କୃତକାର୍ଯମିଦଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵନଂ ଵ୍ଯାଲନିଷେଵିତମ୍। ଯଦଧ୍ଯାସ୍ତେ ମହାତେଜା ରାମ: ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵର: ।। ୨.୯୮.
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯାହାକୁ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ଚାଲିଉଠନ୍ତି, ଏବେ ତାହାର କାମ ସାରିଛି, କାରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଭରତ: ପୁରୁଷର୍ଷଭ:। ପଦ୍ଭ୍ଯାମେଵ ମହାବାହୁ: ପ୍ରଵିଵେଶ ମହଦ୍ଵନମ୍ ।। ୨.୯୮.
ଏପରି କହି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ, ଦୁଇଟି ପାଏଁ ଚାଲି, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ତାନି ଦ୍ରୁମଜାଲାନି ଜାତାନି ଗିରିସାନୁଷୁ। ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଣି ମଧ୍ଯେନ ଜଗାମ ଵଦତାଂ ଵର: ।। ୨.୯୮.
ବଡ଼ କଥାକୁହିବାରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସେ, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବଢ଼ିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଫୁଲେଇଥିବା ଶିଖର ଦେଖି, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସମୀପତ୍ଵାତ୍ତନ୍ମୂଲଦର୍ଶନମିତି ନ ପୁନରୁକ୍ତି: ।। ୨.୯୮.
ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବାରୁ, ମୂଳ ଦେଖିବା ଆଉ ବାରମ୍ବାର କୁହିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ମୁମୋହ ସହବାନ୍ଧଵ:। ଅତ୍ର ରାମ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗତ: ପାରମିଵାମ୍ଭସ: ।। ୨.୯୮.
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତାଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁମାନେ ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ, 'ଏଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ବୁଝି, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ଜଣେ ଜଳର ଅପାର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି।
ସ ଚିତ୍ରକୂଟେ ତୁ ଗିରୌ ନିଶମ୍ଯ ରାମାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଜନୋପପନ୍ନମ୍। ଗୁହେନ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ତ୍ଵରିତୋ ଜଗାମ ପୁନର୍ନିଵେଶ୍ଯୈଵ ଚମୂଂ ମହାତ୍ମା ।। ୨.୯୮.
ତାପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ, ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଶୁଣି, ଯାହା ପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଗୁହା ସହିତ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ନଵଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ନିଵିଷ୍ଟାଯାଂ ତୁ ସେନାଯାମୁତ୍ସୁକୋ ଭରତସ୍ତଦା। ଜଗାମ ଭ୍ରାତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶତ୍ରୁଧ୍ନମନୁଦର୍ଶଯନ୍ ।। ୨.୯୯.
ସେନା ଥାପି ହେବା ପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଗରେ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଋଷିଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ସନ୍ଦିଶ୍ଯ ମାତଽର୍ମେ ଶୀଘ୍ରମାନଯ। ଇତି ତ୍ଵରିତମଗ୍ରେ ସ ଜଗାମ ଗୁରୁଵତ୍ସଲ: ।। ୨.୯୯.
ସେ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ମୋ ମାଆକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ' ବୋଲି କହି, ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିବା ଭରତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମଦୂରାଦନ୍ଵପଦ୍ଯତ। ରାମଦର୍ଶନଜସ୍ତର୍ଷୋ ଭରତସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଚ ।। ୨.୯୯.
ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ, କାରଣ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଗ୍ରହ ଭରତ ଓ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଥିଲା।
ଗଚ୍ଛନ୍ନେଵାଥ ଭରତସ୍ତାପସାଲଯସଂସ୍ଥିତାମ୍। ଭ୍ରାତୁ: ପର୍ଣକୁଟୀଂ ଶ୍ରୀମାନୁଟଜଂ ଚ ଦଦର୍ଶ ହ ।। ୨.୯୯.
ଭରତ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ରକୁଟି ଓ ତାପସମାନେ ରହୁଥିବା ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ।
ଶାଲାଯାସ୍ତ୍ଵଗ୍ରତସ୍ତସ୍ଯା ଦଦର୍ଶ ଭରତସ୍ତଦା। କାଷ୍ଠାନି ଚାଵଭଗ୍ନାନି ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯୁପଚିତାନି ଚ ।। ୨.୯୯.
ସେଇ କୁଟିର ସାମ୍ନାରେ, ଭରତ ଭାଙ୍ଗିଥିବା କାଠ ଓ ଏକଠା କରାଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଦେଖିଲେ।
ସଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମମୀଯୁଷ:। କୃତଂ ଵୃକ୍ଷେଷ୍ଵଭିଜ୍ଞାନଂ କୁଶଚୀରୈ: କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ।। ୨.୯୯.
ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଗଛରେ ଛିଟାଯାଇଥିବା କୁଶ ଚୀର ଦେଖି ଚିହ୍ନିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଚ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ମହତ: ସଞ୍ଚଯାନ୍ କୃତାନ୍। ମୃଗାଣାଂ ମହିଷାଣାଂ ଚ କऺରୀଷୈ: ଶୀତକାରଣାତ୍ ।। ୨.୯୯.
ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ମହାନ୍ ବଢ଼ିଥିବା ଢେର ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହରିଣ ଓ ମହିଷ ଚର୍ମ ଥିଲା, ଶୀତରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ।
ଗଚ୍ଛନ୍ନେଵ ମହାବାହୁର୍ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ଭରତସ୍ତଦା। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟସ୍ତାନମାତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶ: ।। ୨.୯୯.
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମନ୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ତା: ସ୍ମ ତଂ ଦେଶଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ନାତିଦୂରେ ହି ମନ୍ଯେଽହଂ ନଦୀଂ ମନ୍ଦାକିନୀମିତ: ।। ୨.୯୯.
'ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆମେ ସେଠିକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଥିଲେ; ମୋତେ ଲାଗୁଛି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ।'
ଉଚ୍ଚୈର୍ବଦ୍ଧାନି ଚୀରାଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଭଵେଦଯମ୍। ଅଭିଜ୍ଞାନକୃତ: ପନ୍ଥା ଵିକାଲେ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତା ।। ୨.୯୯.
'ଏହି ଉପରକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନ ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି, ଅସାମୟିକ ସମୟରେ ପଥ ଚିହ୍ନଟିବାକୁ।'
ଇଦଂ ଚୋଦାତ୍ତଦନ୍ତାନାଂ କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍। ଶୈଲପାର୍ଶ୍ଵେ ପରିକ୍ରାନ୍ତମନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଗର୍ଜତାମ୍ ।। ୨.୯୯.
'ଏଠି ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀର୍ଘ ଦାନ୍ତ ଥିବା ହାତୀମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି ଓ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି।'
ଯମେଵାଧାତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ତାପସା: ସତତଂ ଵନେ। ତସ୍ଯାସୌ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧୂମ: ସଙ୍କୁଲ: କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମନ: ।। ୨.୯୯.
ଏହି ଅଂଧାରା ଧୂଆଁଟି, ଯାହା ରାସ୍ତାରେ ଗୁଡିକି ଉଠୁଛି, ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ସଦା ହବନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ।
ଅତ୍ରାହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଗୁରୁସଂସ୍କାରକାରିଣମ୍। ଆର୍ଯଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂହୃଷ୍ଟୋ ମହର୍ଷିମିଵ ରାଘଵମ୍ ।। ୨.୯୯.
ଏଠି ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ମୋର ଆଦର୍ଶ ରାଘବଙ୍କୁ, ଯିଏ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କର ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମହାର୍ଷି ପରି ଉତ୍ତମ, ସେଇ ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ।
ଅଥ ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତୁ ଚିତ୍ରକୂଟଂ ସ ରାଘଵ:। ମନ୍ଦାକିନୀମନୁପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଂ ଜନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୯.
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଘବ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଆସିଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ଜଗତ୍ଯାଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଆସ୍ତେ ଵୀରାସନେ ରତ:। ଜନେନ୍ଦ୍ରୋ ନିର୍ଜନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଧିଙ୍ମେ ଜନ୍ମ ସଜୀଵିତମ୍ ।। ୨.୯୯.
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପୁରୁଷସିଂହ ନାୟକ ଆତ୍ମସମ୍ମାନର ସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି; ଜନମାନ୍ୟ ଏକାକୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି—ହାଏ, ମୋର ଜନ୍ମ ଏବଂ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ !
ମତ୍କୃତେ ଵ୍ଯସନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଲୋକନାଥୋ ମହାଦ୍ଯୁତି:। ସର୍ଵାନ୍ କାମାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵନେ ଵସତି ରାଘଵ: ।। ୨.୯୯.
ମୋ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି ।
ଇତି ଲୋକସମାକ୍ରୁଷ୍ଟ: ପାଦେଷ୍ଵଦ୍ଯ ପ୍ରସାଦଯନ୍। ରାମସ୍ଯ ନିପତିଷ୍ଯାମି ସୀତାଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ।। ୨.୯୯.
ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଦୟା ଭିକ୍ଷା ମାଗିବି ।
ଏଵଂ ସ ଵିଲପଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଵନେ ଦଶରଥାତ୍ମଜ:। ଦଦର୍ଶ ମହତୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପର୍ଣଶାଲାଂ ମନୋରମାମ୍ ।। ୨.୯୯.
ଏଭଳି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ବଡ଼, ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପତ୍ରଘର ଦେଖିଲେ ।
ସାଲତାଲାଶ୍ଵକର୍ଣାନାଂ ପର୍ଣୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତାମ୍। ଵିଶାଲାଂ ମୃଦୁଭିସ୍ତୀର୍ଣାଂ କୁଶୈର୍ଵେଦିମିଵାଧ୍ଵରେ ।। ୨.୯୯.
ସେଠାରେ ସାଳ, ତାଳ ଏବଂ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ଅନେକ ପତ୍ରରେ ଢାକା, ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ କୁଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ଭାବେ ପିଛାଯାଇଥିବା, ଯଜ୍ଞବେଦି ପରି ଏକ ଘର ଥିଲା ।
ଶକ୍ରାଯୁଧନିକାଶୈଶ୍ଚ କାର୍ମୁକୈର୍ଭାରସାଧନୈ:। ରୁକ୍ମପୃଷ୍ଟଷ୍ଠୈର୍ମହାସାରୈ: ଶୋଭିତାଂ ଶତ୍ରୁବାଧକୈ: ।। ୨.୯୯.
ଏହି ଘରଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ସୁନାରେ ମୁଣ୍ଡିଥିବା ଧନୁଷ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା ।
ଅର୍କରଶ୍ମିପ୍ରତୀକାଶୈର୍ଘୋରୈସ୍ତୂଣୀଗତୈ: ଶରୈ:। ଶୋଭିତାଂ ଦୀପ୍ତଵଦନୈ: ସର୍ପ୍ପୈର୍ଭୋଗଵତୀମିଵ ।। ୨.୯୯.
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ତୀବ୍ର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ବାଣ, ତୁଣୀରରେ ରଖାଯାଇଥିବା, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ସର୍ପ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହାକୁ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ସର୍ପମାନେ ବସନ୍ତି ।
ମହାରଜତଵାସୋଭ୍ଯାମସିଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିରାଜିତାମ୍। ରୁକ୍ମବିନ୍ଦୁଵିଚିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଚର୍ମଭ୍ଯାଂ ଚାପି ଶୋଭିତାମ୍ ।। ୨.୯୯.
ବଡ଼ ରୌପ୍ୟ ଚଦର ଓ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସୁନାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଢାଲରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଏହି ଘର ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ଗୋଧାଙ୍ଗୁଲିତ୍ରୈରାସକ୍ତୈଶ୍ଚିତ୍ରୈ: କାଞ୍ଚନଭୂଷିତୈ:। ଅରିସଙ୍ଘୈରନାଧୃଷ୍ଯାଂ ମୃଗୈ: ସିଂହଗୁହାମିଵ ।। ୨.୯୯.
ବିଚିତ୍ର ଗୋଧିକ ଚର୍ମର ହସ୍ତମୁଦ୍ରା, ସୁନାର ଅଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଘେରିଥିବା, ଏହା ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହର ଗୁହା ପରି ଲାଗୁଥିଲା ।