thumb|ଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଜଟିଲଂ ଚୀରଵସନଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଂ ପତିତଂ ଭୁଵି । ଦଦର୍ଶ ରାମୋ ଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ଯୁଗାନ୍ତେ ଭାସ୍କରଂ ଯଥା ।। ୨.୧୦୦.
ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ହାତ ଜୋଡି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ରାମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ମୁସ୍କିଲ ହେଉଥିଲା—ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କଥଞ୍ଚିଦଭିଵିଜ୍ଞାଯ ଵିଵର୍ଣଵଦନଂ କୃଶମ୍ । ଭ୍ରାତରଂ ଭରତଂ ରାମ: ପରିଜଗ୍ରାହ ବାହୁନା ।। ୨.୧୦୦.
କିପରି ଭଳି ଚିହ୍ନି ପାରି, ମୁହଁ ମଲିନ ଓ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ରାମ ନିଜ ବାହୁରେ ଧରିଲେ।
ଆଘ୍ରାଯ ରାମସ୍ତଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଚ ରାଘଵ: । ଅଙ୍କେ ଭରତମାରୋପ୍ଯ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ୍ ସମାହିତଃ ।। ୨.୧୦୦.
ରାଘବ ରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭରତଙ୍କୁ କୋଳରେ ଉଠାଇ ନିଜେ ଆସ୍ଥାରେ ପଚାରିଲେ।
କ୍ଵ ନୁ ତେ ଽଭୂତ୍ ପିତା ତାତ ଯଦରଣ୍ଯଂ ତ୍ଵମାଗତ: । ନ ହି ତ୍ଵଂ ଜୀଵତସ୍ତସ୍ଯ ଵନମାଗନ୍ତୁମର୍ହସି ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ, ତୁମର ବାପା କେଉଁଠି? ସେଉଁଠି ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ଏଠି ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଚିରସ୍ଯ ବତ ପଶ୍ଯାମି ଦୂରାଦ୍ଭରତମାଗତମ୍ । ଦୁଷ୍ପ୍ରତୀକମରଣ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଂ ତାତ ଵନମାଗତ: ।। ୨.୧୦୦.
ହେ, କେତେ ଦିନ ପରେ ଦୂରରୁ ଭାରତଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖୁଛି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅଜଣା ଲାଗୁଛି—କାହିଁକି, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ?
କଚ୍ଚିଦ୍ଧାରଯତେ ତାତ ରାଜା ଯତ୍ତ୍ଵମିହାଗତ: । କଚ୍ଚିନ୍ନ ଦୀନ: ସହସା ରାଜା ଲୋକାନ୍ତରଂ ଗତ: ।। ୨.୧୦୦.
ପୁତ୍ର, ରାଜା ଆଉ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି, ଯେପରି ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ରାଜା ହଠାତ୍ ଏହି ସଂସାର ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି କି?
କଚ୍ଚିତ୍ ସୌମ୍ଯ ନ ତେ ରାଜ୍ଯଂ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ବାଲସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ସାନ୍ତ୍, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ଏକ ଶଶ୍ୱତ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ହାରାଇଯାଇନାହିଁ କି?
କଚ୍ଚିଚ୍ଛୁଶ୍ରୂଷସେ ତାତ ପିତରଂ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ପୁତ୍ର, ତୁମେ ତୁମ ବପାଙ୍କୁ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ୍, ଭଲଭାବେ ସେବା କରୁଛ କି?
କଚ୍ଚିଦ୍ଦଶରଥୋ ରାଜା କୁଶଲୀ ସତ୍ଯସଙ୍ଗର: । ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧାନାମାହର୍ତ୍ତା ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯ: ।। ୨.୧୦୦.
ଦଶରଥ ରାଜା, ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?
ସ କଚ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଧର୍ମନିତ୍ଯୋ ମହାଦ୍ଯୁତି: । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମୁପାଧ୍ଯାଯୋ ଯଥାଵତ୍ତାତ ପୂଜ୍ଯତେ ।। ୨.୧୦୦.
ପୁତ୍ର, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେଠି ଭଲଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଛନ୍ତି କି?
ସା ତାତ କଚ୍ଚିତ୍କୌସଲ୍ଯା ସୁମିତ୍ରା ଚ ପ୍ରଜାଵତୀ । ସୁଖିନୀ କଚ୍ଚିଦାର୍ଯ୍ଯା ଚ ଦେଵୀ ନନ୍ଦତି କୈକଯୀ ।। ୨.୧୦୦.
ପୁତ୍ର, କୌଶଲ୍ୟା ଓ ପୁଅ ଥିବା ସୁମିତ୍ରା ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ଏବଂ ଆଦରଣୀୟ ଦେବୀ କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି କି?
କଚ୍ଚିଦ୍ଵିନଯସମ୍ପନ୍ନ: କୁଲପୁତ୍ରୋ ବହୁଶ୍ରୁତ: । ଅନସୂଯୁରନୁଦ୍ରଷ୍ଟା ସତ୍କୃତସ୍ତେ ପୁରୋହିତ: ।। ୨.୧୦୦.
