ଏତସ୍ଯାସ୍ତୁ ସୁତୌ ଦେଵ୍ଯା: କୁମାରୌ ଦେଵଵର୍ଣିନୌ । ଉଭୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ଵୀରୌ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମୌ ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ଦେବୀଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସତ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରବଳ ବୀର।'
ଯସ୍ଯା: କୃତେ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଜୀଵନାଶମିତୋ ଗତୌ । ରାଜପୁତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ମାଆ ପାଇଁ, ସେଇ ନରବାଘମାନେ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର ବିହୀନ ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।'
କ୍ରୋଧନାମକୃତପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଦୃପ୍ତାଂ ସୁଭଗମାନିନୀମ୍ । ଐଶ୍ଵର୍ଯକାମାଂ କୈକେଯୀମନାର୍ଯ୍ଯାମାର୍ଯରୂପିଣୀମ୍ ।। ୨.୯୨.
'ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଜାଣ, ଯିଏ କ୍ରୋଧିନୀ, ଅବିବେକି, ଅହଂକାରିଣୀ, ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାବୁଥିବା, ଶକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଆର୍ୟା ମଧ୍ୟ ମନେ ଅନାର୍ୟା।'
ମମୈତାଂ ମାତରଂ ଵିଦ୍ଧି ନୃଶଂସାଂ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ । ଯତୋ ମୂଲଂ ହି ପଶ୍ଯାମି ଵ୍ଯସନଂ ମହଦାତ୍ମନ: ।। ୨.୯୨.
'ମୋ ଏହି ମାଆକୁ ଜାଣ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, କାରଣ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖର ମୂଳ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନରଶାର୍ଦୂଲୋ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା । ସ ନିଶଶ୍ଵାସ ତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ନାଗ: କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍ ।। ୨.୯୨.
ଏପରି କହି, ସେ ନରସିଂହ, କନ୍ଧ ଭରି ଲୁହ ଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହି, ତାଳି ମାରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହେଲା, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ହାତୀ।
ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହର୍ଷିସ୍ତଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ଭରତଂ ତଥା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାବୁଦ୍ଧିରିଦଂ ଵଚନମର୍ଥଵତ୍ ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନ ଦୋଷେଣାଵଗନ୍ତଵ୍ଯା କୈକେଯୀ ଭରତ ତ୍ଵଯା । ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନଂ ହ୍ଯେତତ୍ ସୁଖୋଦର୍କଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୨.
'ଭାରତ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ; କାରଣ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଶେଷରେ ଭଲ ଫଳ ଆସିବ।'
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଋଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ହିତମେଵ ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଧି ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାଦିହ ।। ୨.୯୨.
'ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ପବିତ୍ର ମନବଳୀ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ହେବ।'
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତୁ ସଂସିଦ୍ଧ: କୃତ୍ଵା ଚୈନଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଭରତ: ସେନ୍ଯଂ ଯୁଜ୍ଯତାମିତ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ।। ୨.୯୨.
ବର୍ଷାଭିମୁଖ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତ ସେନାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲେ— 'ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।'
ତତୋ ଵାଜିରଥାନ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦିଵ୍ଯାନ୍ ହେମପରିଷ୍କୃତାନ୍ । ଅଧ୍ଯାରୋହତ୍ ପ୍ରଯାଣାର୍ଥୀ ବହୂନ୍ ବହୁଵିଧୋ ଜନ: ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଲାଗିଥିବା ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଇ, ବହୁତ ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ଚଢ଼ି ବସିଲେ।
ଗଜକନ୍ଯା ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ହେମକକ୍ଷ୍ଯା: ପତାକିନ: । ଜୀମୂତା ଇଵ ଘର୍ମାନ୍ତେ ସଘୋଷା: ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ।। ୨.୯୨.
ସୁନା ମାଳା ଓ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀ ଓ ହାତୀକନ୍ୟାମାନେ, ଶରତ୍କାଳର ମେଘମାନେ ପରି, ଶବ୍ଦ କରି କରି ଚାଲିଗଲେ।
ଵିଵିଧାନ୍ଯପି ଯାନାନି ମହାନ୍ତି ଚ ଲଘୂନି ଚ । ପ୍ରଯଯୁ: ସୁମହାର୍ହାଣି ପାଦୈରେଵ ପଦାତଯ: ।। ୨.୯୨.
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଛୋଟ ବଡ଼ ଯାନ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାତିମାନେ ପାଇଁ ଚାଲିଲେ।
ଅଥ ଯାନପ୍ରଵେକୈସ୍ତୁ କୌସଲ୍ଯାପ୍ରମୁଖା: ସ୍ତ୍ରିଯ: । ରାମଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣ୍ଯ: ପ୍ରଯଯୁର୍ମୁଦିତାସ୍ତଦା ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆଗୁଆଇ ନାରୀମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଆନନ୍ଦରେ ଢାକାଯାନରେ ବସି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କତରୁଣାଭାସାଂ ନିଯୁକ୍ତାଂ ଶିବିକାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଆସ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ: ସପରିଚ୍ଛଦ: ।। ୨.୯୨.
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଚମକୁଥିବା ଶୁଭ୍ର ଶିବିକାରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସା ପ୍ରଯାତା ମହାସେନା ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା । ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଵୃତ୍ଯ ମହାମେଘ ଇଵୋତ୍ଥିତ: ।। ୨.୯୨.
