କୁର୍ଵନ୍ତି କୁସୁମାପୀଡାନ୍ ଶିରସ୍ସୁ ସୁରଭୀନମୀ । ମେଘପ୍ରକାଶୈ: ଫଲକୈର୍ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯା ଯଥା ନରା: ।। ୨.୯୩.
ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଗନ୍ଧର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ବଦଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଫଳରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନିଷ୍କୂଜମିଵ ଭୂତ୍ଵେଦଂ ଵନଂ ଘୋରପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯେଵ ଜନାକୀର୍ଣା ସମ୍ପ୍ରତି ପ୍ରତିଭାତି ମା ।। ୨.୯୩.
ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ନିରବ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ଲୋକେ ଭରିଥିବା ଲାଗୁଛି।
ଖୁରୈରୁଦୀରିତୋ ରେଣୁର୍ଦିଵଂ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ତଂ ଵହତ୍ଯନିଲ: ଶୀଘ୍ରଂ କୁର୍ଵନ୍ନିଵ ମମ ପ୍ରିଯମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଘୋଡ଼ାର ଖୁରରେ ଉଡ଼ିଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ଏବଂ ବାତାସ ଏହାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଉଠାଉଛି, ମୋର ଭଲ ପାଇଁ କରୁଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି।
ସ୍ଯନ୍ଦନାଂସ୍ତୁରଗୋପେତାନ୍ ସୂତମୁଖ୍ଯୈରଧିଷ୍ଠିତାନ୍ । ଏତାନ୍ ସମ୍ପତତ: ଶୀଘ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କାନନେ ।। ୨.୯୩.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ଟାଣିଥିବା ରଥମାନେ ଦକ୍ଷ ରଥଚାଳକମାନେ ଚଳାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଏତାନ୍ ଵିତ୍ରାସିତାନ୍ ପଶ୍ଯ ବର୍ହିଣ: ପ୍ରିଯଦର୍ଶନାନ୍ । ଏତମାଵିଶତ: ଶୀଘ୍ରମଧିଵାସଂ ପତତ୍ऺିତ୍ରଣ: ।। ୨.୯୩.
ଦେଖ, ଏହି ଭୟଭୀତ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ ମୟୂରମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।
ଅତିମାତ୍ରମଯଂ ଦେଶୋ ମନୋଜ୍ଞ: ପ୍ରତିଭାତି ମା । ତାପସାନାଂ ନିଵାସୋ ଽଯଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ସ୍ଵର୍ଗପଥୋ ଯଥା ।। ୨.୯୩.
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୋତେ ବହୁତ ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ତାପସମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପରି ପବିତ୍ର।
ମୃଗା ମୃଗୀଭି: ସହିତା ବହଵ: ପୃଷତା ଵନେ । ମନୋଜ୍ଞରୂପା ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ କୁସୁମୈରିଵ ଚିତ୍ରିତା: ।। ୨.୯୩.
ଅନେକ ହରିଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ସାଧୁସୈନ୍ଯା: ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତାଂ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଚ କାନନେ । ଯଥା ତୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଦୃଶ୍ଯେତେ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।। ୨.୯୩.
ସଭ୍ୟ ସେନାମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, ଯେପରି ଦୁଇ ନରସିଂହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଳିଯାନ୍ତି।
ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷା: ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯ: । ଵିଵିଶୁସ୍ତଦ୍ଵନଂ ଶୂରା ଧୂମଂ ଚ ଦଦୃଶୁସ୍ତତ: ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେନାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ହସ୍ତିୟାସ୍ତ୍ର ଧରି ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ତେ ସମାଲୋକ୍ଯ ଧୂମାଗ୍ରମୂଚୁର୍ଭରତମାଗତା: । ନାମନୁଷ୍ଯେ ଭଵତ୍ଯାଗ୍ନିର୍ଵ୍ଯକ୍ତମତ୍ରୈଵ ରାଘଵୌ ।। ୨.୯୩.
ସେମାନେ ଧୂଆଁ ଦେଖି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନାହାନ୍ତି ସେଠି ଅଗ୍ନି ହୁଏନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏଠି ରାଘବମାନେ ଅଛନ୍ତି।'
ଅଥ ନାତ୍ର ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ ପରନ୍ତପୌ । ମନ୍ଯେ ରାମୋପମା: ସନ୍ତି ଵ୍ଯକ୍ତମତ୍ର ତପସ୍ଵିନ: ।। ୨.୯୩.
ଯଦି ଦୁଇ ନରସିଂହ ରାଜପୁତ୍ର ଏଠି ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାପସ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତସ୍ତେଷାଂ ଵଚନଂ ସାଧୁସମ୍ମତମ୍ । ସୈନ୍ଯାନୁଵାଚ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନମିତ୍ରବଲମର୍ଦନ: ।। ୨.୯୩.
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁବଳ ଦଳନ କରୁଥିବା ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ କହିଲେ।
ଯତ୍ତା ଭଵନ୍ତସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ନେତୋ ଗନ୍ତଵ୍ଯମଗ୍ରତ: । ଅହମେଵ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୁମନ୍ତ୍ରୋ ଗୁରୁରେଵ ଚ ।। ୨.୯୩.
ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, କେହି ଆଗକୁ ଯିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଗୁରୁ ମାନେ ମାତ୍ର ଆଗକୁ ଯିବୁ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତ: ସର୍ଵେ ତତ୍ର ତସ୍ଥୁ: ସମନ୍ତତ: । ଭରତୋ ଯତ୍ର ଧୂମାଗ୍ରଂ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିଂ ସମାଦଧାତ୍ ।। ୨.୯୩.
ଏପରି କହିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଭରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦିଗକୁ ନଜର ଦେଲେ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ଯା ଭରତେନ ସା ଚମୂର୍ନିରୀକ୍ଷମାଣାପି ଚ ଧୂମମଗ୍ରତ: । ବଭୂଵ ହୃଷ୍ଟା ନଚିରେଣ ଜାନତୀ ପ୍ରିଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ସମାଗମଂ ତଦା ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନା ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲା, ସେଠାରୁ ସମ୍ନାଗ୍ନ ଧୂଆଁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା ହେବା ଏବେ ନିକଟରେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାନବତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଦୀର୍ଘକାଲୋଷିତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ଗିରିଵନପ୍ରିଯ: । ଵୈଦେହ୍ଯା: ପ୍ରିଯମାକାଂକ୍ଷନ୍ ସ୍ଵଂ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଵିଲୋଭଯନ୍ ।। ୨.୯୪.
ସେ ପାହାଡ଼ରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେଠି, ରାମ ଜଣେ ଭଲପାଉଥିବା ଭୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, ନିଜ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରି, ସେଠି ରହିଲେ।
ଅଥ ଦାଶରଥିଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଚିତ୍ରକୂଟମଦର୍ଶଯତ୍ । ଭାର୍ଯ୍ଯାମମରସଙ୍କାଶ: ଶଚୀମିଵ ପୁରନ୍ଦର: ।। ୨.୯୪.
ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ନ ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭ୍ରଂଶନଂ ଭଦ୍ରେ ନ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵିନାଭଵ: । ମନୋ ମେ ବାଧତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରମଣୀଯମିମଂ ଗିରିମ୍ ।। ୨.୯୪.
ଭଦ୍ରେ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୂରେ ଥିବା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପଶ୍ଯେମମଚଲଂ ଭଦ୍ରେ ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତମ୍ । ଶିଖରୈ: ଖମିଵୋଦ୍ଵିଦ୍ଧୈର୍ଦ୍ଧାତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିଭୂଷିତମ୍ ।। ୨.୯୪.
ଭଦ୍ରେ, ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା, ତାହାର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଛି, ଧାତୁର ଶୋଭାରେ ଶୁଭିତ।
କେଚିଦ୍ରଜତସଙ୍କାଶା: କେଚିତ୍ କ୍ଷତଜସନ୍ନିଭା: । ପୀତମାଞ୍ଜିଷ୍ଠଵର୍ଣାଶ୍ଚ କେଚିନ୍ମଣିଵରପ୍ରଭା: ।। ୨.୯୪.
କିଛି ଶିଖର ଚାନ୍ଦି ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିଛି ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର, କିଛି ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ, ଆଉ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଆଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ପୁଷ୍ପାର୍କକେତକାଭାଶ୍ଚ କେଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତୀରସପ୍ରଭା: । ଵିରାଜନ୍ତେ ଽଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଦେଶା ଧାତୁଵିଭୂଷିତା: ।। ୨.୯୪.
କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଫୁଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ କିମ୍ବା କେତକୀ ଫୁଲର ଭଳି ଚମକୁଛି, କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଅଗ୍ନିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପାହାଡ଼ର ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶ ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ।
ନାନାମୃଗଗଣଦ୍ଵୀପିତରକ୍ଷ୍ଵୃକ୍ଷଗଣୈର୍ଵୃତ: । ଅଦୁଷ୍ଟୈର୍ଭାତ୍ଯଯଂ ଶୈଲୋ ବହୁପକ୍ଷିସମାଯୁତ: ।। ୨.୯୪.
ଏହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହରିଣ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ବାଘ, ଭାଲୁ, ଗଛ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା, ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏହି ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଶୋଭାବନ୍ତ।
ଆମ୍ରଜମ୍ବ୍ଵସନୈର୍ଲୋଧ୍ରୈ: ପ୍ରିଯାଲୈ: ପନସୈର୍ଧଵୈ: । ଅଙ୍କୋଲୈର୍ଭଵ୍ଯତିନିଶୈର୍ବିଲ୍ଵତିନ୍ଦୁକଵେଣୁଭି: ।। ୨.୯୪.
ଏଠାରେ ଆମ୍ବ, ଜାମୁ, ଅସନ, ଲୋଧ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଧବ, ଅଙ୍କୋଳ, ଭବ୍ୟତିନିଶ, ବିଲ୍ବ, ତିନ୍ଦୁକ ଓ ବାଁସ ଗଛ ରହିଛି।
କାଶ୍ମର୍ଯରିଷ୍ଟଵରୁଣୈର୍ମଧୂକୈସ୍ତିଲକୈସ୍ତଥା । ବଦର୍ଯ୍ଯାମଲକୈର୍ନୀପୈର୍ଵେତ୍ରଧନ୍ଵନବୀଜକୈ: ।। ୨.୯୪.
କାଶ୍ମରୀ, ଅରିଷ୍ଟ, ବରୁଣ, ମଧୂକ, ତିଳକ, ବଡ଼, ଆମଳକୀ, ନୀପ, ବେତର, ଧନ୍ବନ ଓ ବୀଜକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି।
ପୁଷ୍ପଵଦ୍ଭି: ଫଲୋପେତୈଶ୍ଛାଯାଵଦ୍ଭିର୍ମନୋରମୈ: । ଏଵମାଦିଭିରାକୀର୍ଣ: ଶ୍ରିଯଂ ପୁଷ୍ଯତ୍ଯଯଂ ଗିରି: ।। ୨.୯୪.
ଏପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା, ଛାୟା ଓ ସୁନ୍ଦରତା ଦେଇଥିବା ଗଛମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାହାଡ଼ ଶୋଭାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଶୈଲପ୍ରସ୍ଥେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ପଶ୍ଯେମାନ୍ ରୋମହର୍ଷଣାନ୍ । କିନ୍ନରାନ୍ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶୋ ଭଦ୍ରେ ରମମାଣାନ୍ ମନସ୍ଵିନ: ।। ୨.୯୪.
ପାହାଡ଼ର ଶୋଭାମୟ ପ୍ରସ୍ଥରେ ଦେଖ, ଭଦ୍ରେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିନ୍ନରମାନେ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି।
ଶାଖାଵସକ୍ତାନ୍ ଖଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଵରାଣ୍ଯମ୍ବରାଣି ଚ । ପଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ତ୍ରୀଣାଂ କ୍ରୀଡୋଦ୍ଦେଶାନ୍ ମନୋରମାନ୍ ।। ୨.୯୪.
ଗଛର ଡାଳିରେ ଝୁଲିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ, ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟାଧର ନାରୀମାନେ ଖେଳୁଥିବା ସ୍ଥାନ।
ଜଲପ୍ରପାତୈରୁଦ୍ଭେଦୈର୍ନିଷ୍ଯନ୍ଦୈଶ୍ଚ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ରଵଦ୍ଭିର୍ଭାତ୍ଯଯଂ ଶୈଲ: ସ୍ରଵନ୍ମଦ ଇଵ ଦ୍ଵିପ: ।। ୨.୯୪.
ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଝରଣା, ଉଦ୍ଗମ ଓ ଝିଅଁ ନଦୀ ଝରୁଛି, ଏହି ପାହାଡ଼ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମଦ ଝରୁଥିବା ହାତୀ।
ଗୁହାସମୀରଣୋ ଗନ୍ଧାନ୍ ନାନାପୁଷ୍ପଭଵାନ୍ ଵହନ୍ । ଘ୍ରାଣତର୍ପ୍ପଣମଭ୍ଯେତ୍ଯ କଂ ନରଂ ନ ପ୍ରହର୍ଷଯେତ୍ ।। ୨.୯୪.
ଗୁହାର ହାଲୁକା ପବନ ନାନା ପୁଷ୍ପର ସୁଗନ୍ଧ ଆଣି, ଘ୍ରାଣକୁ ତୃପ୍ତି ଦେଉଛି—ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ କିଏକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବ ନାହିଁ?