ଗଜକନ୍ଯା ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ହେମକକ୍ଷ୍ଯା: ପତାକିନ: । ଜୀମୂତା ଇଵ ଘର୍ମାନ୍ତେ ସଘୋଷା: ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ।। ୨.୯୨.
ସୁନା ମାଳା ଓ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀ ଓ ହାତୀକନ୍ୟାମାନେ, ଶରତ୍କାଳର ମେଘମାନେ ପରି, ଶବ୍ଦ କରି କରି ଚାଲିଗଲେ।
ଵିଵିଧାନ୍ଯପି ଯାନାନି ମହାନ୍ତି ଚ ଲଘୂନି ଚ । ପ୍ରଯଯୁ: ସୁମହାର୍ହାଣି ପାଦୈରେଵ ପଦାତଯ: ।। ୨.୯୨.
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଛୋଟ ବଡ଼ ଯାନ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାତିମାନେ ପାଇଁ ଚାଲିଲେ।
ଅଥ ଯାନପ୍ରଵେକୈସ୍ତୁ କୌସଲ୍ଯାପ୍ରମୁଖା: ସ୍ତ୍ରିଯ: । ରାମଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣ୍ଯ: ପ୍ରଯଯୁର୍ମୁଦିତାସ୍ତଦା ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆଗୁଆଇ ନାରୀମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଆନନ୍ଦରେ ଢାକାଯାନରେ ବସି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କତରୁଣାଭାସାଂ ନିଯୁକ୍ତାଂ ଶିବିକାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଆସ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ: ସପରିଚ୍ଛଦ: ।। ୨.୯୨.
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଚମକୁଥିବା ଶୁଭ୍ର ଶିବିକାରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସା ପ୍ରଯାତା ମହାସେନା ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା । ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଵୃତ୍ଯ ମହାମେଘ ଇଵୋତ୍ଥିତ: ।। ୨.୯୨.
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ସେ ବଡ଼ ସେନା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଇ, ବଡ଼ ମେଘ ପରି ଚାଲିଗଲା।
ଵନାନି ତୁ ଵ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ଜୁଷ୍ଟାନି ମୃଗପକ୍ଷିଭି: । ଗଙ୍ଗାଯା: ପରଵେଲାଯାଂ ଗିରିଷ୍ଵପି ନଦୀଷୁ ଚ ।। ୨.୯୨.
ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟବି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାର ଅପର ପାର, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସା ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟଦ୍ଵିଜଵାଜିଯୋଧା ଵିତ୍ରାସଯନ୍ତୀ ମୃଗପକ୍ଷିସଙ୍ଘାନ୍ । ମହଦ୍ଵନଂ ତତ୍ପ୍ରତିଗାହମାନା ରରାଜ ସେନା ଭରତସ୍ଯ ତତ୍ର ।। ୨.୯୨.
ପୁରୋହିତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯୋଧାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିବା, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ସେ ବଡ଼ ଅଟବି ମଧ୍ୟରେ ଭରତଙ୍କ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତଯା ମହତ୍ଯା ଯାଯିନ୍ଯା ଧ୍ଵଜିନ୍ଯା ଵନଵାସିନ: । ଅର୍ଦ୍ଦିତା ଯୂଥପା ମତ୍ତା: ସଯୂଥା: ସମ୍ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁ: ।। ୨.୯୩.
ଏହି ବଡ଼ ପତାକା ଯୁକ୍ତ ସେନା ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅଟବିରେ ବନବାସୀ ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଋକ୍ଷା: ପୃଷତସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ରୁରଵଶ୍ଚ ସମତନ୍ତ: । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵନରାଜୀଷୁ ଗିରିଷ୍ଵପି ନଦୀଷୁ ଚ ।। ୨.୯୩.
ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରା ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗମାନେ ଅଟବି ଝାଡ଼ି, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ପାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥେ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରୀତୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜ: । ଵୃତୋ ମହତ୍ଯା ନାଦିନ୍ଯା ସେନଯା ଚତୁରଙ୍ଗଯା ।। ୨.୯୩.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଭରତ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସାଗରୌଘନିଭା ସେନା ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ମହୀଂ ସଞ୍ଛାଦଯାମାସ ପ୍ରାଵୃଷି ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଦ: ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଯେପରି ଆକାଶ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା।
ଚିରକାଲମିତ୍ଯନେନ କଦାଚିଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତ ଇତି ଗମ୍ଯତେ ।। ୨.୯୩.
ଏହାରୁ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ବହୁତ ସମୟ କଟିଗଲା।
ସ ଯାତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତଵାହନ: । ଉଵାଚ ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠଂ ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵରମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଯାନବାହନ ଥକିଯିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯାଦୃଶଂ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରୂପଂ ଯଥା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା । ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତା: ସ୍ମ ତଂ ଦେଶଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୩.
ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି ଓ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମେ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଯାହା ବରଦ୍ୱାଜ ଦେଖାଇଥିଲେ।
ଅଯଂ ଗିରିଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟ ଇଯଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ । ଏତତ୍ ପ୍ରକାଶତେ ଦୂରାନ୍ନୀଲମେଘନିଭଂ ଵନମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଏହିଠାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ଏହିଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଦୂରରୁ ଏହି ଅଟବି ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଉଛି।
ଗିରେ: ସାନୂନି ରମ୍ଯାଣି ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରତି । ଵାରଣୈରଵମୃଦ୍ଯନ୍ତେ ମାମକୈ: ପର୍ଵତୋପମୈ: ।। ୨.୯୩.
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ର ମନୋହର ଢାଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ମୋର ପାହାଡ଼ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନେ ଚାଲି ଚାଲି ଦଳି ଦେଉଛନ୍ତି।
ମୁଞ୍ଚନ୍ତି କୁସୁମାନ୍ଯେତେ ନଗା: ପର୍ଵତସାନୁଷୁ । ନୀଲା ଇଵାତପାପାଯେ ତୋଯଂ ତୋଯଧରା ଘନା: ।। ୨.୯୩.
ପାହାଡ଼ର ଏହି ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଝଡ଼ାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶୀତଳତା ଆସିଲେ ବଦଳମାନେ ପାଣି ଝରାଉଛନ୍ତି।
କିନ୍ନରାଚରିତଂ ଦେଶଂ ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପର୍ଵତମ୍ । ମୃଗୈ: ସମନ୍ତାଦାକୀର୍ଣଂ ମକରୈରିଵ ସାଗରମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଘୁରିବା ସ୍ଥାନ, ଚାରିପାଖରେ ହରିଣମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକରମାନେ ଘେରିଥାନ୍ତି।
ଏତେ ମୃଗଗଣା ଭାନ୍ତି ଶୀଘ୍ରଵେଗା: ପ୍ରଚୋଦିତା: । ଵାଯୁପ୍ରଵିଦ୍ଧା ଶରଦି ମେଘରାଜିରିଵାମ୍ବରେ ।। ୨.୯୩.
ଏହି ଦ୍ରୁତ ଗତିର ହରିଣମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଶରଦକାଳୀନ ବଦଳ ଶାରି ଶାରି ଦେଖାଯିବା ପରି।
କୁର୍ଵନ୍ତି କୁସୁମାପୀଡାନ୍ ଶିରସ୍ସୁ ସୁରଭୀନମୀ । ମେଘପ୍ରକାଶୈ: ଫଲକୈର୍ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯା ଯଥା ନରା: ।। ୨.୯୩.
ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ଗନ୍ଧର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ବଦଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଫଳରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନିଷ୍କୂଜମିଵ ଭୂତ୍ଵେଦଂ ଵନଂ ଘୋରପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯେଵ ଜନାକୀର୍ଣା ସମ୍ପ୍ରତି ପ୍ରତିଭାତି ମା ।। ୨.୯୩.
ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ନିରବ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଏବେ ମୋତେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ଲୋକେ ଭରିଥିବା ଲାଗୁଛି।
ଖୁରୈରୁଦୀରିତୋ ରେଣୁର୍ଦିଵଂ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ତଂ ଵହତ୍ଯନିଲ: ଶୀଘ୍ରଂ କୁର୍ଵନ୍ନିଵ ମମ ପ୍ରିଯମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଘୋଡ଼ାର ଖୁରରେ ଉଡ଼ିଥିବା ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ଏବଂ ବାତାସ ଏହାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଉଠାଉଛି, ମୋର ଭଲ ପାଇଁ କରୁଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି।
ସ୍ଯନ୍ଦନାଂସ୍ତୁରଗୋପେତାନ୍ ସୂତମୁଖ୍ଯୈରଧିଷ୍ଠିତାନ୍ । ଏତାନ୍ ସମ୍ପତତ: ଶୀଘ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କାନନେ ।। ୨.୯୩.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ଟାଣିଥିବା ରଥମାନେ ଦକ୍ଷ ରଥଚାଳକମାନେ ଚଳାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଏତାନ୍ ଵିତ୍ରାସିତାନ୍ ପଶ୍ଯ ବର୍ହିଣ: ପ୍ରିଯଦର୍ଶନାନ୍ । ଏତମାଵିଶତ: ଶୀଘ୍ରମଧିଵାସଂ ପତତ୍ऺିତ୍ରଣ: ।। ୨.୯୩.
ଦେଖ, ଏହି ଭୟଭୀତ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ ମୟୂରମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।
ଅତିମାତ୍ରମଯଂ ଦେଶୋ ମନୋଜ୍ଞ: ପ୍ରତିଭାତି ମା । ତାପସାନାଂ ନିଵାସୋ ଽଯଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ସ୍ଵର୍ଗପଥୋ ଯଥା ।। ୨.୯୩.
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୋତେ ବହୁତ ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ତାପସମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପରି ପବିତ୍ର।
ମୃଗା ମୃଗୀଭି: ସହିତା ବହଵ: ପୃଷତା ଵନେ । ମନୋଜ୍ଞରୂପା ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ କୁସୁମୈରିଵ ଚିତ୍ରିତା: ।। ୨.୯୩.
ଅନେକ ହରିଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ସାଧୁସୈନ୍ଯା: ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତାଂ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଚ କାନନେ । ଯଥା ତୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଦୃଶ୍ଯେତେ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।। ୨.୯୩.
ସଭ୍ୟ ସେନାମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, ଯେପରି ଦୁଇ ନରସିଂହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଳିଯାନ୍ତି।
ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁରୁଷା: ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯ: । ଵିଵିଶୁସ୍ତଦ୍ଵନଂ ଶୂରା ଧୂମଂ ଚ ଦଦୃଶୁସ୍ତତ: ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେନାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ହସ୍ତିୟାସ୍ତ୍ର ଧରି ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ତେ ସମାଲୋକ୍ଯ ଧୂମାଗ୍ରମୂଚୁର୍ଭରତମାଗତା: । ନାମନୁଷ୍ଯେ ଭଵତ୍ଯାଗ୍ନିର୍ଵ୍ଯକ୍ତମତ୍ରୈଵ ରାଘଵୌ ।। ୨.୯୩.
ସେମାନେ ଧୂଆଁ ଦେଖି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନାହାନ୍ତି ସେଠି ଅଗ୍ନି ହୁଏନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏଠି ରାଘବମାନେ ଅଛନ୍ତି।'