ଉପସ୍ପୃଶଂସ୍ତ୍ରିଷଵଣଂ ମଧୁମୂଲଫଲାଶନ: । ନାଯୋଧ୍ଯାଯୈ ନ ରାଜ୍ଯାଯ ସ୍ପୃହଯେ ଽଦ୍ଯ ତ୍ଵଯା ସହ ।। ୨.୯୫.
ତିନିବେଳେ ନଦୀସ୍ନାନ କରି, ମଧୁ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ଆଜି ତୁମେ ସାଥିରେ ଥିଲେ ମୋତେ ନ ଆୟୋଧ୍ୟା ଚାହିଁ, ନ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁ ।
ଇମାଂ ହି ରମ୍ଯାଂ ମୃଗଯୂଥଶାଲିନୀଂ ନିପୀତତୋଯାଂ ଗଜସିଂହଵାନରୈ: । ସୁପୁଷ୍ପିତୈ: ପୁଷ୍ପଧରୈରଲଙ୍କୃତାଂ ନ ସୋ ଽସ୍ତି ଯ: ସ୍ଯାଦଗତକ୍ଲମ: ସୁଖୀ ।। ୨.୯୫.
ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ନଦୀ, ମୃଗମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ହାତୀ, ସିଂହ, ବାନର ଏହାର ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଏହାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି—ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କେହି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବା କ୍ଲାନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ଇତୀଵ ରାମୋ ବହୁସଙ୍ଗତଂ ଵଚ: ପ୍ରିଯାସହାଯ: ସରିତଂ ପ୍ରତି ବ୍ରୁଵନ୍ । ଚଚାର ରମ୍ଯଂ ନଯନାଞ୍ଜନପ୍ରଭଂ ସ ଚିତ୍ରକୂଟଂ ରଘୁଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନ: ।। ୨.୯୫.
ଏପରି ଅନେକ ମଧୁର କଥା ପ୍ରିୟା ସହଯାତ୍ରିଣୀଙ୍କୁ କହି, ରଘୁବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇଥିବା ରାମ ଚିତ୍ରକୁଟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଶ୍ୟ ନୟନକାଜଳ ପରି ଚମକୁଥିଲା ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଆଦିକବି ଶ୍ରୀ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଶ୍ରୀମଦୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚନବତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ।
thumb|ଷଣ୍ଣଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତାଂ ତଥା ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତୁ ମୈଥିଲୀଂ ଗିରିନିମ୍ନଗାମ୍ । ନିଷସାଦ ଗିରିପ୍ରସ୍ଥେ ସୀତାଂ ମାଂସେନ ଛନ୍ଦଯନ୍ ।। ୨.୯୬.
ଏପରି ଭାବେ ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଦେଖାଇ ରାମ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସିଲେ, ମାଂସ ଦେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ।
ଇଦଂ ମେଧ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଵାଦୁ ନିଷ୍ଟପ୍ତମିଦମଗ୍ନିନା । ଏଵମାସ୍ତେ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୀତଯା ସହ ରାଘଵ: ।। ୨.୯୬.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ସହ ବସି, 'ଏହା ପବିତ୍ର, ଏହା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ, ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଛି' ବୋଲି କହିଲେ ।
ତଥା ତତ୍ରାସତସ୍ତସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯୋପଯାଯିନ: । ସୈନ୍ଯରେଣୁଶ୍ଚ ଶବ୍ଦଶ୍ଚ ପ୍ରାଦୁରାସ୍ତାଂ ନଭସ୍ସ୍ପୃଶୌ ।। ୨.୯୬.
ସେଠାରେ ସେମାନେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ଭରତଙ୍କ ଆସୁଥିବା ସେନାର ଧୂଳି ଓ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତ୍ରସ୍ତା: ଶବ୍ଦେନ ମହତା ତତ: । ଅର୍ଦିତା ଯୂଥପା ମତ୍ତା: ସଯୂଥା ଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ଦିଶ: ।। ୨.୯୬.
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଅଧିର ଓ ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ମୃଗମାନେ ତାଙ୍କର ଦଳପତି ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ ।
ସ ତଂ ସୈନ୍ଯସମୁଦ୍ଧୂତଂ ଶବ୍ଦଂ ଶୁଶ୍ରାଵ ରାଘଵ: । ତାଂଶ୍ଚ ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଯୂଥପାନନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ ।। ୨.୯୬.
ରାଘବ ଏହି ସେନା ଦ୍ୱାରା ଉଠିଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଯୁଥପତିମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାଂଶ୍ଚ ଵିଦ୍ରଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ନିସ୍ଵନମ୍ । ଉଵାଚ ରାମ: ସୌମିତ୍ରିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍ ।। ୨.୯୬.
ସେମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି ଏବଂ ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାମ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଶ୍ଯେହ ସୁମିତ୍ରା ସୁପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵଯା । ଭୀମସ୍ତନିତଗମ୍ଭୀରସ୍ତୁମୁଲ: ଶ୍ରୂଯତେ ସ୍ଵନ: ।। ୨.୯୬.
ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଏଠାରେ ଦେଖ! ଏକ ଭୟଙ୍କର, ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଗଭୀର ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଗଜଯୂଥାନି ଵା ଽରଣ୍ଯେ ମହିଷା ଵା ମହାଵନେ । ଵିତ୍ରାସିତା ମୃଗା: ସିଂହୈ: ସହସା ପ୍ରଦ୍ରୁତା ଦିଶ: ।। ୨.୯୬.
ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ହାତୀମାନେ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ମହିଷମାନେ, ସିଂହମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି।
ରାଜା ଵା ରାଜମାତ୍ରୋ ଵା ମୃଗଯାମଟତେ ଵନେ । ଅନ୍ଯଦ୍ଵା ଶ୍ଵାପଦଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ସୌମିତ୍ରେ ଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ।। ୨.୯୬.
ଶାୟଦ କୌଣସି ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଏଠି ଶିକାର କରୁଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବନ୍ୟପଶୁ ଅଛି; ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଏହା ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ସୁଦୁଶ୍ଚରୋ ଗିରିଶ୍ଚାଯଂ ପକ୍ଷିଣାମପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ସର୍ଵମେତଦ୍ଯଥାତତ୍ତ୍ଵମଚିରାଜ୍ଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି ।। ୨.୯୬.
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ଏହି ସବୁ କଥାର ସତ୍ୟତା ତୁମେ ଶୀଘ୍ରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣ: ସଂତ୍ଵରିତ: ସାଲମାରୁହ୍ଯ ପୁଷ୍ପିତମ୍ । ପ୍ରେକ୍ଷମାଣୋ ଦିଶ: ସର୍ଵା: ପୂର୍ଵାଂ ଦିଶମୁଦୈକ୍ଷତ ।। ୨.୯୬.
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ୍ୱରିତ ହୋଇ ଫୁଲ ଲଗା ଶାଳ ଗଛରେ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ନଜର ଦେଲେ।
ଉଦଙ୍ମୁଖ: ପ୍ରେକ୍ଷମାଣୋ ଦଦର୍ଶ ମହତୀଂ ଚମୂମ୍ । ରଥାଶ୍ଵଗଜସମ୍ବାଧାଂ ଯତ୍ତୈର୍ଯୁକ୍ତାଂ ପଦାତିଭି: ।। ୨.୯୬.
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦେଖିବା ସମୟରେ, ସେ ଅନେକ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତିମାନେ ଭରିଥିବା ବଡ଼ ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାମଶ୍ଵଗଜସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ରଥଧ୍ଵଜଵିଭୂଷିତାମ୍ । ଶଶଂସ ସେନାଂ ରାମାଯ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରୀତ୍ ।। ୨.୯୬.
ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରଥର ଧ୍ୱଜ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ସେନାକୁ ଦେଖି, ସେ ଏହି କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଗ୍ନିଂ ସଂଶମଯତ୍ଵାର୍ଯ: ସୀତା ଚ ଭଜତାଂ ଗୁହାମ୍ । ସଜ୍ଯଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଚାପଂ ଚ ଶରାଂଶ୍ଚ କଵଚଂ ତଥା ।। ୨.୯୬.
ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇଦିଅ, ମହାନ୍ୟ, ଏବଂ ସୀତାକୁ ଗୁହାକୁ ଯିବାକୁ କହ; ତୁମେ ଧନୁଷକୁ ତଣିବା, ତୀର ଓ କବଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।
ତଂ ରାମ: ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ଅଙ୍ଗାଵେକ୍ଷସ୍ଵ ସୌମିତ୍ରେ କସ୍ଯେମାଂ ମନ୍ଯସେ ଚମୂମ୍ ।। ୨.୯୬.
ତାପରେ ରାମ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଭଲଭାବେ ଦେଖ—ଏହି ସେନା କାହାର ବୋଲି ଭାବୁଛ?'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଧକ୍ଷନ୍ନିଵ ତାଂ ସେନାଂ ରୁଷିତ: ପାଵକୋ ଯଥା ।। ୨.୯୬.
ଏପରି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ସେ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ସମ୍ପନ୍ନଂ ରାଜ୍ଯମିଚ୍ଛଂସ୍ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ । ଆଵାଂ ହନ୍ତୁଂ ସମଭ୍ଯେତି କୈକେଯ୍ଯା ଭରତ: ସୁତ: ।। ୨.୯୬.
ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆଶା କରୁଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଅଭିଷେକ ପାଇଥିବା କୈକୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ ଆମକୁ ମାରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।
ଏଷ ଵୈ ସୁମହାନ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଟପୀ ସମ୍ପ୍ରକାଶତେ । ଵିରାଜତ୍ଯୁଦ୍ଗତସ୍କନ୍ଧ: କୋଵିଦାରଧ୍ଵଜୋ ରଥେ ।। ୨.୯୬.
ଦେଖ, ସେ ବଡ଼ ଶ୍ରୀମୟ ବୃକ୍ଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି, ଏବଂ ରଥରେ କୋବିଦାର ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଧ୍ୱଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ଭଜନ୍ତ୍ଯେତେ ଯଥା କାମମଶ୍ଵାନାରୁହ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଗାନ୍ । ଏତେ ଭ୍ରାଜନ୍ତି ସଂହୃଷ୍ଟା ଗଜାନାରୁହ୍ଯ ସାଦିନ: ।। ୨.୯୬.
ଏମାନେ ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲୁଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଗୃହୀତଧନୁଷୌ ଚାଵାଂ ଗିରିଂ ଵୀରଶ୍ରଯାଵହୈ । ଅଥଵେହୈଵ ତିଷ୍ଠାଵ: ସନ୍ନଦ୍ଧାଵୁଦ୍ଯତାଯୁଧୌ ।। ୨.୯୬.
ଆମେ ଧନୁଷ ଧରି ପାହାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା, ବା ଏଠାରେ ଇ ଥିଲେ armed ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବା।
ଅପି ନୌ ଵଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ କୋଵିଦାରଧ୍ଵଜୋ ଦଣେ ।। ୨.୯୬.
ଶାୟଦ କୋବିଦାର ଧ୍ୱଜ ଧାରୀ ଆମ ପକ୍ଷରେ ପଡ଼ିପାରିବ।
ଅପି ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଭରତଂ ଯତ୍କୃତେ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍ । ତ୍ଵଯା ରାଘଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ସୀତଯା ଚ ମଯା ତଥା ।। ୨.୯୬.
ମୁଁ କି ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି, ଯାହା ପାଇଁ ହେ ରାଘବ, ତୁମେ, ସୀତା ଏବଂ ମୁଁ ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛୁ?
ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଭଵାନ୍ ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ୍ଯୁତୋ ରାଘଵ ଶାଶ୍ଵତାତ୍ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽଯମରିର୍ଵୀର ଭରତୋ ଵଧ୍ଯ ଏଵ ମେ ।। ୨.୯୬.
ଯେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଶାଶ୍ୱତ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ, ଏହି ଶତ୍ରୁ ଭରତ ଏବେ ଆସିଛି; ମୋ ପାଇଁ ସେ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ।
ଭରତସ୍ଯ ଵଧେ ଦୋଷଂ ନାହଂ ପଶ୍ଯାମି ରାଘଵ । ପୂର୍ଵାପକାରିଣାଂ ତ୍ଯାଗେ ନ ହ୍ଯଧର୍ମୋ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨.୯୬.
ଭରତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାରେ କିଛି ଦୋଷ ମୁଁ ଦେଖୁନି, ରାଘବ; ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଛାଡିଦେବା ଅଧର୍ମ ନୁହେଁ।
ପୂର୍ଵାପକାରୀ ଭରତସ୍ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମଶ୍ଚ ରାଘଵ । ଏତସ୍ମିନ୍ନିହତେ କୃତ୍ସ୍ନାମନୁଶାଧି ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ।। ୨.୯୬.
ଭରତ ପୂର୍ବରୁ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ରାଘବ; ସେ ମରିଗଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କର।
ଅଦ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ହତଂ ସଙ୍ଖ୍ଯେ କୈକେଯୀ ରାଜ୍ଯକାମୁକା । ମଯା ପଶ୍ଯେତ୍ ସୁଦୁ:ଖାର୍ତ୍ତା ହସ୍ତିଭଗ୍ନମିଵ ଦ୍ରୁମମ୍ ।। ୨.୯୬.
ଆଜି ରାଜ୍ୟ ଲୋଭିନୀ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ହାତରେ ମୃତ ଦେଖି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସିବ, ହାତୀ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ଗଛ ପରି।