କଚ୍ଚିଦ୍ ଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ବାଲାଂଶ୍ଚ ଵୈଦ୍ଯମୁଖ୍ଯାଂଶ୍ଚ ରାଘଵ । ଦାନେନ ମନସା ଵାଚା ତ୍ରିଭିରେତୈର୍ବୁଭୂଷସେ ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ପାଇଁ ଉପହାର, ଭାବନା ଓ ଭଲ କଥା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ କି?
କଚ୍ଚିଦ୍ଗୁରୂଂଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ତାପସାନ୍ ଦେଵତାତିଥୀନ୍ । ଚୈତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନ୍ ସିଦ୍ଧାର୍ଥାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚ ନମସ୍ଯସି ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଶିକ୍ଷକ, ବୃଦ୍ଧ, ତାପସ, ଦେବତା, ଅତିଥି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ସଫଳ ଲୋକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି?
କଚ୍ଚିଦର୍ଥେନ ଵା ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଧର୍ମେଣ ଵା ପୁନ: । ଉଭୌ ଵା ପ୍ରୀତିଲୋଭେନ କାମେନ ଚ ନ ବାଧସେ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନକୁ ଉନ୍ନତ କରୁଛ କି? ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଲୋଭ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଦୁହେଁକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହଁ କି?
କଚ୍ଚିଦର୍ଥଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚ କାମଂ ଚ ଜଯତାଂ ଵର । ଵିଭଜ୍ଯ କାଲେ କାଲଜ୍ଞ ସର୍ଵାନ୍ ଵରଦ ସେଵସେ ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧନ, ଧର୍ମ ଓ କାମ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ବାଣ୍ଟି ସେବା କରୁଛ କି?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା: ଶର୍ମ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋଵିଦା: । ଆଶଂସନ୍ତେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୌରଜାନପଦୈ: ସହ ।। ୨.୧୦୦.
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ସହିତ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଆଶା କରନ୍ତି କି, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ?
ନାସ୍ତିକ୍ଯମନୃତଂ କ୍ରୋଧଂ ପ୍ରମାଦଂ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରତାମ୍ । ଅଦର୍ଶନଂ ଜ୍ଞାନଵତାମାଲସ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଵୃତ୍ତିତାମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଅନାସ୍ତିକ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, ଅସାବଧାନତା, ଡେରି, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅଦୃଷ୍ଟି, ଆଳସ୍ୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଦୂରେଇ ରଖୁଛ କି?
ଏକଚିନ୍ତନମର୍ଥାନାମନର୍ଥଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରଣମ୍ । ନିଶ୍ଚିତାନାମନାରମ୍ଭଂ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯାପରିରକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଏକାକି ଭାବିବା, ଅସୁବିଧା ଅଜ୍ଞାତଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେଲେ କାମ ଆରମ୍ଭ ନକରିବା, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥା ରକ୍ଷା ନକରିବାକୁ ଏଡ଼ାଉଛ କି?
ମଙ୍ଗଲସ୍ଯାପ୍ରଯୋଗଂ ଚ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନଂ ଚ ସର୍ଵତ: । କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଵର୍ଜଯସ୍ଯେତାନ୍ ରାଜଦୋଷାଂଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ ।। ୨.୧୦୦.
ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନକରିବା, ସମୟରେ ଉଠି ଦାୟିତ୍ୱ ନ ନେବା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜଦୋଷ ସହିତ ଚଉଦ ଟି ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ତୁମେ ଏଡ଼ାଉଛ କି?
ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚତୁର୍ଵର୍ଗାନ୍ ସପ୍ତଵର୍ଗଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତ: । ଅଷ୍ଟଵର୍ଗଂ ତ୍ରିଵର୍ଗଂ ଚ ଵିଦ୍ଯାସ୍ତିସ୍ରଶ୍ଚ ରାଘଵ ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ଚାରି, ସାତ, ଆଠ, ତିନି ଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନକୁ ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଛ କି?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଜଯଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଷାଙ୍ଗୁଣ୍ଯଂ ଦୈଵମାନୁଷମ୍ । କୃତ୍ଯଂ ଵିଂଶତିଵର୍ଗଞ୍ଚ ତଥା ପ୍ରକୃତିମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜୟ ପାଇ, ଛଅ ପ୍ରକାର ନୀତି, ଦେବ ଓ ମାନବ ତତ୍ତ୍ୱ, କୁଳିନ ଓ ଅଧିକାରୀମାନେ, ବିଶ୍ ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ—ଏହି ସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ କି?
ଯାତ୍ରାଦଣ୍ଡଵିଧାନଞ୍ଚ ଦ୍ଵିଯୋନୀ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହୌ । କଚ୍ଚିଦେତାନ୍ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଥାଵଦନୁମନ୍ଯସେ ।। ୨.୧୦୦.
ସେନା ଯାତ୍ରା, ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ, ସନ୍ଧି ଓ ବିରୋଧ—ଏହି ସବୁକୁ ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମନ୍ଜୁର କରୁଛ କି?
ମନ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ଵଂ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିସ୍ତ୍ରିଭିରେଵ ଵା । କଚ୍ଚିତ୍ ସମସ୍ତୈର୍ଵ୍ଯସ୍ତୈଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଯସେ ମିଥ: ।। ୨.୧୦୦.
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ଚାରି କିମ୍ବା ତିନି ଜଣ ସହିତ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି କିମ୍ବା ଅଲଗା ଭାବେ, ତୁମେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଛ କି?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲା ଵେଦା: କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲା: କ୍ରିଯା: । କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲା ଦାରା: କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସଫଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମର ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଫଳଦାୟକ କି? କ୍ରିୟାମାନେ ଫଳ ଦେଉଛି କି? ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନ ଫଳଦାୟକ କି? ଶିକ୍ଷା ଫଳ ଦେଉଛି କି?
କଚ୍ଚିଦେଷୈଵ ତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଯଥୋକ୍ତା ମମ ରାଘଵ । ଆଯୁଷ୍ଯା ଚ ଯଶସ୍ଯା ଚ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସଂହିତା ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ମୋର କହିଥିବା ଭଳି, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କି?
ଯାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତ୍ତତେ ତାତୋ ଯାଂ ଚ ନ: ପ୍ରପିତାମହା: । ତାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵର୍ତ୍ତସେ କଚ୍ଚିଦ୍ଯା ଚ ସତ୍ପଥଗା ଶୁଭା ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ତୁମର ପିତା ଓ ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଶୁଭ ଓ ସତ୍ପଥରେ ଚାଲୁଛ କି?
କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵାଦୁ କୃତଂ ଭୋଜ୍ଯମେକୋ ନାଶ୍ନାସି ରାଘଵ । କଚ୍ଚିଦାଶଂସମାନେଭ୍ଯୋ ମିତ୍ରେଭ୍ଯ: ସମ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛସି ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ରସାଳ ଖାଦ୍ୟ ଏକାକି ଖାଉନାହଁ କି? ଯେଉଁ ମିତ୍ରମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହା ଅଂଶୀଦାର କରୁଛ କି?
ରାଜା ତୁ ଧର୍ମେଣ ହି ପାଲଯିତ୍ଵା ମହାମତିର୍ଦଣ୍ଡଧର: ପ୍ରଜାନାମ୍ । ଅଵାପ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ଵସୁଧାଂ ଯଥାଵଦିତଶ୍ଚ୍ଯୁତ: ସ୍ଵର୍ଗମୁପୈତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜା ନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅଧିକାର କରି, ସମୟ ଆସିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ଏକୋତ୍ତରଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତ: ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । କିଂ ମେ ଧର୍ମାଦ୍ଵିହୀନସ୍ଯ ରାଜଧର୍ମ: କରିଷ୍ଯତି ।। ୨.୧୦୧.
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବରତ କହିଲେ, "ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ମୋ ପାଇଁ ଏହି ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର ?"
ଶାଶ୍ଵତୋ ଽଯଂ ସଦା ଧର୍ମ୍ମ: ସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମାସୁ ନରର୍ଷଭ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁତ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ରାଜନ୍ନ କନୀଯାନ୍ ନୃପୋ ଭଵେତ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ଘରେ ଏହି ଧର୍ମ ସଦା ଚାଲିଆସିଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଛୋଟ ପୁଅ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ସ ସମୃଦ୍ଧାଂ ମଯା ସାର୍ଦ୍ଧମଯୋଧ୍ଯାଂ ଗଚ୍ଛ ରାଘଵ । ଅଭିଷେଚଯ ଚାତ୍ମାନଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵାଯ ନ: ।। ୨.୧୦୧.
ହେ ରାଘବ, ମୋ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳ, ଏବଂ ଆମ କୁଳର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର ।
ରାଜାନଂ ମାନୁଷଂ ପ୍ରାହୁର୍ଦେଵତ୍ଵେ ସ ମତୋ ମମ । ଯସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵୃତ୍ତମାହୁରମାନୁଷମ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାକୁ ଲୋକେ ମାନବ ବୋଲନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବତା ସମାନ ।
କେକଯସ୍ଥେ ଚ ମଯି ତୁ ତ୍ଵଯି ଚାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତେ । ଦିଵମାର୍ଯୋ ଗତୋ ରାଜା ଯାଯଜୂକ: ସତାଂ ମତ: ।। ୨.୧୦୧.
ମୁଁ କେକୟାରେ ଓ ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ, ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ଯିଏ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ।
ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତମାତ୍ରେ ଭଵତି ସହସୀତେ ସଲକ୍ଷ୍ମଣେ । ଦୁ:ଖଶୋକାଭିଭୂତସ୍ତୁ ରାଜା ତ୍ରିଦିଵମଭ୍ଯଗାତ୍ ।। ୨.୧୦୧.
ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲା, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର କ୍ରିଯତାମୁଦକଂ ପିତୁ: । ऺଅହଂ ଚାଯଂ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ: ପୂର୍ଵମେଵ କୃତୋଦକୌ ।। ୨.୧୦୧.
ଉଠ, ମହାପୁରୁଷ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଦାନ କର । ମୁଁ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ ।
ପ୍ରିଯେଣ ଖଲୁ ଦତ୍ତଂ ହି ପିତୃଲୋକେଷୁ ରାଘଵ । ଅକ୍ଷଯ୍ଯଂ ଭଵତୀତ୍ଯାହୁର୍ଭଵାଂଶ୍ଚୈଵ ପିତୁ: ପ୍ରିଯ: ।। ୨.୧୦୧.
ପ୍ରେମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଏ; ଏବଂ ରାଘବ, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ।
ତ୍ଵାମେଵ ଶୋଚଂସ୍ତଵ ଦର୍ଶନେପ୍ସୁସ୍ତ୍ଵଯ୍ଯେଵ ସକ୍ତାମନିଵର୍ତ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମ୍ । ତ୍ଵଯା ଵିହୀନସ୍ତଵ ଶୋକରୁଗ୍ଣସ୍ତ୍ଵାଂ ସଂସ୍ମରନ୍ନସ୍ତମିତ: ପିତା ତେ ।। ୨.୧୦୧.
ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରି, ମନ ତୁମେ ଉପରେ ଲାଗିଥିଲା; ତୁମ ଛାଡ଼ା ଦୁଃଖରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ, ତୁମକୁ ମନେ କରି, ପିତା ଚଳିଗଲେ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋତ୍ତରଶତତମ:ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋତ୍ତରଶତତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ଦ୍ଵ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କରୁଣାଂ ଵାଚଂ ପିତୁର୍ମରଣସଂହିତାମ୍ । ରାଘଵୋ ଭରତେନୋକ୍ତାଂ ବଭୂଵ ଗତଚେତନ: ।। ୨.୧୦୨.
ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବରତଙ୍କ କରୁଣା କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ ।
ତଂ ତୁ ଵଜ୍ରମିଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟମାହଵେ ଦାନଵାରିଣା । ଵାଗ୍ଵଜ୍ରଂ ଭରତେନୋକ୍ତମମନୋଜ୍ଞଂ ପରନ୍ତପ: ।। ୨.୧୦୨.
ବରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା, ଯେପରି ଦାନବଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ବଜ୍ର, ରାମଙ୍କୁ ଭାରି ଦୁଃଖ ଦେଲା ।