ସ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥେ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରୀତୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜ: । ଵୃତୋ ମହତ୍ଯା ନାଦିନ୍ଯା ସେନଯା ଚତୁରଙ୍ଗଯା ।। ୨.୯୩.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଭରତ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସାଗରୌଘନିଭା ସେନା ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ମହୀଂ ସଞ୍ଛାଦଯାମାସ ପ୍ରାଵୃଷି ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଦ: ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଯେପରି ଆକାଶ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା।
ଚିରକାଲମିତ୍ଯନେନ କଦାଚିଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତ ଇତି ଗମ୍ଯତେ ।। ୨.୯୩.
ଏହାରୁ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ବହୁତ ସମୟ କଟିଗଲା।
ସ ଯାତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତଵାହନ: । ଉଵାଚ ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠଂ ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵରମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଯାନବାହନ ଥକିଯିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯାଦୃଶଂ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରୂପଂ ଯଥା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା । ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତା: ସ୍ମ ତଂ ଦେଶଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୩.
ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି ଓ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମେ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଯାହା ବରଦ୍ୱାଜ ଦେଖାଇଥିଲେ।
ଅଯଂ ଗିରିଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟ ଇଯଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ । ଏତତ୍ ପ୍ରକାଶତେ ଦୂରାନ୍ନୀଲମେଘନିଭଂ ଵନମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଏହିଠାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ଏହିଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଦୂରରୁ ଏହି ଅଟବି ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଉଛି।
ଗିରେ: ସାନୂନି ରମ୍ଯାଣି ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରତି । ଵାରଣୈରଵମୃଦ୍ଯନ୍ତେ ମାମକୈ: ପର୍ଵତୋପମୈ: ।। ୨.୯୩.
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ର ମନୋହର ଢାଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ମୋର ପାହାଡ଼ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନେ ଚାଲି ଚାଲି ଦଳି ଦେଉଛନ୍ତି।
ମୁଞ୍ଚନ୍ତି କୁସୁମାନ୍ଯେତେ ନଗା: ପର୍ଵତସାନୁଷୁ । ନୀଲା ଇଵାତପାପାଯେ ତୋଯଂ ତୋଯଧରା ଘନା: ।। ୨.୯୩.
ପାହାଡ଼ର ଏହି ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଝଡ଼ାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶୀତଳତା ଆସିଲେ ବଦଳମାନେ ପାଣି ଝରାଉଛନ୍ତି।
କିନ୍ନରାଚରିତଂ ଦେଶଂ ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପର୍ଵତମ୍ । ମୃଗୈ: ସମନ୍ତାଦାକୀର୍ଣଂ ମକରୈରିଵ ସାଗରମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଘୁରିବା ସ୍ଥାନ, ଚାରିପାଖରେ ହରିଣମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକରମାନେ ଘେରିଥାନ୍ତି।
ଏତେ ମୃଗଗଣା ଭାନ୍ତି ଶୀଘ୍ରଵେଗା: ପ୍ରଚୋଦିତା: । ଵାଯୁପ୍ରଵିଦ୍ଧା ଶରଦି ମେଘରାଜିରିଵାମ୍ବରେ ।। ୨.୯୩.
ଏହି ଦ୍ରୁତ ଗତିର ହରିଣମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଶରଦକାଳୀନ ବଦଳ ଶାରି ଶାରି ଦେଖାଯିବା ପରି।
କୁର୍ଵନ୍ତି କୁସୁମାପୀଡାନ୍ ଶିରସ୍ସୁ ସୁରଭୀନମୀ । ମେଘପ୍ରକାଶୈ: ଫଲକୈର୍ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯା ଯଥା ନରା: ।। ୨.୯୩.
ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଗନ୍ଧର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ବଦଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଫଳରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନିଷ୍କୂଜମିଵ ଭୂତ୍ଵେଦଂ ଵନଂ ଘୋରପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯେଵ ଜନାକୀର୍ଣା ସମ୍ପ୍ରତି ପ୍ରତିଭାତି ମା ।। ୨.୯୩.
ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ନିରବ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ଲୋକେ ଭରିଥିବା ଲାଗୁଛି।
ଖୁରୈରୁଦୀରିତୋ ରେଣୁର୍ଦିଵଂ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ତଂ ଵହତ୍ଯନିଲ: ଶୀଘ୍ରଂ କୁର୍ଵନ୍ନିଵ ମମ ପ୍ରିଯମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଘୋଡ଼ାର ଖୁରରେ ଉଡ଼ିଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ଏବଂ ବାତାସ ଏହାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଉଠାଉଛି, ମୋର ଭଲ ପାଇଁ କରୁଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି।
ସ୍ଯନ୍ଦନାଂସ୍ତୁରଗୋପେତାନ୍ ସୂତମୁଖ୍ଯୈରଧିଷ୍ଠିତାନ୍ । ଏତାନ୍ ସମ୍ପତତ: ଶୀଘ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କାନନେ ।। ୨.୯୩.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ଟାଣିଥିବା ରଥମାନେ ଦକ୍ଷ ରଥଚାଳକମାନେ ଚଳାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଏତାନ୍ ଵିତ୍ରାସିତାନ୍ ପଶ୍ଯ ବର୍ହିଣ: ପ୍ରିଯଦର୍ଶନାନ୍ । ଏତମାଵିଶତ: ଶୀଘ୍ରମଧିଵାସଂ ପତତ୍ऺିତ୍ରଣ: ।। ୨.୯୩.
