ଯାତ୍ରାଦଣ୍ଡଵିଧାନଞ୍ଚ ଦ୍ଵିଯୋନୀ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହୌ । କଚ୍ଚିଦେତାନ୍ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଥାଵଦନୁମନ୍ଯସେ ।। ୨.୧୦୦.
ସେନା ଯାତ୍ରା, ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ସନ୍ଧି ଓ ବିରୋଧ—ଏହି ସବୁକୁ ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମନ୍ଜୁର କରୁଛ କି?
ମନ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ଵଂ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିସ୍ତ୍ରିଭିରେଵ ଵା । କଚ୍ଚିତ୍ ସମସ୍ତୈର୍ଵ୍ଯସ୍ତୈଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଯସେ ମିଥ: ।। ୨.୧୦୦.
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ଜଣ ସହିତ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି କିମ୍ବା ଅଲଗା ଭାବେ, ତୁମେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛ କି?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲା ଵେଦା: କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲା: କ୍ରିଯା: । କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲା ଦାରା: କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମର ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଫଳଦାୟକ କି? କ୍ରିୟାମାନେ ଫଳ ଦେଉଛି କି? ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନ ଫଳଦାୟକ କି? ଶିକ୍ଷା ଫଳ ଦେଉଛି କି?
କଚ୍ଚିଦେଷୈଵ ତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯଥୋକ୍ତା ମମ ରାଘଵ । ଆଯୁଷ୍ଯା ଚ ଯଶସ୍ଯା ଚ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସଂହିତା ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ମୋର କହିଥିବା ଭଳି, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କି?
ଯାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତ୍ତତେ ତାତୋ ଯାଂ ଚ ନ: ପ୍ରପିତାମହା: । ତାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତ୍ତସେ କଚ୍ଚିଦ୍ଯା ଚ ସତ୍ପଥଗା ଶୁଭା ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ତୁମର ପିତା ଓ ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଶୁଭ ଓ ସତ୍ପଥରେ ଚାଲୁଛ କି?
କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵାଦୁ କୃତଂ ଭୋଜ୍ଯମେକୋ ନାଶ୍ନାସି ରାଘଵ । କଚ୍ଚିଦାଶଂସମାନେଭ୍ଯୋ ମିତ୍ରେଭ୍ଯ: ସମ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛସି ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ରସାଳ ଖାଦ୍ୟ ଏକାକି ଖାଉନାହଁ କି? ଯେଉଁ ମିତ୍ରମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହା ଅଂଶୀଦାର କରୁଛ କି?
ରାଜା ତୁ ଧର୍ମେଣ ହି ପାଲଯିତ୍ଵା ମହାମତିର୍ଦଣ୍ଡଧର: ପ୍ରଜାନାମ୍ । ଅଵାପ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ଵସୁଧାଂ ଯଥାଵଦିତଶ୍ଚ୍ଯୁତ: ସ୍ଵର୍ଗମୁପୈତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜା ନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅଧିକାର କରି, ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ଏକୋତ୍ତରଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତ: ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । କିଂ ମେ ଧର୍ମାଦ୍ଵିହୀନସ୍ଯ ରାଜଧର୍ମ: କରିଷ୍ଯତି ।। ୨.୧୦୧.
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବରତ କହିଲେ, "ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ମୋ ପାଇଁ ଏହି ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର ?"
ଶାଶ୍ଵତୋ ଽଯଂ ସଦା ଧର୍ମ୍ମ: ସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମାସୁ ନରର୍ଷଭ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁତ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ରାଜନ୍ନ କନୀଯାନ୍ ନୃପୋ ଭଵେତ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ଘରେ ଏହି ଧର୍ମ ସଦା ଚାଲିଆସିଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଛୋଟ ପୁଅ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ସ ସମୃଦ୍ଧାଂ ମଯା ସାର୍ଦ୍ଧମଯୋଧ୍ଯାଂ ଗଚ୍ଛ ରାଘଵ । ଅଭିଷେଚଯ ଚାତ୍ମାନଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵାଯ ନ: ।। ୨.୧୦୧.
ହେ ରାଘବ, ମୋ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଏବଂ ଆମ କୁଳର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର ।
ରାଜାନଂ ମାନୁଷଂ ପ୍ରାହୁର୍ଦେଵତ୍ଵେ ସ ମତୋ ମମ । ଯସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵୃତ୍ତମାହୁରମାନୁଷମ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାକୁ ଲୋକେ ମାନବ ବୋଲନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବତା ସମାନ ।
କେକଯସ୍ଥେ ଚ ମଯି ତୁ ତ୍ଵଯି ଚାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତେ । ଦିଵମାର୍ଯୋ ଗତୋ ରାଜା ଯାଯଜୂକ: ସତାଂ ମତ: ।। ୨.୧୦୧.
ମୁଁ କେକୟାରେ ଓ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ, ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଯିଏ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ।
ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତମାତ୍ରେ ଭଵତି ସହସୀତେ ସଲକ୍ଷ୍ମଣେ । ଦୁ:ଖଶୋକାଭିଭୂତସ୍ତୁ ରାଜା ତ୍ରିଦିଵମଭ୍ଯଗାତ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲା, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର କ୍ରିଯତାମୁଦକଂ ପିତୁ: । ऺଅହଂ ଚାଯଂ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ: ପୂର୍ଵମେଵ କୃତୋଦକୌ ।। ୨.୧୦୧.
ଉଠ, ମହାପୁରୁଷ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଦାନ କର । ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ ।
ପ୍ରିଯେଣ ଖଲୁ ଦତ୍ତଂ ହି ପିତୃଲୋକେଷୁ ରାଘଵ । ଅକ୍ଷଯ୍ଯଂ ଭଵତୀତ୍ଯାହୁର୍ଭଵାଂଶ୍ଚୈଵ ପିତୁ: ପ୍ରିଯ: ।। ୨.୧୦୧.
ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଏ; ଏବଂ ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ।
ତ୍ଵାମେଵ ଶୋଚଂସ୍ତଵ ଦର୍ଶନେପ୍ସୁସ୍ତ୍ଵଯ୍ଯେଵ ସକ୍ତାମନିଵର୍ତ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମ୍ । ତ୍ଵଯା ଵିହୀନସ୍ତଵ ଶୋକରୁଗ୍ଣସ୍ତ୍ଵାଂ ସଂସ୍ମରନ୍ନସ୍ତମିତ: ପିତା ତେ ।। ୨.୧୦୧.
ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରି, ମନ ତୁମେ ଉପରେ ଲାଗିଥିଲା; ତୁମ ଛାଡ଼ା ଦୁଃଖରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମକୁ ମନେ କରି, ପିତା ଚଳିଗଲେ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋତ୍ତରଶତତମ:ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋତ୍ତରଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ଦ୍ଵ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କରୁଣାଂ ଵାଚଂ ପିତୁର୍ମରଣସଂହିତାମ୍ । ରାଘଵୋ ଭରତେନୋକ୍ତାଂ ବଭୂଵ ଗତଚେତନ: ।। ୨.୧୦୨.
ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବରତଙ୍କ କରୁଣା କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ ।
ତଂ ତୁ ଵଜ୍ରମିଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟମାହଵେ ଦାନଵାରିଣା । ଵାଗ୍ଵଜ୍ରଂ ଭରତେନୋକ୍ତମମନୋଜ୍ଞଂ ପରନ୍ତପ: ।। ୨.୧୦୨.
ବରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା, ଯେପରି ଦାନବଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ବଜ୍ର, ରାମଙ୍କୁ ଭାରି ଦୁଃଖ ଦେଲା ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାହୂ ରାମୋ ଵୈ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରୋ ଯଥା ଦ୍ରୁମ: । ଵନେ ପରଶୁନା କୃତ୍ତସ୍ତଥା ଭୁଵି ପପାତ ହ ।। ୨.୧୦୨.
ରାମ ନିଜ ହାତ ଧରି, ଫୁଲ ଲଗା ଗଛକୁ ଅରଣ୍ୟରେ କୁହାଡିରେ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ପରି, ଭୂମିରେ ଢେଲିପଡ଼ିଲେ ।
ତଥା ନିପତିତଂ ରାମଂ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀପତିମ୍ । କୂଲଘାତପରିଶ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରସୁପ୍ତମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଜଗତ୍ର ନାଥ, ତଟରେ ଥକି ଶୁଇଥିବା ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଭ୍ରାତରସ୍ତେ ମହେଷ୍ଵାସଂ ସର୍ଵତ: ଶୋକକର୍ଶିତମ୍ । ରୁଦନ୍ତ: ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ସିଷିଚୁ: ସଲିଲେନ ଵୈ ।। ୨.୧୦୨.
ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ସୀତା ସହିତ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଏହି ମହାଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଜଳ ଛିଟିଲେ ।
ସ ତୁ ସଂଜ୍ଞାଂ ପୁନର୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମାସ୍ରମୁତ୍ସୃଜନ୍ । ଉପାକ୍ରାମତ କାକୁତ୍ସ୍ଥ: କୃପଣଂ ବହୁ ଭାଷିତୁମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ପୁନି ସ୍ବଚେତନ ହେଇ, ଦୁଇ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ସ ରାମ: ସ୍ଵର୍ଗତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ପୃଥିଵୀପତିମ୍ । ଉଵାଚ ଭରତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ।। ୨.୧୦୨.
ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ତାତେ ଦିଷ୍ଟାଂ ଗତିଂ ଗତେ । କସ୍ତାଂ ରାଜଵରାଦ୍ଧୀନାମଯୋଧ୍ଯାଂ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ।। ୨.୧୦୨.
ମୋ ପିତା ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏବେ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କଣ କରିବି? ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ଶାସନ କରିବ?
କିଂ ନୁ ତସ୍ଯ ମଯା କାର୍ଯ୍ଯଂ ଦୁର୍ଜାତେନ ମହାତ୍ମନ: । ଯୋ ମୃତୋ ମମ ଶୋକେନ ମଯା ଚାପି ନ ସଂସ୍କୃତ: ।। ୨.୧୦୨.
ମୋ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ମୁଁ, ସେ ମହାତ୍ମା ଯିଏ ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏବେ ମୋର କଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି? ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଲି ନାହିଁ।
ଅହୋ ଭରତ ସିଦ୍ଧାର୍ଥୋ ଯେନ ରାଜା ତ୍ଵଯା ଽନଘ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରେତକୃତ୍ଯେଷୁ ସତ୍କୃତ: ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମେ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ସମସ୍ତ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇଥିଲ।
ନିଷ୍ପ୍ରଧାନାମନେକାଗ୍ରାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵିନା କୃତାମ୍ । ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସୋପି ନାଯୋଧ୍ଯାଂ ଗନ୍ତୁମୁତ୍ସହେ ।। ୨.୧୦୨.
ରାଜାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଓ ଅନେକ ଦିଗରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ମନ ହେଉନାହିଁ।
ସମାପ୍ତଵନଵାସଂ ମାମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପରନ୍ତପ । କୋ ନୁ ଶାସିଷ୍ଯତି ପୁନସ୍ତାତେ ଲୋକାନ୍ତରଂ ଗତେ ।। ୨.୧୦୨.
ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ, ଯଦି ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ମୋ ପିତା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ତେବେ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ କିଏ ପୁଣି ଶାସନ କରିବ?