଘଵୋ ଭରତେନୋକ୍ତାଂ ବଭୂଵ ଗତଚେତନ: ।। ୨.୧୦୨.
ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବରତଙ୍କ କରୁଣା କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ ।
ତଂ ତୁ ଵଜ୍ରମିଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟମାହଵେ ଦାନଵାରିଣା । ଵାଗ୍ଵଜ୍ରଂ ଭରତେନୋକ୍ତମମନୋଜ୍ଞଂ ପରନ୍ତପ: ।। ୨.୧୦୨.
ବରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା, ଯେପରି ଦାନବଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ବଜ୍ର, ରାମଙ୍କୁ ଭାରି ଦୁଃଖ ଦେଲା ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାହୂ ରାମୋ ଵୈ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରୋ ଯଥା ଦ୍ରୁମ: । ଵନେ ପରଶୁନା କୃତ୍ତସ୍ତଥା ଭୁଵି ପପାତ ହ ।। ୨.୧୦୨.
ରାମ ନିଜ ହାତ ଧରି, ଫୁଲ ଲଗା ଗଛକୁ ଅରଣ୍ୟରେ କୁହାଡିରେ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ପରି, ଭୂମିରେ ଢେଲିପଡ଼ିଲେ ।
ତଥା ନିପତିତଂ ରାମଂ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀପତିମ୍ । କୂଲଘାତପରିଶ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରସୁପ୍ତମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଜଗତ୍ର ନାଥ, ତଟରେ ଥକି ଶୁଇଥିବା ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଭ୍ରାତରସ୍ତେ ମହେଷ୍ଵାସଂ ସର୍ଵତ: ଶୋକକର୍ଶିତମ୍ । ରୁଦନ୍ତ: ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ସିଷିଚୁ: ସଲିଲେନ ଵୈ ।। ୨.୧୦୨.
ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ସୀତା ସହିତ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଏହି ମହାଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଜଳ ଛିଟିଲେ ।
ସ ତୁ ସଂଜ୍ଞାଂ ପୁନର୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମାସ୍ରମୁତ୍ସୃଜନ୍ । ଉପାକ୍ରାମତ କାକୁତ୍ସ୍ଥ: କୃପଣଂ ବହୁ ଭାଷିତୁମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୁନି ସ୍ବଚେତନ ହେଇ, ଦୁଇ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ସ ରାମ: ସ୍ଵର୍ଗତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ପୃଥିଵୀପତିମ୍ । ଉଵାଚ ଭରତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ତାତେ ଦିଷ୍ଟାଂ ଗତିଂ ଗତେ । କସ୍ତାଂ ରାଜଵରାଦ୍ଧୀନାମଯୋଧ୍ଯାଂ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ।। ୨.୧୦୨.
ମୋ ପିତା ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏବେ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କଣ କରିବି? ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ଶାସନ କରିବ?
କିଂ ନୁ ତସ୍ଯ ମଯା କାର୍ଯ୍ଯଂ ଦୁର୍ଜାତେନ ମହାତ୍ମନ: । ଯୋ ମୃତୋ ମମ ଶୋକେନ ମଯା ଚାପି ନ ସଂସ୍କୃତ: ।। ୨.୧୦୨.
ମୋ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ମୁଁ, ସେ ମହାତ୍ମା ଯିଏ ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏବେ ମୋର କଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି? ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲି ନାହିଁ।
ଅହୋ ଭରତ ସିଦ୍ଧାର୍ଥୋ ଯେନ ରାଜା ତ୍ଵଯା ଽନଘ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରେତକୃତ୍ଯେଷୁ ସତ୍କୃତ: ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ସମସ୍ତ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇଥିଲ।
ନିଷ୍ପ୍ରଧାନାମନେକାଗ୍ରାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵିନା କୃତାମ୍ । ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସୋପି ନାଯୋଧ୍ଯାଂ ଗନ୍ତୁମୁତ୍ସହେ ।। ୨.୧୦୨.
ରାଜାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଓ ଅନେକ ଦିଗରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମନ ହେଉନାହିଁ।
ସମାପ୍ତଵନଵାସଂ ମାମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପରନ୍ତପ । କୋ ନୁ ଶାସିଷ୍ଯତି ପୁନସ୍ତାତେ ଲୋକାନ୍ତରଂ ଗତେ ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ, ଯଦି ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ମୋ ପିତା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ତେବେ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ପୁଣି ଶାସନ କରିବ?
ପୁରା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁଵୃତ୍ତଂ ମାଂ ପିତା ଯାନ୍ଯାହ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ଵାକ୍ଯାନି ତାନି ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି କୁତ: କର୍ଣସୁଖାନ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୂର୍ବେ ମୋ ପିତା ମୋତେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦେଖି, ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ—ଏବେ ସେଇ କର୍ଣ୍ଣପ୍ରିୟ କଥା ମୁଁ କେଉଁଠି ଶୁଣିପାରିବି?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଭରତଂ ଭାର୍ଯାମଭ୍ଯେତ୍ଯ ରାଘଵ: । ଉଵାଚ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ: ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ଏଭଳି କହି, ରାଘବ ଭାରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ ଥିବା ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୀତେ ମୃତସ୍ତେ ଶ୍ଵଶୁର: ପିତ୍ରା ହୀନୋ ଽସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ଭରତୋ ଦୁ:ଖମାଚଷ୍ଟେ ସ୍ଵର୍ଗତଂ ପୃଥିଵୀପତିମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତେ, ତୁମର ଶ୍ୱଶୁର ଚଳିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ବି ପିତାହୀନ ହେଲ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ତତୋ ବହୁଗୁଣଂ ତେଷାଂ ବାଷ୍ପଂ ନେତ୍ରେଷ୍ଵଜାଯତ । ତଥା ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ କୁମାରାଣାଂ ଯଶସ୍ଵିନାମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁମାରମାନଙ୍କର ଆଖିରେ ବହୁ ପରିମାଣର ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା।
ତତସ୍ତେ ଭ୍ରାତର: ସର୍ଵେ ଭୃଶମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ ଜଗତୀଭର୍ତ୍ତୁ: କ୍ରିଯତାମୁଦକଂ ପିତୁ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ବହୁତ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, କହିଲେ—'ଆମ ପିତା, ପୃଥିବୀର ଭାରକୁ ବହୁଥିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରାଯାଉ।'
ସା ସୀତା ଶ୍ଵଶୁରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଗତଂ ନୃପମ୍ । ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାମଶକନ୍ନେକ୍ଷିତୁଂ ପତିମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତା ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ଓ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ରାମୋ ରୁଦନ୍ତୀଂ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ । ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତତ୍ର ଦୁ:ଖିତୋ ଦୁ:ଖିତଂ ଵଚ: ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ରାମ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ, କଥା କହିଲେ।
ଆନଯେଙ୍ଗୁଦିପିଣ୍ଯାକଂ ଚୀରମାହର ଚୋତ୍ତରମ୍ । ଜଲକ୍ରିଯାର୍ଥଂ ତାତସ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାତ୍ମନ: ।। ୨.୧୦୨.
ଇଂଗୁଦି ଚାଉଳର ପିଠା ଆଣ, ଓ ଉପରେ ପିନ୍ଧିବା ପଟା ଆଣ। ମୋର ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଯିବି।
ସୀତା ପୁରସ୍ତାଦ୍ଵ୍ରଜତୁତ୍ଵମେନାମଭିତୋ ଵ୍ରଜ । ଅହଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ଗମିଷ୍ଯାମି ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୁଦାରୁଣା ।। ୨.୧୦୨.
ସୀତା ସାମ୍ନାରେ ଯାଉ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଚାଲ। ମୁଁ ପଛରେ ଯିବି, କାରଣ ଏହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ତତୋ ନିତ୍ଯାନୁଗସ୍ତେଷାଂ ଵିଦିତାତ୍ମା ମହାମତି: । ମୃଦୁର୍ଦାନ୍ତଶ୍ଚ ଶାନ୍ତଶ୍ଚ ରାମେ ଚ ଦୃଢଭକ୍ତିମାନ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ତାପରେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ସଦା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୃଦୁ, ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ରାମ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଥିବା—