ଅଥ ନାତ୍ର ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ ପରନ୍ତପୌ । ମନ୍ଯେ ରାମୋପମା: ସନ୍ତି ଵ୍ଯକ୍ତମତ୍ର ତପସ୍ଵିନ: ।। ୨.୯୩.
ଯଦି ଦୁଇ ନରସିଂହ ରାଜପୁତ୍ର ଏଠି ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାପସ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତସ୍ତେଷାଂ ଵଚନଂ ସାଧୁସମ୍ମତମ୍ । ସୈନ୍ଯାନୁଵାଚ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନମିତ୍ରବଲମର୍ଦନ: ।। ୨.୯୩.
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁବଳ ଦଳନ କରୁଥିବା ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ କହିଲେ।
ଯତ୍ତା ଭଵନ୍ତସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ନେତୋ ଗନ୍ତଵ୍ଯମଗ୍ରତ: । ଅହମେଵ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୁମନ୍ତ୍ରୋ ଗୁରୁରେଵ ଚ ।। ୨.୯୩.
ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, କେହି ଆଗକୁ ଯିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଗୁରୁ ମାନେ ମାତ୍ର ଆଗକୁ ଯିବୁ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତ: ସର୍ଵେ ତତ୍ର ତସ୍ଥୁ: ସମନ୍ତତ: । ଭରତୋ ଯତ୍ର ଧୂମାଗ୍ରଂ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିଂ ସମାଦଧାତ୍ ।। ୨.୯୩.
ଏପରି କହିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଭରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦିଗକୁ ନଜର ଦେଲେ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ଯା ଭରତେନ ସା ଚମୂର୍ନିରୀକ୍ଷମାଣାପି ଚ ଧୂମମଗ୍ରତ: । ବଭୂଵ ହୃଷ୍ଟା ନଚିରେଣ ଜାନତୀ ପ୍ରିଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ସମାଗମଂ ତଦା ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନା ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲା, ସେଠାରୁ ସମ୍ନାଗ୍ନ ଧୂଆଁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା ହେବା ଏବେ ନିକଟରେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାନବତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଦୀର୍ଘକାଲୋଷିତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ଗିରିଵନପ୍ରିଯ: । ଵୈଦେହ୍ଯା: ପ୍ରିଯମାକାଂକ୍ଷନ୍ ସ୍ଵଂ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଵିଲୋଭଯନ୍ ।। ୨.୯୪.
ସେ ପାହାଡ଼ରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେଠି, ରାମ ଜଣେ ଭଲପାଉଥିବା ଭୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, ନିଜ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରି, ସେଠି ରହିଲେ।
ଅଥ ଦାଶରଥିଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଚିତ୍ରକୂଟମଦର୍ଶଯତ୍ । ଭାର୍ଯ୍ଯାମମରସଙ୍କାଶ: ଶଚୀମିଵ ପୁରନ୍ଦର: ।। ୨.୯୪.
ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ନ ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭ୍ରଂଶନଂ ଭଦ୍ରେ ନ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵିନାଭଵ: । ମନୋ ମେ ବାଧତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରମଣୀଯମିମଂ ଗିରିମ୍ ।। ୨.୯୪.
ଭଦ୍ରେ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୂରେ ଥିବା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପଶ୍ଯେମମଚଲଂ ଭଦ୍ରେ ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତମ୍ । ଶିଖରୈ: ଖମିଵୋଦ୍ଵିଦ୍ଧୈର୍ଦ୍ଧାତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିଭୂଷିତମ୍ ।। ୨.୯୪.
ଭଦ୍ରେ, ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା, ତାହାର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଛି, ଧାତୁର ଶୋଭାରେ ଶୁଭିତ।
କେଚିଦ୍ରଜତସଙ୍କାଶା: କେଚିତ୍ କ୍ଷତଜସନ୍ନିଭା: । ପୀତମାଞ୍ଜିଷ୍ଠଵର୍ଣାଶ୍ଚ କେଚିନ୍ମଣିଵରପ୍ରଭା: ।। ୨.୯୪.
କିଛି ଶିଖର ଚାନ୍ଦି ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିଛି ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର, କିଛି ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ, ଆଉ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଆଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ପୁଷ୍ପାର୍କକେତକାଭାଶ୍ଚ କେଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତୀରସପ୍ରଭା: । ଵିରାଜନ୍ତେ ଽଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଦେଶା ଧାତୁଵିଭୂଷିତା: ।। ୨.୯୪.
କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ କିମ୍ବା କେତକୀ ଫୁଲର ଭଳି ଚମକୁଛି, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପାହାଡ଼ର ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶ ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ।
ନାନାମୃଗଗଣଦ୍ଵୀପିତରକ୍ଷ୍ଵୃକ୍ଷଗଣୈର୍ଵୃତ: । ଅଦୁଷ୍ଟୈର୍ଭାତ୍ଯଯଂ ଶୈଲୋ ବହୁପକ୍ଷିସମାଯୁତ: ।। ୨.୯୪.
ଏହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହରିଣ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ବାଘ, ଭାଲୁ, ଗଛ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା, ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏହି ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଶୋଭାବନ୍ତ।
ଆମ୍ରଜମ୍ବ୍ଵସନୈର୍ଲୋଧ୍ରୈ: ପ୍ରିଯାଲୈ: ପନସୈର୍ଧଵୈ: । ଅଙ୍କୋଲୈର୍ଭଵ୍ଯତିନିଶୈର୍ବିଲ୍ଵତିନ୍ଦୁକଵେଣୁଭି: ।। ୨.୯୪.
ଏଠାରେ ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଲ୍ବ, ତିନ୍ଦୁକ ଓ ବାଁସ ଗଛ ରହିଛି।
କାଶ୍ମର୍ଯରିଷ୍ଟଵରୁଣୈର୍ମଧୂକୈସ୍ତିଲକୈସ୍ତଥା । ବଦର୍ଯ୍ଯାମଲକୈର୍ନୀପୈର୍ଵେତ୍ରଧନ୍ଵନବୀଜକୈ: ।। ୨.୯୪.
କାଶ୍ମରୀ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଡ଼, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତର, ଧନ୍ବନ ଓ ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି।
ପୁଷ୍ପଵଦ୍ଭି: ଫଲୋପେତୈଶ୍ଛାଯାଵଦ୍ଭିର୍ମନୋରମୈ: । ଏଵମାଦିଭିରାକୀର୍ଣ: ଶ୍ରିଯଂ ପୁଷ୍ଯତ୍ଯଯଂ ଗିରି: ।। ୨.୯୪.
ଏପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା, ଛାୟା ଓ ସୁନ୍ଦରତା ଦେଇଥିବା ଗଛମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାହାଡ଼ ଶୋଭାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଶୈଲପ୍ରସ୍ଥେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ପଶ୍ଯେମାନ୍ ରୋମହର୍ଷଣାନ୍ । କିନ୍ନରାନ୍ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶୋ ଭଦ୍ରେ ରମମାଣାନ୍ ମନସ୍ଵିନ: ।। ୨.୯୪.
ପାହାଡ଼ର ଶୋଭାମୟ ପ୍ରସ୍ଥରେ ଦେଖ, ଭଦ୍ରେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିନ୍ନରମାନେ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି।
ଶାଖାଵସକ୍ତାନ୍ ଖଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଵରାଣ୍ଯମ୍ବରାଣି ଚ । ପଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ତ୍ରୀଣାଂ କ୍ରୀଡୋଦ୍ଦେଶାନ୍ ମନୋରମାନ୍ ।। ୨.୯୪.
ଗଛର ଡାଳିରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ, ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟାଧର ନାରୀମାନେ ଖେଳୁଥିବା ସ୍ଥାନ।
ଜଲପ୍ରପାତୈରୁଦ୍ଭେଦୈର୍ନିଷ୍ଯନ୍ଦୈଶ୍ଚ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ରଵଦ୍ଭିର୍ଭାତ୍ଯଯଂ ଶୈଲ: ସ୍ରଵନ୍ମଦ ଇଵ ଦ୍ଵିପ: ।। ୨.୯୪.
ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଝରଣା, ଉଦ୍ଗମ ଓ ଝିଅଁ ନଦୀ ଝରୁଛି, ଏହି ପାହାଡ଼ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମଦ ଝରୁଥିବା ହାତୀ।
ଗୁହାସମୀରଣୋ ଗନ୍ଧାନ୍ ନାନାପୁଷ୍ପଭଵାନ୍ ଵହନ୍ । ଘ୍ରାଣତର୍ପ୍ପଣମଭ୍ଯେତ୍ଯ କଂ ନରଂ ନ ପ୍ରହର୍ଷଯେତ୍ ।। ୨.୯୪.
ଗୁହାର ହାଲୁକା ପବନ ନାନା ପୁଷ୍ପର ସୁଗନ୍ଧ ଆଣି, ଘ୍ରାଣକୁ ତୃପ୍ତି ଦେଉଛି—ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ କିଏକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବ ନାହିଁ?
ଯଦୀହ ଶରଦୋ ଽନେକାସ୍ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧମନିନ୍ଦିତେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ନ ମାଂ ଶୋକ: ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୪.
ଅନିନ୍ଦିତେ, ଯଦି ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏଠି ଅନେକ ଶରତ୍କାଳ ରହିପାରିବି, ତେବେ ଦୁଃଖ କେବେ ମୋତେ ଜଳାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ବହୁପୁଷ୍ପଫଲେ ରମ୍ଯେ ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତେ । ଵିଚିତ୍ରଶିଖରେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ରତଵାନସ୍ମି ଭାମିନି ।। ୨.୯୪.
ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼, ଅନେକ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ରବେ, ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି, ଭାମିନୀ।
ଅନେନ ଵନଵାସେନ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ଫଲଦ୍ଵଯମ୍ । ପିତୁଶ୍ଚାନୃଣତା ଧର୍ମେ ଭରତସ୍ଯ ପ୍ରିଯଂ ତଥା ।। ୨.୯୪.
ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଇଟି ଫଳ ଲାଭ କରିଛି—ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହେଇଛି ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଖୁସି କରିପାରିଛି।
ଵୈଦେହି ରମସେ କଚ୍ଚିଚ୍ଚିତ୍ରକୂଟେ ମଯା ସହ । ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ଵିଵିଧାନ୍ ଭାଵାନ୍ ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଯତାନ୍ ।। ୨.୯୪.
ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମୋ ସହିତ ରହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ କି? ଏଠାରେ ମନ, କଥା ଓ କାୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାରେ ମନ ଲାଗୁଛି କି?
ଇଦମେଵାମୃତଂ ପ୍ରାହୂ ରାଜ୍ଞି ରାଜର୍ଷଯ: ପରେ । ଵନଵାସଂ ଭଵାର୍ଥାଯ ପ୍ରେତ୍ଯ ମେ ପ୍ରପିତାମହା: ।। ୨.୯୪.
ପୁରୁଣା ରାଜା ଋଷିମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ଅମୃତ ସମାନ କହିଛନ୍ତି। ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଏପରି ଅରଣ୍ୟବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ଶିଲା: ଶୈଲସ୍ଯ ଶୋଭନ୍ତେ ଵିଶାଲା: ଶତଶୋ ଽଭିତ: । ବହୁଲା ବହୁଲୈର୍ଵର୍ଣୈର୍ନୀଲପୀତସିତାରୁଣୈ: ।। ୨.୯୪.
ପାହାଡ଼ର ଏହି ବିସ୍ତୃତ ପଥରଗୁଡ଼ିକ ଶତଶଃ ଚାରିପାଖରେ ରଙ୍ଗବିରଙ୍ଗ ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ସାଦା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି।
ନିଶି ଭାନ୍ତ୍ଯଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ହୁତାଶନଶିଖା ଇଵ । ଓଷଧ୍ଯ: ସ୍ଵପ୍ରଭାଲକ୍ଷ୍ଯା ଭ୍ରାଜମାନା: ସହସ୍ରଶ: ।। ୨.୯୪.
ରାତିରେ ପାହାଡ଼ର ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଆଲୋକରେ ହଜାରେ ଚମକୁଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଚମକେ।
କେଚିତ୍ କ୍ଷଯନିଭା ଦେଶା: କେଚିଦୁଦ୍ଯାନସନ୍ନିଭା: । କେଚିଦେକଶିଲା ଭାନ୍ତି ପର୍ଵତସ୍ଯାସ୍ଯ ଭାମିନି ।। ୨.୯୪.
ଏହି ପାହାଡ଼ର କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଘର ଭଳି ଲାଗେ, କିଛି ଉଦ୍ୟାନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଆଉ କିଛି ଏକ ମାତ୍ର ପଥରରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି ଚମକୁଛି, ରୂପବତୀ।
ଭିତ୍ତ୍ଵେଵ ଵସୁଧାଂ ଭାତି ଚିତ୍ରକୂଟ: ସମୁତ୍ଥିତ: । ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ କୂଟୋ ଽସୌ ଦୃଶ୍ଯତେ ସର୍ଵତ: ଶୁଭ: ।। ୨.୯୪.
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ଟି ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ପୃଥିବୀକୁ ଭାଗି ଉଠିଛି। ଏହାର ଶିଖର ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଶୁଭ ଚିହ୍ନ।
କୁଷ୍ଠପୁନ୍ନାଗସ୍ऺଥଗରଭୂର୍ଜପତ୍ରୋତ୍ତରଚ୍ଛଦାନ୍ । କାମିନାଂ ସ୍ଵାସ୍ତରାନ୍ ପଶ୍ଯ କୁଶେଶଯଦଲାଯୁତାନ୍ ।। ୨.୯୪.
ଦେଖ, ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କର ଶଯ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ କୁଷ୍ଠ, ପୁନ୍ନାଗ, ଅଶୋକ ଓ ଭୂର୍ଜ ଗଛର ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।