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ସେ ବଡ଼ ସେନା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଇ, ବଡ଼ ମେଘ ପରି ଚାଲିଗଲା।
ଵନାନି ତୁ ଵ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ଜୁଷ୍ଟାନି ମୃଗପକ୍ଷିଭି: । ଗଙ୍ଗାଯା: ପରଵେଲାଯାଂ ଗିରିଷ୍ଵପି ନଦୀଷୁ ଚ ।। ୨.୯୨.
ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟବି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାର ଅପର ପାର, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସା ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟଦ୍ଵିଜଵାଜିଯୋଧା ଵିତ୍ରାସଯନ୍ତୀ ମୃଗପକ୍ଷିସଙ୍ଘାନ୍ । ମହଦ୍ଵନଂ ତତ୍ପ୍ରତିଗାହମାନା ରରାଜ ସେନା ଭରତସ୍ଯ ତତ୍ର ।। ୨.୯୨.
ପୁରୋହିତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯୋଧାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିବା, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ସେ ବଡ଼ ଅଟବି ମଧ୍ୟରେ ଭରତଙ୍କ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତଯା ମହତ୍ଯା ଯାଯିନ୍ଯା ଧ୍ଵଜିନ୍ଯା ଵନଵାସିନ: । ଅର୍ଦ୍ଦିତା ଯୂଥପା ମତ୍ତା: ସଯୂଥା: ସମ୍ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁ: ।। ୨.୯୩.
ଏହି ବଡ଼ ପତାକା ଯୁକ୍ତ ସେନା ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅଟବିରେ ବନବାସୀ ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଋକ୍ଷା: ପୃଷତସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ରୁରଵଶ୍ଚ ସମତନ୍ତ: । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵନରାଜୀଷୁ ଗିରିଷ୍ଵପି ନଦୀଷୁ ଚ ।। ୨.୯୩.
ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରା ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗମାନେ ଅଟବି ଝାଡ଼ି, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ପାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥେ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରୀତୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜ: । ଵୃତୋ ମହତ୍ଯା ନାଦିନ୍ଯା ସେନଯା ଚତୁରଙ୍ଗଯା ।। ୨.୯୩.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଭରତ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସାଗରୌଘନିଭା ସେନା ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ମହୀଂ ସଞ୍ଛାଦଯାମାସ ପ୍ରାଵୃଷି ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଦ: ।। ୨.୯୩.
ଭରତଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଯେପରି ଆକାଶ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା।
ଚିରକାଲମିତ୍ଯନେନ କଦାଚିଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତ ଇତି ଗମ୍ଯତେ ।। ୨.୯୩.
ଏହାରୁ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ବହୁତ ସମୟ କଟିଗଲା।
ସ ଯାତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତଵାହନ: । ଉଵାଚ ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠଂ ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵରମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଯାନବାହନ ଥକିଯିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯାଦୃଶଂ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରୂପଂ ଯଥା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା । ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତା: ସ୍ମ ତଂ ଦେଶଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୯୩.
ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି ଓ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମେ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଯାହା ବରଦ୍ୱାଜ ଦେଖାଇଥିଲେ।
ଅଯଂ ଗିରିଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟ ଇଯଂ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ । ଏତତ୍ ପ୍ରକାଶତେ ଦୂରାନ୍ନୀଲମେଘନିଭଂ ଵନମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଏହିଠାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼, ଏହିଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ, ଦୂରରୁ ଏହି ଅଟବି ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଉଛି।
ଗିରେ: ସାନୂନି ରମ୍ଯାଣି ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରତି । ଵାରଣୈରଵମୃଦ୍ଯନ୍ତେ ମାମକୈ: ପର୍ଵତୋପମୈ: ।। ୨.୯୩.
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼ର ମନୋହର ଢାଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ମୋର ପାହାଡ଼ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନେ ଚାଲି ଚାଲି ଦଳି ଦେଉଛନ୍ତି।
ମୁଞ୍ଚନ୍ତି କୁସୁମାନ୍ଯେତେ ନଗା: ପର୍ଵତସାନୁଷୁ । ନୀଲା ଇଵାତପାପାଯେ ତୋଯଂ ତୋଯଧରା ଘନା: ।। ୨.୯୩.
ପାହାଡ଼ର ଏହି ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଝଡ଼ାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶୀତଳତା ଆସିଲେ ବଦଳମାନେ ପାଣି ଝରାଉଛନ୍ତି।
କିନ୍ନରାଚରିତଂ ଦେଶଂ ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପର୍ଵତମ୍ । ମୃଗୈ: ସମନ୍ତାଦାକୀର୍ଣଂ ମକରୈରିଵ ସାଗରମ୍ ।। ୨.୯୩.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ କିନ୍ନରମାନେ ଘୁରିବା ସ୍ଥାନ, ଚାରିପାଖରେ ହରିଣମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ମକରମାନେ ଘେରିଥାନ୍ତି।
ଏତେ ମୃଗଗଣା ଭାନ୍ତି ଶୀଘ୍ରଵେଗା: ପ୍ରଚୋଦିତା: । ଵାଯୁପ୍ରଵିଦ୍ଧା ଶରଦି ମେଘରାଜିରିଵାମ୍ବରେ ।। ୨.୯୩.
ଏହି ଦ୍ରୁତ ଗତିର ହରିଣମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଶରଦକାଳୀନ ବଦଳ ଶାରି ଶାରି ଦେଖାଯିବା ପରି।