କଚ୍ଚିଦ୍ଧୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ଶୂରଶ୍ଚ ମତିମାନ୍ ଧୃତିମାଞ୍ଛୁଚି: । କୁଲୀନଶ୍ଚାନୁରକ୍ତଶ୍ଚ ଦକ୍ଷ: ସେନାପତି: କୃତ: ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କି ସେନାପତି ଭାବେ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ, ଯିଏ ସାହସୀ, ଶୂର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଧୃତିଶୀଳ, ପବିତ୍ର, ଉଚ୍ଚ ବଂଶର, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ଦକ୍ଷ?
ବଲଵନ୍ତଶ୍ଚ କଚ୍ଚିତ୍ତେ ମୁଖ୍ଯା ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦା: । ଦୃଷ୍ଟାପଦାନା ଵିକ୍ରାନ୍ତାସ୍ତ୍ଵଯା ସତ୍କୃତ୍ଯ ମାନିତା: ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମର ପ୍ରଧାନ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବିପଦରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଏବଂ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛ?
କଚ୍ଚିଦ୍ବଲସ୍ଯ ଭକ୍ତଂ ଚ ଵେତନଂ ଚ ଯଥୋଚିତମ୍ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଦାତଵ୍ଯଂ ଦଦାସି ନ ଵିଲମ୍ବସେ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କି ସେନାମାନେକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦରମା ଯଥାସମୟରେ, ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦେଉଛ?
କାଲାତିକ୍ରମଣାଚ୍ଚୈଵ ଭକ୍ତଵେତନଯୋର୍ଭୃତା: । ଭର୍ତ୍ତୁ: କୁପ୍ଯନ୍ତି ଦୁଷ୍ଯନ୍ତି ସୋ ଽନର୍ଥ: ସୁମହାନ୍ ସ୍ମୃତ: ।। ୨.୧୦୦.
ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦରମା ଦେବାରେ ବିଳମ୍ବ ହୁଏ, ତେବେ ସେନାମାନେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ରାଜା ପାଇଁ ବଡ଼ ଅପକାର ହିସାବରେ ଗଣାଯାଏ।
କଚ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵେ ଽନୁରକ୍ତାସ୍ତ୍ଵାଂ କୁଲପୁତ୍ରା: ପ୍ରଧାନତ: । କଚ୍ଚିତ୍ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଵାର୍ଥେଷୁ ସନ୍ତ୍ଯଜନ୍ତି ସମାହିତା: ।। ୨.୧୦୦.
ସମସ୍ତ କୁଳପୁତ୍ର, ବିଶେଷକରି ପ୍ରଧାନମାନେ, ତୁମପ୍ରତି ଅନୁରାଗୀ କି? ସେମାନେ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଏକାଗ୍ର କି?
କଚ୍ଚିଜ୍ଜାନପଦୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦକ୍ଷିଣ: ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍ । ଯଥୋକ୍ତଵାଦୀ ଦୂତସ୍ତେ କୃତୋ ଭରତ ପଣ୍ଡିତ: ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରତ, ତୁମେ କି ଏମିତି ଜାଣାପଡ଼ା ଏବଂ ଶିକ୍ଷିତ, ଦକ୍ଷ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ନିପୁଣ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିପାରିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୂତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛ?
କଚ୍ଚିଦଷ୍ଟାଦଶାନ୍ଯେଷୁ ସ୍ଵପକ୍ଷେ ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ । ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭିରଵିଜ୍ଞାତୈର୍ଵେତ୍ସି ତୀର୍ଥାନି ଚାରକୈ: ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କି ତୁମ ପକ୍ଷର ଦଶଟି ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର ପାଞ୍ଚଟି ମିଶାଇ ଏଠାରେ ମୋଟେ ଅଠରଟି ପଦବୀ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ତିନିଜଣ ଅଜଣା ଚର ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଖବର ରଖୁଛ?
କଚ୍ଚିଦ୍ଵ୍ଯପାସ୍ତାନହିତାନ୍ ପ୍ରତିଯାତାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଦା । ଦୁର୍ବଲାନନଵଜ୍ଞାଯ ଵର୍ତ୍ତସେ ରିପୁସୂଦନ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କି ସବୁବେଳେ ଅନୁକୂଳ ନୁହଁଥିବା ଏବଂ ବିପକ୍ଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ଦୂରେ ରଖ, ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁକୁ କଦାପି ଅବହେଳା କରୁନାହାଁତ?
କଚ୍ଚିନ୍ନ ଲୋକାଯତିକାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତାତ ସେଵସେ । ଅନର୍ଥକୁଶଲା ହ୍ଯେତେ ବାଲା: ପଣ୍ଡିତମାନିନ: ।। ୨.୧୦୦.
ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ କି ଲୋକାୟତ ଧାରଣା ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ମିଶୁନାହଁତ? କାରଣ, ଏହି ଶିଶୁସ୍ଵଭାବ ଲୋକମାନେ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଅନାବଶ୍ୟକ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ମୁଖ୍ଯେଷୁ ଵିଦ୍ଯମାନେଷୁ ଦୁର୍ବୁଧା: । ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିରର୍ଥଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ତେ ।। ୨.୧୦୦.
ଯେତେବେଳେ ମୂଖ୍ୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଅଳ୍ପ ତର୍କ ଶିଖି ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବି ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା କହନ୍ତି।
ଵୀରୈରଧ୍ଯୁଷିତାଂ ପୂର୍ଵମସ୍ମାକଂ ତାତ ପୂର୍ଵକୈ: । ସତ୍ଯନାମାଂ ଦୃଢଦ୍ଵାରାଂ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସଙ୍କୁଲାମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ବାପା, ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ସହରରେ ବସିଥିଲେ, ଯାହାର ନାମ ସତ୍ୟ, ମଜବୁତ ଦ୍ୱାର ଥିଲା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିଲା, ସେ ସହର ଏଉଁଠି ଅଛି କି ?
ବ୍ରାହ୍ମଣୈ: କ୍ଷତ୍ऺିତ୍ରଯୈର୍ଵୈଶ୍ଯୈ: ସ୍ଵକର୍ମନିରତୈ: ସଦା । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ମହୋତ୍ସାହୈର୍ଵୃତାମାର୍ଯୈ: ସହସ୍ରଶ: ।। ୨.୧୦୦.
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥିବା, ନିଜକୁ ନିଜେ ସଂଯମ କରିଥିବା, ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ଥିବା ଏବଂ ହଜାର-ହଜାର ଭଦ୍ର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ସହର କି ଏଉଁଠି ଅଛି ?
ପ୍ରାସାଦୈର୍ଵିଵିଧାକାରୈର୍ଵୃତାଂ ଵୈଦ୍ଯଜନାକୁଲାମ୍ । କଚ୍ଚିତ୍ସୁମୁଦିତାଂ ସ୍ଫୀତାମଯୋଧ୍ଯାଂ ପରିରକ୍ଷସି ।। ୨.୧୦୦.
ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ମହଳ ଓ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଥିବା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ତୁମେ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଛ ?
କଚ୍ଚିଚ୍ଚିତ୍ଯଶତୈର୍ଜୁଷ୍ଟ: ସୁନିଵିଷ୍ଟଜନାକୁଲ: । ଦେଵସ୍ଥାନୈ: ପ୍ରପାଭିଶ୍ଚ ତଟାକୈଶ୍ଚୋପଶୋଭିତ: ।। ୨.୧୦୦.
ସେଠାରେ ଶତ-ଶତ ଘର, ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼, ଦେଉଳ, ପଣ୍ୟାଳୟ ଓ ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଅଛି କି ?
ପ୍ରହୃଷ୍ଟନରନାରୀକ: ସମାଜୋତ୍ସଵଶୋଭିତ: । ସୁକୃଷ୍ଟସୀମା ପଶୁମାନ୍ ହିଂସାଭି: ପରିଵର୍ଜିତ: ।। ୨.୧୦୦.
ଖୁସି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ନାରୀମାନେ, ମେଳା ଓ ଉତ୍ସବରେ ରଙ୍ଗିନ, ଭଲ ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଭୂମି, ଗୋ-ଧନରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ ହିଂସାରୁ ମୁକ୍ତ ସହର କି ଅଛି ?
ଅଦେଵମାତୃକୋ ରମ୍ଯ: ଶ୍ଵାପଦୈ: ପରିଵର୍ଜିତ: । ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଭଯୈ: ସର୍ଵୈ: ଖନିଭିଶ୍ଚୋପଶୋଭିତ: ।। ୨.୧୦୦.
ଅଧର୍ମୀ ଲୋକ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ନଥିବା, ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଖଣିଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସହର କି ଅଛି ?
ଵିଵର୍ଜିତୋ ନରୈ: ପାପୈର୍ମମ ପୂର୍ଵୈ: ସୁରକ୍ଷିତ: । କଚ୍ଚିଜ୍ଜନପଦ: ସ୍ଫୀତ: ସୁଖଂ ଵସତି ରାଘଵ ।। ୨.୧୦୦.
ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁଠି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ନଥିବା, ସମୃଦ୍ଧ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ ସୁଖରେ ବସୁଛନ୍ତି କି, ରାଘବ ?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ଦଯିତା: ସର୍ଵେ କୃଷିଗୋରକ୍ଷଜୀଵିନ: । ଵାର୍ତ୍ତାଯାଂ ସଂଶ୍ରିତସ୍ତାତ ଲୋକୋ ହି ସୁଖମେଧତେ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ କୃଷି ଓ ଗୋପାଳନରେ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି ? କାରଣ, ଏହି ଜଗତରେ ସୁଖ କୃଷି ଦ୍ୱାରା ବଢ଼େ ।
ତେଷାଂ ଗୁପ୍ତିପରୀହାରୈ: କଚ୍ଚିତ୍ତେ ଭରଣଂ କୃତମ୍ । ରକ୍ଷ୍ଯା ହି ରାଜ୍ଞା ଧର୍ମେଣ ସର୍ଵେ ଵିଷଯଵାସିନ: ।। ୨.୧୦୦.
ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଓ ଭଲ ଦେଖାଶୁଣା କରିଛ କି ? ରାଜା ଧର୍ମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ ।
କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯ: ସାନ୍ତ୍ଵଯସି କଚ୍ଚିତ୍ତାଶ୍ଚ ସୁରକ୍ଷିତା: । କଚ୍ଚିନ୍ନ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାସ୍ଯାସାଂ କଚ୍ଚିଦ୍ ଗୁହ୍ଯଂ ନ ଭାଷସେ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଉଛ କି ? ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି କି ? ସେମାନଙ୍କୁ ଭରସା କରୁଛ କି ? ସେମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କଥା କହୁନାହାଁ କି ?
କଚ୍ଚିନ୍ନାଗଵନଂ ଗୁପ୍ତଂ କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସନ୍ତି ଧେନୁକା: । କଚ୍ଚିନ୍ନ ଗଣିକାଶ୍ଵାନାଂ କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ତୃପ୍ଯସି ।। ୨.୧୦୦.
ହାତୀ ଜଙ୍ଗଲ ଭଲ ରକ୍ଷା ହେଉଛି କି ? ତୁମ ପାଖରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗାଈ ଅଛି କି ? ରାଜ ଅସ୍ବ ଓ ହାତୀମାନେ ଦେଖି ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କି ?
କଚ୍ଚିଦ୍ଦର୍ଶଯସେ ନିତ୍ଯଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵିଭୂଷିତମ୍ । ଉତ୍ଥାଯୋତ୍ଥାଯ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ରାଜପୁତ୍ର ମହାପଥେ ।। ୨.୧୦୦.
ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ମହାପଥରେ ଲୋକମାନେ ଆଗରେ ଶୋଭା ପାଇ ତୁମେ ନିଜକୁ ଦେଖାଉଛ କି, ରାଜପୁତ୍ର ?
କଚ୍ଚିନ୍ନ ସର୍ଵେ କର୍ମାନ୍ତା: ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାସ୍ତେ ଽଵିଶଙ୍କଯା । ସର୍ଵେ ଵା ପୁନରୁତ୍ସୃଷ୍ଟା ମଧ୍ଯମେଵାତ୍ର କାରଣମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମର ସମସ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନେ ନିଜ କାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ, ଭୟ ଛାଡ଼ି କରୁଛନ୍ତି କି ? କିମ୍ବା ସମସ୍ତ କାମ ଅଧୂରା ରହିଯାଉଛି, ମଧ୍ୟରେ କିଛି କାରଣ ଦିଆଯାଉଛି କି ?
କଚ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵାଣି ଦୁର୍ଗାଣି ଧନଧାନ୍ଯାଯୁଧୋଦକୈ: । ଯନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ପରିପୂର୍ଣାନି ତଥା ଶିଲ୍ପିଧନୁର୍ଦ୍ଧରୈ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମ ସମସ୍ତ କୋଟ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର, ପାଣି, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ କାରିଗରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି କି ?
ଆଯସ୍ତେ ଵିପୁଲ: କଚ୍ଚିତ୍ କଚ୍ଚିଦଲ୍ପତରୋ ଵ୍ଯଯ: । ଅପାତ୍ରେଷୁ ନ ତେ କଚ୍ଚିତ୍କୋଶୋ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମର ଆୟ ଅଧିକ ଓ ବ୍ୟୟ କମ୍ କି ? ରାଘବ, ତୁମର ଧନ ଅଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହିଁ କି ?
ଦେଵତାର୍ଥେ ଚ ପିତ୍ରର୍ଥେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଭ୍ଯାଗତେଷୁ ଚ । ଯୋଧେଷୁ ମିତ୍ରଵର୍ଗେଷୁ କଚ୍ଚିଦ୍ଗଚ୍ଛତି ତେ ଵ୍ଯଯ: ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମର ବ୍ୟୟ ଦେବତା, ପିତୃ, ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେନାନୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉଛି କି ?
କଚ୍ଚିଦାର୍ଯ୍ଯୋ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଽ ଽକ୍ଷାରିତଶ୍ଚୋରକର୍ମଣା । ଅପୃଷ୍ଟ: ଶାସ୍ତ୍ରକୁଶଲୈର୍ନ ଲୋଭାଦ୍ଵଧ୍ଯତେ ଶୁଚି: ।। ୨.୧୦୦.
ଭଲ ମନ ଥିବା, ଚୋରି ଅଭିଯୋଗରେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଦୋଷୀ ନହେଉଥିବା, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପଚାରିବା ଛାଡ଼ି ଦଣ୍ଡ ଦେଉନାହାଁ, ଲୋଭରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଉନାହିଁ କି ?
ଗୃହୀତଶ୍ଚୈଵ ପୃଷ୍ଟଶ୍ଚ କାଲେ ଦୃଷ୍ଟ: ସକାରଣ: । କଚ୍ଚିନ୍ନ ମୁଚ୍ଯତେ ଚୋରୋ ଧନଲୋଭାନ୍ନରର୍ଷଭ ।। ୨.୧୦୦.
ଯେଉଁ ଚୋରକୁ ଧରାଯାଏ, ସମୟରେ ପଚାରାଯାଏ, ପ୍ରମାଣ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବେ ଧନ ଲୋଭରେ ଛାଡ଼ାଯାଉନାହିଁ କି, ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ ?
ଵ୍ଯସନେ କଚ୍ଚିଦାଢ୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଗତସ୍ଯ ଚ ରାଘଵ । ଅର୍ଥଂ ଵିରାଗା: ପଶ୍ଯନ୍ତି ତଵାମାତ୍ଯା ବହୁଶ୍ରୁତା: ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସମୃଦ୍ଧିରେ, ତୁମର ଅନୁଭବୀ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ତୁମର ଭଲ ଦେଖନ୍ତି କି?
ଯାନି ମିଥ୍ଯାଭିଶସ୍ତାନାଂ ପତନ୍ତ୍ଯସ୍ରାଣି ରାଘଵ । ତାନି ପୁତ୍ରପଶୂନ୍ ଘ୍ନନ୍ତି ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥମନୁଶାସତ: ।। ୨.୧୦୦.
ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଦୋଷାରୋପିତ, ସେମାନଙ୍କର ଲୁହ ଯେଉଁ ଲୋକ ଲାଭ ଆଶାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ପଶୁମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।