ଶିଷ୍ଟ ଓ ଅଧ୍ୟୟନଶୀଳ, ଅନସୂୟା ଓ ନିର୍ପକ୍ଷ, ତୁମ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ କି?
କଚ୍ଚିଦଗ୍ନିଷୁ ତେ ଯୁକ୍ତୋ ଵିଧିଜ୍ଞୋ ମତିମାନୃଜୁ: । ହୁତଂ ଚ ହୋଷ୍ଯମାଣଂ ଚ କାଲେ ଵେଦଯତେ ସଦା ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଅଗ୍ନିରେ ଯଥାବିଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ କି? ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସିଧାସଳଖ, ସମୟରେ ହୋମ ଓ ଦାନ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଅଛ କି?
କଚ୍ଚିଦ୍ଦେଵାନ୍ ପିତଽନ୍ ମାତଽର୍ଗୁରୂନ୍ ପିତୃସମାନପି । ଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ତତ ଵୈଦ୍ଯାଂଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚାଭିମନ୍ଯସେ ।। ୨.୧୦୦.
ପୁତ୍ର, ଦେବତା, ବପା, ମାଆ, ଗୁରୁ, ବଡ଼ମାନେ, ଡାକ୍ତର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ କି?
ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରଵରସମ୍ପନ୍ନମର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍ । ସୁଧନ୍ଵାନମୁପାଧ୍ଯାଯଂ କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ତାତ ମନ୍ଯସେ ।। ୨.୧୦୦.
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ ଅଧ୍ୟାପକଙ୍କୁ ତୁମେ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛ କି, ପୁତ୍ର?
କଚ୍ଚିଦାତ୍ମସମା: ଶୂରା: ଶ୍ରୁତଵନ୍ତୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯା: । କୁଲୀନାଶ୍ଚେଙ୍ଗିତଜ୍ଞାଶ୍ଚ କୃତାସ୍ତେ ତାତ ମନ୍ତ୍ରିଣ: ।। ୨.୧୦୦.
ପୁତ୍ର, ତୁମ ପରି ସାହସୀ, ଶିକ୍ଷିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା, ଉଚ୍ଚ ବଂଶୀୟ, ଚତୁର୍ ଓ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ମନ୍ତ୍ରୀ କରିଛ କି?
ମନ୍ତ୍ରୋ ଵିଜଯମୂଲଂ ହି ରାଜ୍ଞାଂ ଭଵତି ରାଘଵ । ସୁସଂଵୃତୋ ମନ୍ତ୍ରଧରୈରମାତ୍ଯୈ: ଶାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈ: ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି ବିଜୟର ମୂଳ, ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତି।
କଚ୍ଚିନ୍ନିଦ୍ରାଵଶଂ ନୈଷୀ: କଚ୍ଚିତ୍କାଲେ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସେ । କଚ୍ଚିଚ୍ଚାପରରାତ୍ରେଷୁ ଚିନ୍ତଯସ୍ଯର୍ଥନୈପୁଣମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ ଘୁମର ଅଧୀନ ହେଉନାହାଁତ କି? ସମୟରେ ଉଠୁଛ କି? ରାତିର ଶେଷ ପ୍ରହରରେ ମଧ୍ୟ କାମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛ କି?
କଚ୍ଚିନ୍ମନ୍ତ୍ରଯସେ ନୈକ: କଚ୍ଚିନ୍ନ ବହୁଭି: ସହ । କଚ୍ଚିତ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରିତୋ ମନ୍ତ୍ରୋ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ନ ପରିଧାଵତି ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କେବଳ ଏକାକି ବା ବହୁତ ଲୋକ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁନାହାଁତ କି? ତୁମେ ଯାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କର, ସେହି ମନ୍ତ୍ରଣା ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର ହେଉନାହିଁ କି?
କଚ୍ଚିଦର୍ଥଂ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଲଘୁମୂଲଂ ମହୋଦଯମ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମାରଭସେ କର୍ତ୍ତୁଂ ନ ଦୀର୍ଘଯସି ରାଘଵ ।। ୨.୧୦୦.
ହେ ରାଘବ, ଛୋଟ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳିଥିବା କାମ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତୁମେ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରୁଛ କି, ବିଳମ୍ବ କରୁନାହାଁତ କି?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସୁକୃତାନ୍ଯେଵ କୃତରୂପାଣି ଵା ପୁନ: । ଵିଦୁସ୍ତେ ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାନି ପାର୍ଥିଵା: ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଯାହା କରାଯାଇଛି, ସେସବୁ ତୁମ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ପ୍ରଜାମାନେ ଜାଣନ୍ତି କି? କାରଣ, ରାଜାମାନେ ଅଜଣା କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କଚ୍ଚିନ୍ନ ତର୍କୈର୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵା ଯେ ଚାପ୍ଯପରିକୀର୍ତିତା: । ତ୍ଵଯା ଵା ଵା ଽମାତ୍ଯୈର୍ବୁଧ୍ଯତେ ତାତ ମନ୍ତ୍ରିତମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ପୁତ୍ର, ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ତୁମେ ବା ତୁମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିନାହାଁତ, ସେଠିକୁ ତୁମେ ବୁଝିପାରୁଛ କି ବିଚାର କିମ୍ବା ତର୍କ ଦ୍ୱାରା?