ଦେଖ, ଏହି ଭୟଭୀତ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ ମୟୂରମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।
ଅତିମାତ୍ରମଯଂ ଦେଶୋ ମନୋଜ୍ଞ: ପ୍ରତିଭାତି ମା । ତାପସାନାଂ ନିଵାସୋ ଽଯଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ସ୍ଵର୍ଗପଥୋ ଯଥା ।। ୨.୯୩.
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୋତେ ବହୁତ ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ତାପସମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପରି ପବିତ୍ର।
ମୃଗା ମୃଗୀଭି: ସହିତା ବହଵ: ପୃଷତା ଵନେ । ମନୋଜ୍ଞରୂପା ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ କୁସୁମୈରିଵ ଚିତ୍ରିତା: ।। ୨.୯୩.
ଅନେକ ହରିଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ସାଧୁସୈନ୍ଯା: ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତାଂ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଚ କାନନେ । ଯଥା ତୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଦୃଶ୍ଯେତେ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।। ୨.୯୩.
ସଭ୍ୟ ସେନାମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, ଯେପରି ଦୁଇ ନରସିଂହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଳିଯାନ୍ତି।
ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷା: ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯ: । ଵିଵିଶୁସ୍ତଦ୍ଵନଂ ଶୂରା ଧୂମଂ ଚ ଦଦୃଶୁସ୍ତତ: ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେନାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ହସ୍ତିୟାସ୍ତ୍ର ଧରି ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ତେ ସମାଲୋକ୍ଯ ଧୂମାଗ୍ରମୂଚୁର୍ଭରତମାଗତା: । ନାମନୁଷ୍ଯେ ଭଵତ୍ଯାଗ୍ନିର୍ଵ୍ଯକ୍ତମତ୍ରୈଵ ରାଘଵୌ ।। ୨.୯୩.
ସେମାନେ ଧୂଆଁ ଦେଖି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନାହାନ୍ତି ସେଠି ଅଗ୍ନି ହୁଏନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏଠି ରାଘବମାନେ ଅଛନ୍ତି।'
ଅଥ ନାତ୍ର ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ ପରନ୍ତପୌ । ମନ୍ଯେ ରାମୋପମା: ସନ୍ତି ଵ୍ଯକ୍ତମତ୍ର ତପସ୍ଵିନ: ।। ୨.୯୩.
ଯଦି ଦୁଇ ନରସିଂହ ରାଜପୁତ୍ର ଏଠି ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାପସ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତସ୍ତେଷାଂ ଵଚନଂ ସାଧୁସମ୍ମତମ୍ । ସୈନ୍ଯାନୁଵାଚ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନମିତ୍ରବଲମର୍ଦନ: ।। ୨.୯୩.
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁବଳ ଦଳନ କରୁଥିବା ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ କହିଲେ।
ଯତ୍ତା ଭଵନ୍ତସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ନେତୋ ଗନ୍ତଵ୍ଯମଗ୍ରତ: । ଅହମେଵ ଗମିଷ୍ଯାମି ସୁମନ୍ତ୍ରୋ ଗୁରୁରେଵ ଚ ।। ୨.୯୩.
ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, କେହି ଆଗକୁ ଯିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଗୁରୁ ମାନେ ମାତ୍ର ଆଗକୁ ଯିବୁ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତ: ସର୍ଵେ ତତ୍ର ତସ୍ଥୁ: ସମନ୍ତତ: । ଭରତୋ ଯତ୍ର ଧୂମାଗ୍ରଂ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିଂ ସମାଦଧାତ୍ ।। ୨.୯୩.
ଏପରି କହିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଭରତ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦିଗକୁ ନଜର ଦେଲେ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ଯା ଭରତେନ ସା ଚମୂର୍ନିରୀକ୍ଷମାଣାପି ଚ ଧୂମମଗ୍ରତ: । ବଭୂଵ ହୃଷ୍ଟା ନଚିରେଣ ଜାନତୀ ପ୍ରିଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ସମାଗମଂ ତଦା ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନା ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲା, ସେଠାରୁ ସମ୍ନାଗ୍ନ ଧୂଆଁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା ହେବା ଏବେ ନିକଟରେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାନବତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଦୀର୍ଘକାଲୋଷିତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ଗିରିଵନପ୍ରିଯ: । ଵୈଦେହ୍ଯା: ପ୍ରିଯମାକାଂକ୍ଷନ୍ ସ୍ଵଂ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଵିଲୋଭଯନ୍ ।। ୨.୯୪.
ସେ ପାହାଡ଼ରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେଠି, ରାମ ଜଣେ ଭଲପାଉଥିବା ଭୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, ନିଜ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରି, ସେଠି ରହିଲେ।
ଅଥ ଦାଶରଥିଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଚିତ୍ରକୂଟମଦର୍ଶଯତ୍ । ଭାର୍ଯ୍ଯାମମରସଙ୍କାଶ: ଶଚୀମିଵ ପୁରନ୍ଦର: ।। ୨.୯୪.
ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗନଗରୀ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ନ ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭ୍ରଂଶନଂ ଭଦ୍ରେ ନ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵିନାଭଵ: । ମନୋ ମେ ବାଧତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରମଣୀଯମିମଂ ଗିରିମ୍ ।। ୨.୯୪.
ଭଦ୍ରେ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୂରେ ଥିବା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପଶ୍ଯେମମଚଲଂ ଭଦ୍ରେ ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତମ୍ । ଶିଖରୈ: ଖମିଵୋଦ୍ଵିଦ୍ଧୈର୍ଦ୍ଧାତୁମଦ୍ଭିର୍ଵିଭୂଷିତମ୍ ।। ୨.୯୪.
ଭଦ୍ରେ, ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା, ତାହାର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଛି, ଧାତୁର ଶୋଭାରେ ଶୁଭିତ।