ସ ଏଷ ସୁମହାକାଯ: କମ୍ପତେ ଵାହିନୀମୁଖେ। ନାଗ: ଶତ୍ରୁଞ୍ଜଯୋ ନାମ ଵୃଦ୍ଧସ୍ତାତସ୍ଯ ଧୀମତ: ।। ୨.୯୭.
ସେହି ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ହାତୀ ସେନାର ଆଗରେ ଅଛି, ତାହାର ନାମ ଶତୃଞ୍ଜୟ, ବୟସ୍କ, ମୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପିତାଙ୍କର।
ନ ତୁ ପଶ୍ଯାମି ତଚ୍ଛତ୍ऺତ୍ରଂ ପାଣ୍ଡରଂ ଲୋକସତ୍କୃତମ୍। ପିତୁର୍ଦିଵ୍ଯଂ ମହାବାହୋ ସଂଶଯୋ ଭଵତୀହ ମେ ।। ୨.୯୭.
କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେ ପାଣ୍ଡୁର ଛତା ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ପିତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଛତା, ବଳଶାଳୀ; ଏହିଥିରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।
ପ୍ରଥମମର୍ଧମୁତ୍ତରାର୍ଧେନ ଯୋଜନୀଯମ୍ ।। ୨.୯୭.
ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅର୍ଧ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ଅଵତୀର୍ଯ୍ଯ ତୁ ସାଲାଗ୍ରାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ସମିତିଞ୍ଜଯ:। ଲକ୍ଷ୍ମଣ: ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ରାମସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତ: ।। ୨.୯୭.
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାଳାରୁ ନମ୍ର ଭାବେ ଅବତରି, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଭରତେନାପି ସନ୍ଦିଷ୍ଟା ସମ୍ମର୍ଦୋ ନ ଭଵେଦିऺତି। ସମନ୍ତାତ୍ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ସେନା ଵାସମକଲ୍ପଯତ୍ ।। ୨.୯୭.
ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ, କୌଣସି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତା ନ ହେବା ପାଇଁ, ସେନା ସେଇ ପାହାଡ଼ଟିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଶିବିର ଗଢ଼ିଲା।
ଅଧ୍ଯର୍ଦ୍ଧମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଚମୂର୍ଯୋଜନଂ ପର୍ଵତସ୍ଯ ସା। ପାର୍ଶ୍ଵେ ନ୍ଯଵିଶଦାଵୃତ୍ଯ ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା ।। ୨.୯୭.
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀୟ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା, ପାହାଡ଼ର ପାଶ୍ୱରେ ଡେଢ଼ ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକୃତ କଲା।
ସା ଚିତ୍ରକୂଟେ ଭରତେନ ସେନା ଧର୍ମଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଧୂଯ ଦର୍ପ୍ପମ୍। ପ୍ରସାଦନାର୍ଥଂ ରଘୁନନ୍ଦନସ୍ଯ ଵିରାଜତେ ନୀତିମତା ପ୍ରଣୀତା ।। ୨.୯୭.
ଧର୍ମକୁ ଆଗରେ ରଖି, ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ି, ନୀତିବାନ୍ ଭରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେନା ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦି କାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଅଷ୍ଟନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ନିଵେଶ୍ଯ ସେନାଂ ତୁ ଵିଭୁ: ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପାଦଵତାଂ ଵର:। ଅଭିଗନ୍ତୁଂ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥମିଯେଷ ଗୁରୁଵର୍ତ୍ତକମ୍ ।। ୨.୯୮.
ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବସାଇ ଦେଇ, ପଦଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭରତ, ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁପଥ ଚଲିଛନ୍ତି, ସେହିପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପଦେ ପଦେ ଯାଉଥିଲେ।
ନିଵିଷ୍ଟମାତ୍ରେ ସୈନ୍ଯେ ତୁ ଯଥୋଦ୍ଦେଶଂ ଵିନୀତଵତ୍। ଭରତୋ ଭ୍ରାତରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୮.
ସେନା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଯିବା ପରେ, ଭରତ ନିଜ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵନମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ନରସଙ୍ଘୈ: ସମନ୍ତତ:। ଲୁବ୍ଧୈଶ୍ଚ ସହିତୈରେଭିସ୍ତ୍ଵମନ୍ଵେଷିତୁମର୍ହସି ।। ୨.୯୮.
ସୁମଧୁର, ତୁମେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଏହି ଲୋକମାନେ ଓ ଶିକାରୀମାନେ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜ।
ଗୁହୋ ଜ୍ଞାତିସହସ୍ରେଣ ଶରଚାପାସିଧାରିଣା। ସମନ୍ଵେଷତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥାଵସ୍ମିନ୍ ପରିଵୃତ: ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୯୮.
ଗୁହା, ତାଙ୍କର ହଜାର ଜଣ ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ, ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ଏଠାରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତୁ।
ଅମାତ୍ଯୈ: ସହ ପୌରୈଶ୍ଚ ଗୁରୁଭିଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତିଭି:। ଵନଂ ସର୍ଵଂ ଚରିଷ୍ଯାମି ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପରିଵୃତ: ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୯୮.
ମୁଁ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୌରଜନ, ବଡ଼ମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ପଦେ ପଦେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିବି।
ଯାଵନ୍ନ ରାମଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵା ମହାବଲମ୍। ଵୈଦେହୀଂ ଵା ମହାଭାଗାଂ ନ ମେ ଶାନ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୮.
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାମ, ବା ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବା ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ।
ଯାଵନ୍ନ ଚନ୍ଦ୍ରସଙ୍କାଶଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୁଭମାନନମ୍। ଭ୍ରାତୁ: ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷଂ ନ ମେ ଶାନ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୮.
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ହେବ ନାହିଁ।
ଯାଵନ୍ନ ଚରଣୌ ଭ୍ରାତୁ: ପାର୍ଥିଵଵ୍ଯଞ୍ଜନାନ୍ଵିତୌ। ଶିରସା ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ନ ମେ ଶାନ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୮.
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଭାଇଙ୍କ ରାଜଚିହ୍ନ ଥିବା ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବି ନାହିଁ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ହେବ ନାହିଁ।
ଯାଵନ୍ନ ରାଜ୍ଯେ ରାଜ୍ଯାର୍ହ: ପିତୃପୈତାମହେ ସ୍ଥିତ:। ଅଭିଷେକଜଲକ୍ଲିନ୍ନୋ ନ ମେ ଶାନ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ऺଯତି ।। ୨.୯୮.
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ଭାଇ ପିତାପୁରୁଷଙ୍କ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସି, ଅଭିଷେକ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ ନାହିଁ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ହେବ ନାହିଁ।
ସିଦ୍ଧାର୍ଥ: ଖଲୁ ସୌମିତ୍ରିର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଵିମଲୋପମମ୍। ମୁଖଂ ପଶ୍ଯତି ରାମସ୍ଯ ରାଜୀଵାକ୍ଷଂ ମହାଦ୍ଯୁତି ।। ୨.୯୮.
ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନ୍ୟ, ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଶୁଭ୍ର ଓ ପଦ୍ମନୟନ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରୁଛନ୍ତି।
କୃତକତ୍ଯା ମହାଭାଗା ଵୈଦେହୀ ଜନକାତ୍ମଜା। ଭର୍ତାରଂ ସାଗରାନ୍ତାଯା: ପୃଥିଵ୍ଯା ଯାଽନୁଗଚ୍ଛତି ।। ୨.୯୮.
ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ବୈଦେହୀ, ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ସାଗରସୀମା ଥିବା ପୃଥିବୀ ଜୁଡ଼ି ଅନୁସରଣ କରି ଧନ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି।
ସୁଭଗଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟୋଽସୌ ଗିରିରାଜୋପମୋ ଗିରି:। ଯସ୍ମିନ୍ ଵସତି କାକୁତ୍ସ୍ଥ: କୁବେର ଇଵ ନନ୍ଦନେ ।। ୨.୯୮.
ଧନ୍ୟ ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ଯାହା ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ସଦୃଶ, ଯେଉଁଠାରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୁବେରଙ୍କ ନନ୍ଦନବନରେ ବସିଥିବା ପରି ବାସ କରୁଛନ୍ତି।
କୃତକାର୍ଯମିଦଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵନଂ ଵ୍ଯାଲନିଷେଵିତମ୍। ଯଦଧ୍ଯାସ୍ତେ ମହାତେଜା ରାମ: ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵର: ।। ୨.୯୮.
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯାହାକୁ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ଚାଲିଉଠନ୍ତି, ଏବେ ତାହାର କାମ ସାରିଛି, କାରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଭରତ: ପୁରୁଷର୍ଷଭ:। ପଦ୍ଭ୍ଯାମେଵ ମହାବାହୁ: ପ୍ରଵିଵେଶ ମହଦ୍ଵନମ୍ ।। ୨.୯୮.
ଏପରି କହି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ, ଦୁଇଟି ପାଏଁ ଚାଲି, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ତାନି ଦ୍ରୁମଜାଲାନି ଜାତାନି ଗିରିସାନୁଷୁ। ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଣି ମଧ୍ଯେନ ଜଗାମ ଵଦତାଂ ଵର: ।। ୨.୯୮.
ବଡ଼ କଥାକୁହିବାରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସେ, ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବଢ଼ିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଫୁଲେଇଥିବା ଶିଖର ଦେଖି, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସମୀପତ୍ଵାତ୍ତନ୍ମୂଲଦର୍ଶନମିତି ନ ପୁନରୁକ୍ତି: ।। ୨.୯୮.
ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବାରୁ, ମୂଳ ଦେଖିବା ଆଉ ବାରମ୍ବାର କୁହିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ମୁମୋହ ସହବାନ୍ଧଵ:। ଅତ୍ର ରାମ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗତ: ପାରମିଵାମ୍ଭସ: ।। ୨.୯୮.
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତାଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁମାନେ ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ, 'ଏଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ବୁଝି, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ଜଣେ ଜଳର ଅପାର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି।
ସ ଚିତ୍ରକୂଟେ ତୁ ଗିରୌ ନିଶମ୍ଯ ରାମାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଜନୋପପନ୍ନମ୍। ଗୁହେନ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ତ୍ଵରିତୋ ଜଗାମ ପୁନର୍ନିଵେଶ୍ଯୈଵ ଚମୂଂ ମହାତ୍ମା ।। ୨.୯୮.
ତାପରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ରେ, ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଶୁଣି, ଯାହା ପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଗୁହା ସହିତ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ନଵଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ନିଵିଷ୍ଟାଯାଂ ତୁ ସେନାଯାମୁତ୍ସୁକୋ ଭରତସ୍ତଦା। ଜଗାମ ଭ୍ରାତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶତ୍ରୁଧ୍ନମନୁଦର୍ଶଯନ୍ ।। ୨.୯୯.
ସେନା ଥାପି ହେବା ପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଗରେ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଋଷିଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ସନ୍ଦିଶ୍ଯ ମାତଽର୍ମେ ଶୀଘ୍ରମାନଯ। ଇତି ତ୍ଵରିତମଗ୍ରେ ସ ଜଗାମ ଗୁରୁଵତ୍ସଲ: ।। ୨.୯୯.
ସେ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ମୋ ମାଆକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ' ବୋଲି କହି, ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିବା ଭରତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମଦୂରାଦନ୍ଵପଦ୍ଯତ। ରାମଦର୍ଶନଜସ୍ତର୍ଷୋ ଭରତସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଚ ।। ୨.୯୯.
ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ, କାରଣ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଗ୍ରହ ଭରତ ଓ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଥିଲା।