କଚ୍ଚିଦତ୍ର ସୁଖା ରାତ୍ରିସ୍ତଵାସ୍ମଦ୍ଵିଷଯେ ଗତା । ସମଗ୍ରସ୍ତେ ଜନ: କଚ୍ଚିଦାତିଥ୍ଯେ ଶଂସ ମେ ଽନଘ ।। ୨.୯୨.
"ତୁମେ ଏଠାରେ ଆମ ଆଶ୍ରମରେ ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଲ କି? ତୁମ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ମୋର ଅତିଥିସତ୍କାର କିପରି ଲାଗିଲା, ନିଷ୍ପାପ, ମତେ କୁହ।"
ତମୁଵାଚାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ଭରତୋ ଽଭିପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ । ଆଶ୍ରମାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତମୃଷିମୁତ୍ତମତେଜସମ୍ ।। ୨.୯୨.
ଅଞ୍ଜଳି ମୁଡ଼ି ଗଭୀର ଶିରୋନମନ କରି, ଭରତ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତେଜସ୍ୱୀ ଋଷିଙ୍କୁ, ଯିଏ ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଥିଲେ, କହିଲେ।
ସୁଖୋଷିତୋ ଽସ୍ମି ଭଗଵନ୍ ସମଗ୍ରବଲଵାହନ: । ତର୍ପିତ: ସର୍ଵକାମୈଶ୍ଚ ସାମାତ୍ଯୋ ବଲଵତ୍ତ୍ଵଯା ।। ୨.୯୨.
"ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ସାଥୀମାନେ ଭଲ ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି।"
ଅପେତକ୍ଲମସନ୍ତାପା: ସୁଭିକ୍ଷା: ସୁପ୍ରତିଶ୍ରଯା: । ଅପି ପ୍ରେଷ୍ଯାନୁପାଦାଯ ସର୍ଵେ ସ୍ମ ସୁସୁଖୋଷିତା: ।। ୨.୯୨.
"କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଛି, ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଛି, ଆମ ସମସ୍ତ ଦାସମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ରହିଛନ୍ତି।"
ଆମନ୍ତ୍ରଯେ ଽହଂ ଭଗଵନ୍ କାମଂ ତ୍ଵାମୃଷିସତ୍ତମ । ସମୀପଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଭ୍ରାତୁର୍ମୈତ୍ରେଣେକ୍ଷସ୍ଵ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୨.୯୨.
"ଭଗବନ୍, ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ଦୟାକରି ମୌତ୍ରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୋର ଭାଇଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଯାଉଛି।"
ଆଶ୍ରମଂ ତସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧାର୍ମିକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ଆଚକ୍ଷ୍ଵ କତମୋ ମାର୍ଗ: କିଯାନିତି ଚ ଶଂସ ମେ ।। ୨.୯୨.
"ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ସେ ଧାର୍ମିକ ଓ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ କେଉଁ ପଥେ ଯିବାଯିବ, ଏବଂ କେତେ ଦୂର ଅଛି।"
ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ଭରତଂ ଭ୍ରାତୃଦର୍ଶନଲାଲସମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜା ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହାତପା: ।। ୨.୯୨.
ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଭରତାର୍ଦ୍ଧତୃତୀଯେଷୁ ଯୋଜନେଷ୍ଵଜନେ ଵନେ । ଚିତ୍ରକୂଟୋ ଗିରିସ୍ତତ୍ର ରମ୍ଯନିର୍ଦରକାନନ: ।। ୨.୯୨.
"ଏଠାରୁ ଦୁଇ ଓ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ନଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହାର ଅବିରତ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି।"
ଉତ୍ତରଂ ପାର୍ଶ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ତସ୍ଯ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ । ପୁଷ୍ऺିପତଦ୍ରୁମସଞ୍ଛନ୍ନା ରମ୍ଯପୁଷ୍ପିତକାନନା ।। ୨.୯୨.
"ସେହି ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହୁଛି, ଯାହା ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପିତ ଉଦ୍ୟାନରେ ଢାକିଯାଇଛି।"
ଅନନ୍ତରଂ ତତ୍ସରିତଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟଶ୍ଚ ପର୍ଵତ: । ତଯୋ: ପର୍ଣକୁଟୀ ତାତ ତତ୍ର ତୌ ଵସତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୨.୯୨.
"ସେ ନଦୀ ପରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଅଛି; ତାଙ୍କ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ପତ୍ରକୁଟି ସେଠି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେମାନେ ବସୁଛନ୍ତି।"
ଦକ୍ଷିଣେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣମେଵ ଵା । ଗଜଵାଜିରଥାକୀର୍ଣାଂ ଵାହିନୀଂ ଵାହିନୀପତେ । ଵାହଯସ୍ଵ ମହାଭାଗ ତତୋ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଘଵମ୍ ।। ୨.୯୨.
ହେ ସେନାପତି, ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ପଥ କିମ୍ବା ବାମ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପଥ ଧରି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ସେନାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଅ। ଏଭଳି କଲେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।
ପ୍ରଯାଣମିତି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜରାଜସ୍ଯ ଯୋଷିତ: । ହିତ୍ଵା ଯାନାନି ଯାନାର୍ହା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପର୍ଯ୍ଯଵାରଯନ୍ ।। ୨.୯୨.
ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ମିଳିବା ସୁନି, ରାଜାଙ୍କର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରଥ ଚଢ଼ିବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଯାନ ଛାଡ଼ି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।
ଵେପମାନା କୃଶା ऺଦୀନା ସହ ଦେଵ୍ଯା ସୁମିତ୍ରଯା । କୌସଲ୍ଯା ତତ୍ର ଜଗ୍ରାହ କରାଭ୍ଯାଂ ଚରଣୌ ମୁନେ: ।। ୨.୯୨.
କମ୍ପିଥିବା, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା ସହିତ, ସେଠାରେ ମୁନିଙ୍କର ଚରଣକୁ ଦୁଇହାତରେ ଧରିଲେ।
ଅସମୃଦ୍ଧେନ କାମେନ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଗର୍ହିତା । କୈକେଯୀ ତସ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ସଵ୍ଯପତ୍ରପା ।। ୨.୯୨.
ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିନ୍ଦିତା କୈକେୟୀ, ଲଜ୍ଜାରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ମୁନିଙ୍କର ଚରଣକୁ ଧରିଲେ।
ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମାଗମ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତଂ ମହାମୁନିମ୍ । ଅଦୂରାଦ୍ଭରତସ୍ଯୈଵ ତସ୍ଥୌ ଦୀନମନାସ୍ତଦା ।। ୨.୯୨.
ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅତି ନିକଟରେ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟରେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ମନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ତତ: ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭରତଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଦୃଢଵ୍ରତ: । ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ମାତଽଣାଂ ତଵ ରାଘଵ ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଭାରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ହେ ରାଘବବଂଶୀ, ମୁଁ ତୁମ ମାଆମାନେ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭରତୋ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ଧାର୍ମିକ: । ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଵଚନକୋଵିଦ: ।। ୨.୯୨.
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାରତ ହାତ ଜୋଡି, ନିପୁଣ ଭାଷାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯାମିମାଂ ଭଗଵନ୍ ଦୀନାଂ ଶୋକାନଶନକର୍ଶିତାମ୍ । ପିତୁର୍ହି ମହିଷୀଂ ଦେଵୀଂ ଦେଵତାମିଵ ପଶ୍ଯସି ।। ୨.୯୨.
'ଭଗବନ୍, ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ, ଶୋକରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଆପଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ, ଦେବୀ ପରି।'
ଏଷା ତଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ସିଂହଵିକ୍ରାନ୍ତଗାମିନମ୍ । କୌସଲ୍ଯା ସୁଷୁଵେ ରାମଂ ଧାତାରମଦିତିର୍ଯଥା ।। ୨.୯୨.
'ଏହି କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ସିଂହ ପଦଚାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଦିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।'
ଅସ୍ଯାଵାମଭୁଜଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟା ଯୈଷା ତିଷ୍ଠତି ଦୁର୍ମନା: । କର୍ଣିକାରସ୍ଯ ଶାଖେଵ ଶୀର୍ଣପୁଷ୍ପା ଵନାନ୍ତରେ ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ଯିଏ ତାଙ୍କର ବାମ ହାତକୁ ଧରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦାଉଁଥିବେ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଫୁଲ ଝଡ଼ିଯାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଏକ ଡାଳି ପରି ଅଛନ୍ତି।'
ଏତସ୍ଯାସ୍ତୁ ସୁତୌ ଦେଵ୍ଯା: କୁମାରୌ ଦେଵଵର୍ଣିନୌ । ଉଭୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ଵୀରୌ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମୌ ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ଦେବୀଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସତ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରବଳ ବୀର।'
ଯସ୍ଯା: କୃତେ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଜୀଵନାଶମିତୋ ଗତୌ । ରାଜପୁତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୯୨.
'ଏହି ମାଆ ପାଇଁ, ସେଇ ନରବାଘମାନେ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର ବିହୀନ ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।'
କ୍ରୋଧନାମକୃତପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଦୃପ୍ତାଂ ସୁଭଗମାନିନୀମ୍ । ଐଶ୍ଵର୍ଯକାମାଂ କୈକେଯୀମନାର୍ଯ୍ଯାମାର୍ଯରୂପିଣୀମ୍ ।। ୨.୯୨.
'ମୋ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଜାଣ, ଯିଏ କ୍ରୋଧିନୀ, ଅବିବେକି, ଅହଂକାରିଣୀ, ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାବୁଥିବା, ଶକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଆର୍ୟା ମଧ୍ୟ ମନେ ଅନାର୍ୟା।'
ମମୈତାଂ ମାତରଂ ଵିଦ୍ଧି ନୃଶଂସାଂ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ । ଯତୋ ମୂଲଂ ହି ପଶ୍ଯାମି ଵ୍ଯସନଂ ମହଦାତ୍ମନ: ।। ୨.୯୨.
'ମୋ ଏହି ମାଆକୁ ଜାଣ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, କାରଣ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖର ମୂଳ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନରଶାର୍ଦୂଲୋ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା । ସ ନିଶଶ୍ଵାସ ତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ନାଗ: କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍ ।। ୨.୯୨.
ଏପରି କହି, ସେ ନରସିଂହ, କନ୍ଧ ଭରି ଲୁହ ଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହି, ତାଳି ମାରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହେଲା, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ହାତୀ।
ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହର୍ଷିସ୍ତଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ଭରତଂ ତଥା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାବୁଦ୍ଧିରିଦଂ ଵଚନମର୍ଥଵତ୍ ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନ ଦୋଷେଣାଵଗନ୍ତଵ୍ଯା କୈକେଯୀ ଭରତ ତ୍ଵଯା । ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନଂ ହ୍ଯେତତ୍ ସୁଖୋଦର୍କଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୯୨.
'ଭାରତ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ; କାରଣ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଶେଷରେ ଭଲ ଫଳ ଆସିବ।'
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଋଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ହିତମେଵ ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଧି ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାଦିହ ।। ୨.୯୨.
'ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ପବିତ୍ର ମନବଳୀ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ହେବ।'
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତୁ ସଂସିଦ୍ଧ: କୃତ୍ଵା ଚୈନଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଭରତ: ସେନ୍ଯଂ ଯୁଜ୍ଯତାମିତ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ।। ୨.୯୨.
ବର୍ଷାଭିମୁଖ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତ ସେନାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲେ— 'ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।'
ତତୋ ଵାଜିରଥାନ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦିଵ୍ଯାନ୍ ହେମପରିଷ୍କୃତାନ୍ । ଅଧ୍ଯାରୋହତ୍ ପ୍ରଯାଣାର୍ଥୀ ବହୂନ୍ ବହୁଵିଧୋ ଜନ: ।। ୨.୯୨.
ତାପରେ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଲାଗିଥିବା ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଇ, ବହୁତ ଲୋକ ଉତ୍ସାହରେ ଚଢ଼ି ବସିଲେ।