ଦକ୍ଷିଣେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣମେଵ ଵା । ଗଜଵାଜିରଥାକୀର୍ଣାଂ ଵାହିନୀଂ ଵାହିନୀପତେ । ଵାହଯସ୍ଵ ମହାଭାଗ ତତୋ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଘଵମ୍ ।। ୨.୯୨.
ହେ ସେନାପତି, ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ପଥ କିମ୍ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥ ଧରି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ସେନାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଅ। ଏଭଳି କଲେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।
ପ୍ରଯାଣମିତି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜରାଜସ୍ଯ ଯୋଷିତ: । ହିତ୍ଵା ଯାନାନି ଯାନାର୍ହା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପର୍ଯ୍ଯଵାରଯନ୍ ।। ୨.୯୨.
ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ମିଳିବା ସୁନି, ରାଜାଙ୍କର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରଥ ଚଢ଼ିବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଯାନ ଛାଡ଼ି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।
ଵେପମାନା କୃଶା ऺଦୀନା ସହ ଦେଵ୍ଯା ସୁମିତ୍ରଯା । କୌସଲ୍ଯା ତତ୍ର ଜଗ୍ରାହ କରାଭ୍ଯାଂ ଚରଣୌ ମୁନେ: ।। ୨.୯୨.
କମ୍ପିଥିବା, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା ସହିତ, ସେଠାରେ ମୁନିଙ୍କର ଚରଣକୁ ଦୁଇହାତରେ ଧରିଲେ।
ଅସମୃଦ୍ଧେନ କାମେନ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଗର୍ହିତା । କୈକେଯୀ ତସ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ସଵ୍ଯପତ୍ରପା ।। ୨.୯୨.
ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିନ୍ଦିତା କୈକେୟୀ, ଲଜ୍ଜାରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ମୁନିଙ୍କର ଚରଣକୁ ଧରିଲେ।
ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମାଗମ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତଂ ମହାମୁନିମ୍ । ଅଦୂରାଦ୍ଭରତସ୍ଯୈଵ ତସ୍ଥୌ ଦୀନମନାସ୍ତଦା ।। ୨.୯୨.
ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅତି ନିକଟରେ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟରେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ମନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ତତ: ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭରତଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଦୃଢଵ୍ରତ: । ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ମାତଽଣାଂ ତଵ ରାଘଵ ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଭାରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ହେ ରାଘବବଂଶୀ, ମୁଁ ତୁମ ମାଆମାନେ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭରତୋ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ଧାର୍ମିକ: । ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଵଚନକୋଵିଦ: ।। ୨.୯୨.
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି, ନିପୁଣ ଭାଷାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯାମିମାଂ ଭଗଵନ୍ ଦୀନାଂ ଶୋକାନଶନକର୍ଶିତାମ୍ । ପିତୁର୍ହି ମହିଷୀଂ ଦେଵୀଂ ଦେଵତାମିଵ ପଶ୍ଯସି ।। ୨.୯୨.
'ଭଗବନ୍, ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ, ଶୋକରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଆପଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ପରି।'
ଏଷା ତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ସିଂହଵିକ୍ରାନ୍ତଗାମିନମ୍ । କୌସଲ୍ଯା ସୁଷୁଵେ ରାମଂ ଧାତାରମଦିତିର୍ଯଥା ।। ୨.୯୨.
'ଏହି କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ସିଂହ ପଦଚାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଦିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।'
ଅସ୍ଯାଵାମଭୁଜଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟା ଯୈଷା ତିଷ୍ଠତି ଦୁର୍ମନା: । କର୍ଣିକାରସ୍ଯ ଶାଖେଵ ଶୀର୍ଣପୁଷ୍ପା ଵନାନ୍ତରେ ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ଯିଏ ତାଙ୍କର ବାମ ହାତକୁ ଧରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦାଉଁଥିବେ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଫୁଲ ଝଡ଼ିଯାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଏକ ଡାଳି ପରି ଅଛନ୍ତି।'
ଏତସ୍ଯାସ୍ତୁ ସୁତୌ ଦେଵ୍ଯା: କୁମାରୌ ଦେଵଵର୍ଣିନୌ । ଉଭୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ଵୀରୌ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମୌ ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ଦେବୀଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସତ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରବଳ ବୀର।'
ଯସ୍ଯା: କୃତେ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଜୀଵନାଶମିତୋ ଗତୌ । ରାଜପୁତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ମାଆ ପାଇଁ, ସେଇ ନରବାଘମାନେ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର ବିହୀନ ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।'
କ୍ରୋଧନାମକୃତପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଦୃପ୍ତାଂ ସୁଭଗମାନିନୀମ୍ । ଐଶ୍ଵର୍ଯକାମାଂ କୈକେଯୀମନାର୍ଯ୍ଯାମାର୍ଯରୂପିଣୀମ୍ ।। ୨.୯୨.
'ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଜାଣ, ଯିଏ କ୍ରୋଧିନୀ, ଅବିବେକି, ଅହଂକାରିଣୀ, ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାବୁଥିବା, ଶକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଆର୍ୟା ମଧ୍ୟ ମନେ ଅନାର୍ୟା।'
ମମୈତାଂ ମାତରଂ ଵିଦ୍ଧି ନୃଶଂସାଂ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ । ଯତୋ ମୂଲଂ ହି ପଶ୍ଯାମି ଵ୍ଯସନଂ ମହଦାତ୍ମନ: ।। ୨.୯୨.
'ମୋ ଏହି ମାଆକୁ ଜାଣ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, କାରଣ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖର ମୂଳ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନରଶାର୍ଦୂଲୋ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା । ସ ନିଶଶ୍ଵାସ ତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ନାଗ: କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍ ।। ୨.୯୨.
ଏପରି କହି, ସେ ନରସିଂହ, କନ୍ଧ ଭରି ଲୁହ ଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହି, ତାଳି ମାରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହେଲା, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ହାତୀ।
ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହର୍ଷିସ୍ତଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ଭରତଂ ତଥା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାବୁଦ୍ଧିରିଦଂ ଵଚନମର୍ଥଵତ୍ ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନ ଦୋଷେଣାଵଗନ୍ତଵ୍ଯା କୈକେଯୀ ଭରତ ତ୍ଵଯା । ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନଂ ହ୍ଯେତତ୍ ସୁଖୋଦର୍କଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୨.
'ଭାରତ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ; କାରଣ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଶେଷରେ ଭଲ ଫଳ ଆସିବ।'
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଋଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ହିତମେଵ ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଧି ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାଦିହ ।। ୨.୯୨.
'ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ପବିତ୍ର ମନବଳୀ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ହେବ।'
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତୁ ସଂସିଦ୍ଧ: କୃତ୍ଵା ଚୈନଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଭରତ: ସେନ୍ଯଂ ଯୁଜ୍ଯତାମିତ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ।। ୨.୯୨.
ବର୍ଷାଭିମୁଖ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତ ସେନାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲେ— 'ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।'
ତତୋ ଵାଜିରଥାନ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦିଵ୍ଯାନ୍ ହେମପରିଷ୍କୃତାନ୍ । ଅଧ୍ଯାରୋହତ୍ ପ୍ରଯାଣାର୍ଥୀ ବହୂନ୍ ବହୁଵିଧୋ ଜନ: ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଲାଗିଥିବା ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଇ, ବହୁତ ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ଚଢ଼ି ବସିଲେ।
ଗଜକନ୍ଯା ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ହେମକକ୍ଷ୍ଯା: ପତାକିନ: । ଜୀମୂତା ଇଵ ଘର୍ମାନ୍ତେ ସଘୋଷା: ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ।। ୨.୯୨.
ସୁନା ମାଳା ଓ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀ ଓ ହାତୀକନ୍ୟାମାନେ, ଶରତ୍କାଳର ମେଘମାନେ ପରି, ଶବ୍ଦ କରି କରି ଚାଲିଗଲେ।
ଵିଵିଧାନ୍ଯପି ଯାନାନି ମହାନ୍ତି ଚ ଲଘୂନି ଚ । ପ୍ରଯଯୁ: ସୁମହାର୍ହାଣି ପାଦୈରେଵ ପଦାତଯ: ।। ୨.୯୨.
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଛୋଟ ବଡ଼ ଯାନ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାତିମାନେ ପାଇଁ ଚାଲିଲେ।
ଅଥ ଯାନପ୍ରଵେକୈସ୍ତୁ କୌସଲ୍ଯାପ୍ରମୁଖା: ସ୍ତ୍ରିଯ: । ରାମଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣ୍ଯ: ପ୍ରଯଯୁର୍ମୁଦିତାସ୍ତଦା ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆଗୁଆଇ ନାରୀମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ଆନନ୍ଦରେ ଢାକାଯାନରେ ବସି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କତରୁଣାଭାସାଂ ନିଯୁକ୍ତାଂ ଶିବିକାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଆସ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ: ସପରିଚ୍ଛଦ: ।। ୨.୯୨.
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷା ପରି ଚମକୁଥିବା ଶୁଭ୍ର ଶିବିକାରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସା ପ୍ରଯାତା ମହାସେନା ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା । ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଵୃତ୍ଯ ମହାମେଘ ଇଵୋତ୍ଥିତ: ।। ୨.୯୨.
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ସେ ବଡ଼ ସେନା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଇ, ବଡ଼ ମେଘ ପରି ଚାଲିଗଲା।
ଵନାନି ତୁ ଵ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ଜୁଷ୍ଟାନି ମୃଗପକ୍ଷିଭି: । ଗଙ୍ଗାଯା: ପରଵେଲାଯାଂ ଗିରିଷ୍ଵପି ନଦୀଷୁ ଚ ।। ୨.୯୨.
ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟବି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାର ଅପର ପାର, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସା ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟଦ୍ଵିଜଵାଜିଯୋଧା ଵିତ୍ରାସଯନ୍ତୀ ମୃଗପକ୍ଷିସଙ୍ଘାନ୍ । ମହଦ୍ଵନଂ ତତ୍ପ୍ରତିଗାହମାନା ରରାଜ ସେନା ଭରତସ୍ଯ ତତ୍ର ।। ୨.୯୨.
ପୁରୋହିତ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯୋଧାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିବା, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ସେ ବଡ଼ ଅଟବି ମଧ୍ୟରେ ଭରତଙ୍କ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାନବେଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତଯା ମହତ୍ଯା ଯାଯିନ୍ଯା ଧ୍ଵଜିନ୍ଯା ଵନଵାସିନ: । ଅର୍ଦ୍ଦିତା ଯୂଥପା ମତ୍ତା: ସଯୂଥା: ସମ୍ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁ: ।। ୨.୯୩.
ଏହି ବଡ଼ ପତାକା ଯୁକ୍ତ ସେନା ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅଟବିରେ ବନବାସୀ ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଋକ୍ଷା: ପୃଷତସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ରୁରଵଶ୍ଚ ସମତନ୍ତ: । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵନରାଜୀଷୁ ଗିରିଷ୍ଵପି ନଦୀଷୁ ଚ ।। ୨.୯୩.
ଭାଲୁ, ଚିତ୍ରା ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗମାନେ ଅଟବି ଝାଡ଼ି, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ପାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।