କଚ୍ଚିତ୍ ସହସ୍ରାନ୍ ମୂର୍ଖାଣାମେକମିଚ୍ଛସି ପଣ୍ଡିତମ୍ । ପଣ୍ଡିତୋ ହ୍ଯର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନି:ଶ୍ରେଯସଂ ମହତ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କି ହଜାର ଅବିବେକୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ବେଶି ପସନ୍ଦ କରୁଛ? କାରଣ, ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ସଂକଟ ସମୟରେ ବଡ଼ ଉପକାର କରିପାରେ।
ସହସ୍ରାଣ୍ଯପି ମୂର୍ଖାଣାଂ ଯଦ୍ଯୁପାସ୍ତେ ମହୀପତି: । ଅଥଵାପ୍ଯଯୁତାନ୍ଯେଵ ନାସ୍ତି ତେଷୁ ସହାଯତା ।। ୨.୧୦୦.
ଏକ ରାଜା ଯଦି ହଜାର କିମ୍ବା ଦଶହଜାର ମୂର୍ଖ ଉପରେ ଭରସା କରେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହିଁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସହଯୋଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏକୋପ୍ଯମାତ୍ଯୋ ମେଧାଵୀ ଶୂରୋ ଦକ୍ଷୋ ଵିଚକ୍ଷଣ: । ରାଜାନଂ ରାଜମାତ୍ରଂ ଵା ପ୍ରାପଯେନ୍ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମ୍ ।। ୨.୧୦୦.
ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସାହସୀ, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ବିଚକ୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ବଡ଼ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇପାରେ।
କଚ୍ଚିନ୍ମୁଖ୍ଯା ମହତ୍ସ୍ଵେଵ ମଧ୍ଯମେଷୁ ଚ ମଧ୍ଯମା: । ଜଘନ୍ଯାସ୍ତୁ ଜଘନ୍ଯେଷୁ ଭୃତ୍ଯା: କର୍ମସୁ ଯୋଜିତା: ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କି ମୁଖ୍ୟ କର୍ମଚାରୀମାନେ ବଡ଼ କାମରେ, ମଧ୍ୟମ ଯୋଗ୍ୟତା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟମ କାମରେ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ କର୍ମଚାରୀମାନେ ସର୍ବନିମ୍ନ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି କି?
ଅମାତ୍ଯାନୁପଧାତୀତାନ୍ ପିତୃପୈତାମହାଞ୍ଛୁଚୀନ୍ । ଶ୍ରେଷ୍ଠାନ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠେଷୁ କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ନିଯୋଜଯସି କର୍ମସୁ ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମେ କି ଏମିତି ଲୋକମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରୁଛ, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ପାପ, ପବିତ୍ର, ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ବଂଶରୁ ଆସିଥିବା, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାମରେ ଲଗାଇଛ?
କଚ୍ଚିନ୍ନୋଗ୍ରେଣ ଦଣ୍ଡେନ ଭୃଶମୁଦ୍ଵେଜିତପ୍ରଜମ୍ । ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ତଵାନୁଜାନନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରିଣ: କୈକଯୀସୁତ ।। ୨.୧୦୦.
ହେ କୈକେୟୀପୁତ୍ର, ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମର ଶାସନକୁ ମଞ୍ଜୁର କରୁଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଜନସାଧାରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ ରାଜ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି କି?
କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵାଂ ନାଵଜାନନ୍ତି ଯାଜକା: ପତିତଂ ଯଥା । ଉଗ୍ରପ୍ରତିଗ୍ରହୀତାରଂ କାମଯାନମିଵ ସ୍ତ୍ରିଯ: ।। ୨.୧୦୦.
ତୁମକୁ କି ପୁରୋହିତମାନେ ଏମିତି ଅବହେଳା କରୁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପତିତ ଲୋକଙ୍କୁ କିମ୍ବା ମହିଳାମାନେ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଦାନ ନେଇଥିବା ଏବଂ ଲୋଭରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି?
ଉପାଯକୁଶଲଂ ଵୈଦ୍ଯଂ ଭୃତ୍ଯସନ୍ଦୂଷଣେ ରତମ୍ । ଶୂରମୈଶ୍ଵର୍ଯକାମଂ ଚ ଯୋ ନ ହନ୍ତି ସ ଵଧ୍ଯତେ ।। ୨.୧୦୦.
ଯିଏ ଚାଳାକିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଚିକିତ୍ସକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦାସମାନେ କୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସାହସୀ ଓ ଅଧିକାର ଲୋଭୀ — ଯଦି ଏହାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ।