ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ପୃଥିଵୀଂ ଚାପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଇଚ୍ଛାମି ଭଵତାମର୍ଥେ ଏତତ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରୃଣୋମି ତେ ।। ୨.୯୭.
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୋର ପାଇଁ ଚାହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୋତେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି।
ଭ୍ରାତଽଣାଂ ସଙ୍ଗ୍ରହାର୍ଥଂ ଚ ସୁଖାର୍ଥଂ ଚାପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ରାଜ୍ଯମପ୍ଯହମିଚ୍ଛାମି ସତ୍ଯେନାଯୁଧମାଲଭେ ।। ୨.୯୭.
ଭାଇମାନେ ଏକତ୍ରିତ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ, ମୁଁ ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ନେଯଂ ମମ ମହୀ ସୌମ୍ଯ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ସାଗରାମ୍ବରା। ନହୀଚ୍ଛେଯମଧର୍ମେଣ ଶକ୍ରତ୍ଵମପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।। ୨.୯୭.
ଏହି ସାଗରବୃତ୍ତ ପୃଥିବୀ ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ, ସୁମ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମରେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ମଧ୍ୟ ଚାହିବିନି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଯଦ୍ଵିନା ଭରତଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚାପି ମାନଦ। ଭଵେନ୍ମମ ସୁଖଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭସ୍ମ ତତ୍ କୁରୁତାଂ ଶିଖୀ ।। ୨.୯୭.
ଭରତ, ତୁମେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବିନା ଯଦି ମୋତେ କିଛି ସୁଖ ମିଳେ, ତେବେ ସେ ସୁଖ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଉ।
ମନ୍ଯେଽହମାଗତୋଽଯୋଧ୍ଯାଂ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ:। ମମ ପ୍ରାଣାତ୍ ପ୍ରିଯତର: କୁଲଧର୍ମମନୁସ୍ମରନ୍ ।। ୨.୯୭.
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ କରୁଥିବା ଭରତ ଆଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯିଏ ମୋ ପରିବାରର ଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯାହା ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଂ ମାଂ ହି ଜଟାଵଲ୍କଲଧାରିଣମ୍। ଜାନକ୍ଯା ସହିତଂ ଵୀର ତ୍ଵଯା ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।। ୨.୯୭.
ମୁଁ ଜଣେ ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଛି, ଜଟା ଓ ଚିରାବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛି, ଜାନକୀ ଓ ତୁମେ ସହିତ ଅଛିବା ଖବର ଶୁଣି—
ସ୍ନେହେନାକ୍ରାନ୍ତହୃଦଯ: ଶୋକେନାକୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯ:। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମଭ୍ଯାଗତୋ ହ୍ଯେଷ ଭରତୋ ନାନ୍ଯଥା ଗତ: ।। ୨.୯୭.
ସ୍ନେହରେ ହୃଦୟ ଭରିଯାଇଛି, ଦୁଃଖରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ଭରତ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଅମ୍ବାଂ ଚ କୈକଯୀଂ ରୁଷ୍ଯ ପରୁଷଂ ଚାପ୍ରିଯଂ ଵଦନ୍। ପ୍ରସାଦ୍ଯ ପିତରଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ମେ ଦାତୁମାଗତ: ।। ୨.୯୭.
ମା' କୈକୟୀଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କଠୋର ଓ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହି, ପିତାଙ୍କୁ ମନାଇ, ଏହି ମହାନ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଯଦେଷୋଽସ୍ମାନ୍ ଭରତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି। ଅସ୍ମାସୁ ମନସାପ୍ଯେଷ ନାପ୍ରିଯଂ କିଞ୍ଚିଦାଚରେତ୍ ।। ୨.୯୭.
ଏହି ସମୟରେ ଭରତ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି; ସେ ଆମ ପ୍ରତି ମନରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିବେ ନାହିଁ।
ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତପୂର୍ଵଂ ତେ ଭରତେନ କଦା ନୁ କିମ୍। ଈଦୃଶଂ ଵା ଭଯଂ ତେଽଦ୍ଯ ଭରତଂ ଯୋଽତ୍ର ଶଙ୍କସେ ।। ୨.୯୭.
ଭରତ କେବେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ କିଛି ଖରାପ କରିଛନ୍ତି କି? ଅଥବା ଏହି ଦିନେ କେଉଁ ଭୟ ତୁମେ ଭରତ ଉପରେ ଅନୁମାନ କରୁଛ?
ନହି ତେ ନିଷ୍ଠୁରଂ ଵାଚ୍ଯୋ ଭରତୋ ନାପ୍ରିଯଂ ଵଚ:। ଅହଂ ହ୍ଯପ୍ରିଯମୁକ୍ତ: ସ୍ଯାଂ ଭରତସ୍ଯାପ୍ରିଯେ କୃତେ ।। ୨.୯୭.
ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ କଦାପି କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ଭରତଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କହିବା ଦରକାର, ତେବେ ମୁଁ କହିବି।
କଥଂ ନୁ ପୁତ୍ରା: ପିତରଂ ହନ୍ଯୁ: କସ୍ଯାଞ୍ଚିଦାପଦି। ଭ୍ରାତା ଵା ଭ୍ରାତରଂ ହନ୍ଯାତ୍ ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରାଣମାତ୍ମନ: ।। ୨.୯୭.
କେଉଁସି ଦୁଃଖରେ ପୁଅମାନେ କେଉଁଠି ପିତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବେ? କିମ୍ବା, ସୌମିତ୍ରି, ଜଣେ ଭାଇ ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ କେମିତି ମାରିପାରିବ?
ଯଦି ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ହେତୋସ୍ତ୍ଵମିମାଂ ଵାଚଂ ପ୍ରଭାଷସେ। ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭରତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଯମସ୍ମୈ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍ ।। ୨.୯୭.
ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି କଥା କହୁଛ, ତେବେ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ କହିଦେବି— 'ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।'
ଉଚ୍ଯମାନୋଽପି ଭରତୋ ମଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତତ୍ତ୍ଵତ:। ରାଜ୍ଯମସ୍ମୈ ପ୍ରଯଚ୍ଛେତି ବାଢମିତ୍ଯେଵ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୭.
ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, 'ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ,' ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ଦେବେ— 'ଠିକ୍ ଅଛି।'
ତଥୋକ୍ତୋ ଧର୍ମଶୀଲେନ ଭ୍ରାତ୍ରା ତସ୍ଯ ହିତେ ରତ:। ଲକ୍ଷ୍ମଣ: ପ୍ରଵିଵେଶେଵ ସ୍ଵାନି ଗାତ୍ରାଣି ଲଜ୍ଜଯା ।। ୨.୯୭.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ତାଙ୍କର ଭଲ ଭାବି କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜ ଦେହରେ ଲୁଚିଯିବା ପରି ହେଲେ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ରୀଡିତ: ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ। ତ୍ଵାଂ ମନ୍ଯେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଯାତ: ପିତା ଦଶରଥ: ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୯୭.
ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଆମ ପିତା ଦଶରଥ ନିଜେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ଵ୍ରୀଡିତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵ: ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ। ଏଷ ମନ୍ଯେ ମହାବାହୁରିହାସ୍ମାନ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଗତ: ।। ୨.୯୭.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ ଦେଖି, ରାଘବ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ବଳଶାଳୀ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି।'
ଅଥଵା ନୌ ଧ୍ରୁଵଂ ମନ୍ଯେ ମନ୍ଯମାନ: ସୁଖୋଚିତୌ। ଵନଵାସମନୁଧ୍ଯାଯ ଗୃହାଯ ପ୍ରତିନେଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୭.
ନାହିଁଲେ, ସମ୍ଭବତଃ ଆମେ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ବୋଲି ଭାବି, ଅବଶ୍ୟ ଆମକୁ ଘରକୁ ନେଇଯିବେ।
ଇମାଂ ଵାପ୍ଯେଷ ଵୈଦେହୀମତ୍ଯନ୍ତସୁଖସେଵିନୀମ୍। ପିତା ମେ ରାଘଵ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵନାଦାଦାଯ ଯାସ୍ଯତି ।। ୨.୯୭.
ନାହିଁଲେ, ମୋ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପିତା ରାଘବ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ନେଇଯିବେ।
ଏତୌ ତୌ ସମ୍ପ୍ରକାଶେତେ ଗୋତ୍ରଵନ୍ତୌ ମନୋରମୌ। ଵାଯୁଵେଗସମୌ ଵୀର ଜଵନୌ ତୁରଗୋତ୍ତମୌ ।। ୨.୯୭.
ଏହି ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ଗୋତ୍ରର ଓ ଦେଖିବାକୁ ଖୁସିଦାୟକ ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉଛି, ବୀର, ବାୟୁ ସମାନ ତେଜ ଓ ଦୃତ ଚଳିଥିବା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା।
ସ ଏଷ ସୁମହାକାଯ: କମ୍ପତେ ଵାହିନୀମୁଖେ। ନାଗ: ଶତ୍ରୁଞ୍ଜଯୋ ନାମ ଵୃଦ୍ଧସ୍ତାତସ୍ଯ ଧୀମତ: ।। ୨.୯୭.
ସେହି ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ହାତୀ ସେନାର ଆଗରେ ଅଛି, ତାହାର ନାମ ଶତୃଞ୍ଜୟ, ବୟସ୍କ, ମୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପିତାଙ୍କର।
ନ ତୁ ପଶ୍ଯାମି ତଚ୍ଛତ୍ऺତ୍ରଂ ପାଣ୍ଡରଂ ଲୋକସତ୍କୃତମ୍। ପିତୁର୍ଦିଵ୍ଯଂ ମହାବାହୋ ସଂଶଯୋ ଭଵତୀହ ମେ ।। ୨.୯୭.
କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେ ପାଣ୍ଡୁର ଛତା ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ପିତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଛତା, ବଳଶାଳୀ; ଏହିଥିରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।
ପ୍ରଥମମର୍ଧମୁତ୍ତରାର୍ଧେନ ଯୋଜନୀଯମ୍ ।। ୨.୯୭.
ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅର୍ଧ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।
ଅଵତୀର୍ଯ୍ଯ ତୁ ସାଲାଗ୍ରାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ସମିତିଞ୍ଜଯ:। ଲକ୍ଷ୍ମଣ: ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ରାମସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତ: ।। ୨.୯୭.
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାଳାରୁ ନମ୍ର ଭାବେ ଅବତରି, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଭରତେନାପି ସନ୍ଦିଷ୍ଟା ସମ୍ମର୍ଦୋ ନ ଭଵେଦିऺତି। ସମନ୍ତାତ୍ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ସେନା ଵାସମକଲ୍ପଯତ୍ ।। ୨.୯୭.
ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ, କୌଣସି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତା ନ ହେବା ପାଇଁ, ସେନା ସେଇ ପାହାଡ଼ଟିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଶିବିର ଗଢ଼ିଲା।
ଅଧ୍ଯର୍ଦ୍ଧମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଚମୂର୍ଯୋଜନଂ ପର୍ଵତସ୍ଯ ସା। ପାର୍ଶ୍ଵେ ନ୍ଯଵିଶଦାଵୃତ୍ଯ ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା ।। ୨.୯୭.
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀୟ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା, ପାହାଡ଼ର ପାଶ୍ୱରେ ଡେଢ଼ ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକୃତ କଲା।
ସା ଚିତ୍ରକୂଟେ ଭରତେନ ସେନା ଧର୍ମଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଧୂଯ ଦର୍ପ୍ପମ୍। ପ୍ରସାଦନାର୍ଥଂ ରଘୁନନ୍ଦନସ୍ଯ ଵିରାଜତେ ନୀତିମତା ପ୍ରଣୀତା ।। ୨.୯୭.
ଧର୍ମକୁ ଆଗରେ ରଖି, ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ି, ନୀତିବାନ୍ ଭରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେନା ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦି କାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଅଷ୍ଟନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ନିଵେଶ୍ଯ ସେନାଂ ତୁ ଵିଭୁ: ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପାଦଵତାଂ ଵର:। ଅଭିଗନ୍ତୁଂ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥମିଯେଷ ଗୁରୁଵର୍ତ୍ତକମ୍ ।। ୨.୯୮.
ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବସାଇ ଦେଇ, ପଦଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭରତ, ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁପଥ ଚଲିଛନ୍ତି, ସେହିପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପଦେ ପଦେ ଯାଉଥିଲେ।
ନିଵିଷ୍ଟମାତ୍ରେ ସୈନ୍ଯେ ତୁ ଯଥୋଦ୍ଦେଶଂ ଵିନୀତଵତ୍। ଭରତୋ ଭ୍ରାତରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୮.
ସେନା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଯିବା ପରେ, ଭରତ ନିଜ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।