ଅଥ ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତୁ ଚିତ୍ରକୂଟଂ ସ ରାଘଵ:। ମନ୍ଦାକିନୀମନୁପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଂ ଜନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୯.
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଆସିଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ଜଗତ୍ଯାଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଆସ୍ତେ ଵୀରାସନେ ରତ:। ଜନେନ୍ଦ୍ରୋ ନିର୍ଜନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଧିଙ୍ମେ ଜନ୍ମ ସଜୀଵିତମ୍ ।। ୨.୯୯.
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପୁରୁଷସିଂହ ନାୟକ ଆତ୍ମସମ୍ମାନର ସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି; ଜନମାନ୍ୟ ଏକାକୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି—ହାଏ, ମୋର ଜନ୍ମ ଏବଂ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ !
ମତ୍କୃତେ ଵ୍ଯସନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଲୋକନାଥୋ ମହାଦ୍ଯୁତି:। ସର୍ଵାନ୍ କାମାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵନେ ଵସତି ରାଘଵ: ।। ୨.୯୯.
ମୋ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି ।
ଇତି ଲୋକସମାକ୍ରୁଷ୍ଟ: ପାଦେଷ୍ଵଦ୍ଯ ପ୍ରସାଦଯନ୍। ରାମସ୍ଯ ନିପତିଷ୍ଯାମି ସୀତାଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ।। ୨.୯୯.
ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଦୟା ଭିକ୍ଷା ମାଗିବି ।
ଏଵଂ ସ ଵିଲପଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଵନେ ଦଶରଥାତ୍ମଜ:। ଦଦର୍ଶ ମହତୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପର୍ଣଶାଲାଂ ମନୋରମାମ୍ ।। ୨.୯୯.
ଏଭଳି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ବଡ଼, ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପତ୍ରଘର ଦେଖିଲେ ।
ସାଲତାଲାଶ୍ଵକର୍ଣାନାଂ ପର୍ଣୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତାମ୍। ଵିଶାଲାଂ ମୃଦୁଭିସ୍ତୀର୍ଣାଂ କୁଶୈର୍ଵେଦିମିଵାଧ୍ଵରେ ।। ୨.୯୯.
ସେଠାରେ ସାଳ, ତାଳ ଏବଂ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ଅନେକ ପତ୍ରରେ ଢାକା, ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ କୁଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ଭାବେ ପିଛାଯାଇଥିବା, ଯଜ୍ଞବେଦି ପରି ଏକ ଘର ଥିଲା ।
ଶକ୍ରାଯୁଧନିକାଶୈଶ୍ଚ କାର୍ମୁକୈର୍ଭାରସାଧନୈ:। ରୁକ୍ମପୃଷ୍ଟଷ୍ଠୈର୍ମହାସାରୈ: ଶୋଭିତାଂ ଶତ୍ରୁବାଧକୈ: ।। ୨.୯୯.
ଏହି ଘରଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ସୁନାରେ ମୁଣ୍ଡିଥିବା ଧନୁଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା ।
ଅର୍କରଶ୍ମିପ୍ରତୀକାଶୈର୍ଘୋରୈସ୍ତୂଣୀଗତୈ: ଶରୈ:। ଶୋଭିତାଂ ଦୀପ୍ତଵଦନୈ: ସର୍ପ୍ପୈର୍ଭୋଗଵତୀମିଵ ।। ୨.୯୯.
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ତୀବ୍ର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ବାଣ, ତୁଣୀରରେ ରଖାଯାଇଥିବା, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ସର୍ପ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହାକୁ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ସର୍ପମାନେ ବସନ୍ତି ।
ମହାରଜତଵାସୋଭ୍ଯାମସିଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିରାଜିତାମ୍। ରୁକ୍ମବିନ୍ଦୁଵିଚିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଚର୍ମଭ୍ଯାଂ ଚାପି ଶୋଭିତାମ୍ ।। ୨.୯୯.
ବଡ଼ ରୌପ୍ୟ ଚଦର ଓ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସୁନାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଏହି ଘର ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ଗୋଧାଙ୍ଗୁଲିତ୍ରୈରାସକ୍ତୈଶ୍ଚିତ୍ରୈ: କାଞ୍ଚନଭୂଷିତୈ:। ଅରିସଙ୍ଘୈରନାଧୃଷ୍ଯାଂ ମୃଗୈ: ସିଂହଗୁହାମିଵ ।। ୨.୯୯.
ବିଚିତ୍ର ଗୋଧିକ ଚର୍ମର ହସ୍ତମୁଦ୍ରା, ସୁନାର ଅଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଘେରିଥିବା, ଏହା ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହର ଗୁହା ପରି ଲାଗୁଥିଲା ।
ପ୍ରାଗୁଦକ୍ପ୍ରଵଣାଂ ଵେଦିଂ ଵିଶାଲାଂ ଦୀପ୍ତପାଵକାମ୍। ଦଦର୍ଶ ଭରତସ୍ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯାଂ ରାମନିଵେଶନେ ।। ୨.୯୯.
ଏଠାରେ ଭରତ ଦେଖିଲେ, ରାମଙ୍କ ଘରରେ, ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ମୁହାଁକୁ ଥିବା ବଡ଼ ଯଜ୍ଞବେଦି, ଯାହା ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟମୟ ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ମୁହୂର୍ତ୍ତଂ ତୁ ଦଦର୍ଶ ଭରତୋ ଗୁରମ୍। ଉଟଜେ ରାମମାସୀନଂ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣମ୍ ।। ୨.୯୯.
କିଛି ଖଣ୍ଡ ସମୟ ଦେଖିବା ପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ବଡ଼ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଉଟାରେ ବସିଥିବା, ଜଟା ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ ।
ତଂ ତୁ କୃଷ୍ଣାଜିନଧରଂ ଚୀରଵଲ୍କଲଵାସସମ୍। ଦଦର୍ଶ ରାମମାସୀନମଭିତ: ପାଵକୋପମମ୍ ।। ୨.୯୯.
ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଓ ଚିରବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି ।
ସିଂହସ୍କନ୍ଧଂ ମହାବାହୁଂ ପୁଣ୍ଡରୀକନିଭେକ୍ଷଣମ୍। ପୃଥିଵ୍ଯା: ସାଗରାନ୍ତାଯା ଭର୍ତ୍ତାରଂ ଧର୍ମଚାରିଣମ୍ ।। ୨.୯୯.
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭୂମିପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସିଂହ ପରି ମଜବୁତ କାନ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ପଦ୍ମପରି ନୟନ, ସମୁଦ୍ର ସୀମା ଥିବା ଭୂମିର ଅଧିପତି ।
ଉପଵିଷ୍ଟଂ ମହାବାହୁଂ ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍। ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଦର୍ଭସଂସ୍ତୀର୍ଣେ ସୀତଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ।। ୨.୯୯.
ଦର୍ଭ ଘାସରେ ବିଛାଯାଇଥିବା ଭୂମିରେ, ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଧାରଣ କରି ବସିଛନ୍ତି ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦୁ:ଖଶୋକପରିପ୍ଲୁତ:। ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତ: କୈକଯୀସୁତ: ।। ୨.୯୯.
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭିଜିଯାଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ଦୌଡ଼ି ଯାଇଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଵିଲଲାପାର୍ତ୍ତୋ ବାଷ୍ପସନ୍ଦିଗ୍ଧଯା ଗିରା। ଅଶକ୍ନୁଵନ୍ ଧାରଯିତୁଂ ଧୈର୍ଯାଦ୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୯.
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଲୁହାରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ଅଟକିଯାଇଥିବା ସ୍ୱରରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇ କାନ୍ଦିଲେ, ଆତ୍ମସଂଯମ ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କହିଲେ—
ଯ: ସଂସଦି ପ୍ରକୃତିଭିର୍ଭଵେଦ୍ଯୁକ୍ତ ଉପାସିତୁମ୍। ଵନ୍ଯୈର୍ମୃଗୈରୁପାସୀନ: ସୋଽଯମାସ୍ତେ ମମାଗ୍ରଜ: ।। ୨.୯୯.
ଯିଏ ସଭାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ସେଇ ମୋ ଭାଇ ଏଠି ଜଙ୍ଗଲର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଵାସୋଭିର୍ବହୁସାହସ୍ରୈର୍ଯୋ ମହାତ୍ମା ପୁରୋଚିତ:। ମୃଗାଜିନେ ସୋଽଯମିହ ପ୍ରଵସ୍ତେ ଧର୍ମମାଚରନ୍ ।। ୨.୯୯.
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହଜାର-ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଏଠି ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି।
ଅଧାରଯଦ୍ଯୋ ଵିଵିଧାଶ୍ଚିତ୍ରା: ସୁମନସସ୍ତଦା ସୋଽଯଂ ଜଟାଭାରମିମଂ ଵହତେ ରାଘଵ: କଥମ୍ ।। ୨.୯୯.
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ସେଇ ରାଘବ ଏଠି ଏତେ ଭାରି ଜଟା ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଛନ୍ତି—କିପରି ସେ ଏହା ସହିପାରୁଛନ୍ତି?
ଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞୈର୍ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ସଞ୍ଚଯ:। ଶରୀରକ୍ଲେଶସମ୍ଭୂତଂ ସ ଧର୍ମଂ ପରିମାର୍ଗତେ ।। ୨.୯୯.
ଯିଏ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କରି ଧର୍ମ ଆର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦେହର କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରି ଧର୍ମ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।
ଚନ୍ଦନେନ ମହାର୍ହେଣ ଯସ୍ଯାଙ୍ଗମୁପସେଵିତମ୍। ମଲେନ ତସ୍ଯାଙ୍ଗମିଦଂ କଥମାର୍ଯସ୍ଯ ସେଵ୍ଯତେ ।। ୨.୯୯.
ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ପୂର୍ବେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଉଥିଲା, ସେଇ ମହାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ଦେହ ଏବେ କିପରି ମାଟିରେ ଲପେଟାଯାଇଛି?
ମନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ଦୁ:ଖଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାମ: ସୁଖୋଚିତ:। ଧିଗ୍ଜୀଵିତଂ ନୃଶଂସସ୍ଯ ମମ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍ ।। ୨.୯୯.
ମୋ ଦୋଷରେ ରାମ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ଜୀବନ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି—ଏହା ଅପମାନ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ ଦୀନ: ପ୍ରସ୍ଵିନ୍ନମୁଖପଙ୍କଜ:। ପାଦାଵପ୍ରାପ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ପପାତ ଭରତୋ ରୁଦନ୍ ।। ୨.୯୯.
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଘମରେ ଭିଜିଥିବା ପଦ୍ମପରି ମୁହଁ ନେଇ, ଭରତ ଲୁହା ଝରାଇ ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଦୁ:ଖାଭିତପ୍ତୋ ଭରତୋ ରାଜପୁତ୍ରୋ ମହାବଲ:। ଉକ୍ତ୍ଵାର୍ଯେତି ସକୃଦ୍ଦୀନଂ ପୁନର୍ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚନ ।। ୨.୯୯.
ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଭରତ, ଦୁଃଖରେ 'ଆର୍ୟ' ବୋଲି ଏକଥର କହି, ତାପରେ ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ବାଷ୍ପାପିହିତକଣ୍ଠଶ୍ଚ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍। ଆର୍ଯେତ୍ଯେଵାଥ ସଂକ୍ରୁଶ୍ଯ ଵ୍ଯାହର୍ତ୍ତୁଂ ନାଶକତ୍ତଦା ।। ୨.୯୯.
ଲୁହାରେ ଅଟକିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ଯଶସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ଆର୍ୟ' ବୋଲି କେବଳ ଡାକିପାରିଲେ, ତାପରେ ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚାପି ରାମସ୍ଯ ଵଵନ୍ଦେ ଚରଣୌ ରୁଦନ୍। ତାଵୁଭୌ ସ ସମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ରାମଶ୍ଚାଶ୍ରୂଣ୍ଯଵର୍ତ୍ତଯତ୍ ।। ୨.୯୯.
ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ରାମ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ଲୁହା ପୁଞ୍ଜିଦେଲେ।
ତତ: ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ଗୁହେନ ଚୈଵ ସମୀଯତୂ ରାଜସୁତାଵରଣ୍ଯେ। ଦିଵାକରଶ୍ଚୈଵ ନିଶାକରଶ୍ଚ ଯଥାମ୍ବରେ ଶୁକ୍ରବୃହସ୍ପତିଭ୍ଯାମ୍ ।। ୨.୯୯.
ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି ସହିତ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ତାନ୍ ପାର୍ଥିଵାନ୍ ଵାରଣଯୂଥପାଭାନ୍ ସମାଗତାଂସ୍ତତ୍ର ମହତ୍ଯରଣ୍ଯେ। ଵନୌକସସ୍ତେଽପି ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵେପ୍ଯଶ୍ରୂଣ୍ଯମୁଞ୍ଚନ୍ ପ୍ରଵିହାଯ ହର୍ଷମ୍ ।। ୨.୯୯.
ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ରାଜାମାନେ, ହାତୀମାନଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଏକଠା ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଲୁହା ଝରାଇଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।