ତତୋ ଵୈ ଯଜମାନସ୍ଯ ପାଵକାଦତୁଲପ୍ରଭମ୍ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ମହଦ୍ ଭୂତଂ ମହାଵୀର୍ଯଂ ମହାବଲମ୍ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କର ଅଗ୍ନିରୁ ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱୀ, ବିପୁଳ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାର ଏକ ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
କୃଷ୍ଣଂ ରକ୍ତାମ୍ବରଧରଂ ରକ୍ତାସ୍ଯଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନମ୍ । ସ୍ନିଗ୍ଧହର୍ଯକ୍ଷତନୁଜଶ୍ମଶ୍ରୁପ୍ରଵରମୂର୍ଧଜମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ କଳା, ଲାଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଲାଲ ମୁଁହ ଥିବା, ଢୋଲ ଶବ୍ଦ ପରି ଗଞ୍ଜିଥିବା; ତାଙ୍କର ଦେହର କେଶ ଓ ଦାଡ଼ି ଚମକୁଥିବା ହଲଦୀଆ ଥିଲା, ଚୁଲ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା।
ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । ଶୈଲଶୃଙ୍ଗସମୁତ୍ସେଧଂ ଦୃପ୍ତଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ପରି ଉଚ୍ଚ, ଗର୍ବିତ ସିଂହ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଦିଵାକରସମାକାରଂ ଦୀପ୍ତାନଲଶିଖୋପମମ୍ । ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦମଯୀଂ ରାଜତାନ୍ତପରିଚ୍ଛଦାମ୍ ॥୧-୧୬-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତପ୍ତ ସୁନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ପାତ୍ର, ଚାଁଦି ଧାରରେ ଶୋଭିତ।
ଦିଵ୍ଯପାଯସସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ପାତ୍ରୀଂ ପତ୍ନୀମିଵ ପ୍ରିଯାମ୍ । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାଂ ଦୋର୍ଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵଯଂ ମାଯାମଯୀମିଵ ॥୧-୧୬-
ଦିବ୍ୟ ପାୟସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ପାତ୍ରକୁ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପରି ନିକଟରେ ଧରି, ତାଙ୍କର ବିପୁଳ ଦୁଇଟି ହାତରେ ନିଜେ ଧରିଥିଲେ, ଏହା ମାୟାର ତିଆରି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ପରଂ ତଦା ରାଜା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ଭଗଵନ୍ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ କିମହଂ କରଵାଣି ତେ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?'
ଅଥୋ ପୁନରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯୋ ନରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାଜନ୍ନର୍ଚଯତା ଦେଵାନଦ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତମିଦଂ ତ୍ଵଯା ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଏହି କଥା ପୁନି କହିଲେ: 'ରାଜା, ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଆଜି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦାନ ଆପଣ ପାଇଛନ୍ତି।'
ଇଦଂ ତୁ ନରଶାର୍ଦୂଲ ପାଯସଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ପ୍ରଜାକରଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ଧନ୍ଯମାରୋଗ୍ଯଵର୍ଧନମ୍ ॥୧-୧୬-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ପାୟସ ନିଅ। ଏହା ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଢାଏ।
ଭାର୍ଯାଣାମନୁରୂପାଣାମଶ୍ନୀତେତି ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଵୈ । ତାସୁ ତ୍ଵଂ ଲପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାନ୍ ଯଦର୍ଥଂ ଯଜସେ ନୃପ ॥୧-୧୬-
ଏହି ପାୟସ ତୁମର ଯୋଗ୍ୟ ଜନାନୀମାନେ ଖାଇବେ ବୋଲି ଦେଇଦିଅ। ଏହି ପାୟସ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ତୁମେ ସେହି ପୁଅମାନେ ପାଇବେ ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛ।
ତଥେତି ନୃପତିଃ ପ୍ରୀତଃ ଶିରସା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତାମ୍ । ପାତ୍ରୀଂ ଦେଵାନ୍ନସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ଦେଵଦତ୍ତାଂ ହିରଣ୍ମଯୀମ୍ ॥୧-୧୬-
ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେବତାମାନେ ଦେଇଥିବା, ଦେବଭୋଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନା ଦେଉଁଟି ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଭୂତମଦ୍ଭୁତଂ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍ । ମୁଦା ପରମଯା ଯୁକ୍ତଶ୍ଚକାରାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୂତକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ।
ତତୋ ଦଶରଥଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ପାଯସଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିତ୍ତମିଵାଧନଃ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ଦଶରଥ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ପାୟସ ପାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରି ଗରିବ ଲୋକ ଧନ ମିଳିଲା ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ତତସ୍ତଦଦ୍ଭୁତପ୍ରଖ୍ଯଂ ଭୂତଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ । ସଂଵର୍ତଯିତ୍ଵା ତତ୍ କର୍ମ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ ॥୧-୧୬-
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ଭୂତ ତାହାଁଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା।
ହର୍ଷରଶ୍ମିଭିରୁଦ୍ଦ୍ଯୋତଂ ତସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରମାବଭୌ । ଶାରଦସ୍ଯାଭିରାମସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵ ନଭୋଂଽଶୁଭିଃ ॥୧-୧୬-
ଅନ୍ତଃପୁର ଆନନ୍ଦର କିରଣରେ ଚମକିଉଠିଲା, ଯେପରି ଶରତ ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଅପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଏ।
ସୋଽନ୍ତଃପୁରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵ କୌସଲ୍ଯାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ପାଯସଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ପୁତ୍ରୀଯଂ ତ୍ଵିଦମାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୬-
ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ପାୟସ ଗ୍ରହଣ କର, ଏହା ତୁମର ପୁଅ ପାଇଁ।'
କୌସଲ୍ଯାଯୈ ନରପତିଃ ପାଯସାର୍ଧଂ ଦଦୌ ତଦା । ଅର୍ଧାଦର୍ଧଂ ଦଦୌ ଚାପି ସୁମିତ୍ରାଯୈ ନରାଧିପଃ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ପାୟସର ଅର୍ଧ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେହି ଅର୍ଧରୁ ଆଉ ଅର୍ଧ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
କୈକେଯ୍ଯୈ ଚାଵଶିଷ୍ଟାର୍ଧଂ ଦଦୌ ପୁତ୍ରାର୍ଥକାରଣାତ୍ । ପ୍ରଦଦୌ ଚାଵଶିଷ୍ଟାର୍ଧଂ ପାଯସସ୍ଯାମୃତୋପମମ୍ ॥୧-୧୬-
ପୁଅ ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଧ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ପାୟସର ଅମୃତ ସମାନ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଆଉଥରେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଅନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ସୁମିତ୍ରାଯୈ ପୁନରେଵ ମହାମତିଃ । ଏଵଂ ତାସାଂ ଦଦୌ ରାଜା ଭାର୍ଯାଣାଂ ପାଯସଂ ପୃଥକ୍ ॥୧-୧୬-
ବିଚାର କରି, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ପୁନି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଏକ ଅଂଶ ଦେଲେ; ଏଭଳି ରାଜା ତାଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ପାଇଁ ପାୟସ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗରେ ଦେଲେ।
ତାଶ୍ଚୈଵଂ ପାଯସଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ତ୍ରିଯଃ । ସମ୍ମାନଂ ମେନିରେ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରହର୍ଷୋଦିତଚେତସଃ ॥୧-୧୬-
ଏଭଳି ପାୟସ ପାଇ ରାଜାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଜନାନୀମାନେ ସମ୍ମାନିତ ବୋଧ କଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ତତସ୍ତୁ ତାଃ ପ୍ରାଶ୍ଯ ତମୁତ୍ତମସ୍ତ୍ରିଯୋ :::ମହୀପତେରୁତ୍ତମପାଯସଂ ପୃଥକ୍ । ହୁତାଶନାଦିତ୍ଯସମାନତେଜସୋ- :::ଽଚିରେଣ ଗର୍ଭାନ୍ ପ୍ରତିପେଦିରେ ତଦା ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଜନାନୀମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗରେ ପାୟସ ଖାଇ, ଶୀଘ୍ର ଗର୍ଭଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ହେଲା।
ତତସ୍ତୁ ରାଜା ପ୍ରତିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ :::ପ୍ରରୂଢଗର୍ଭାଃ ପ୍ରତିଲବ୍ଧମାନସଃ । ବଭୂଵ ହୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ରିଦିଵେ ଯଥା ହରିଃ :::ସୁରେନ୍ଦ୍ରସିଦ୍ଧର୍ଷିଗଣାଭିପୂଜିତଃ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ଗର୍ଭବତୀ ହେବାକୁ ଦେଖି, ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ଏବଂ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଦିବାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଖୁସି ହେଲେ।
thumb|ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ତୁ ଗତେ ଵିଷ୍ଣୌ ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଉଵାଚ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ଭଗଵାନିଦମ୍ ॥୧-୧୭-
ବିଷ୍ଣୁ ତା ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ ଭାବରେ ଯାଇଥିଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ସତ୍ଯସଂଧସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ସର୍ଵେଷାଂ ନୋ ହିତୈଷିଣଃ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ସହାଯାନ୍ ବଲିନଃ ସୃଜଧ୍ଵଂ କାମରୂପିଣଃ ॥୧-୧୭-
'ଏହି ସତ୍ୟବାନ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟବାନ ରାଜା, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ଚାହେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ରୂପ ନେଇପାରିବା ମିତ୍ରମାନେ ସୃଷ୍ଟି କର।'
ମାଯାଵିଦଶ୍ଚ ଶୂରାଂଶ୍ଚ ଵାଯୁଵେଗସମାନ୍ ଜଵେ । ନଯଜ୍ଞାନ୍ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମାନ୍ ॥୧-୧୭-
'ସେମାନେ ମାୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୂର୍ଯ୍ୟବାନ, ବାୟୁ ସମାନ ତେଜ, ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ, ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଉନ୍।'
ଅସଂହାର୍ଯାନୁପାଯଜ୍ଞାନ୍ ଦିଵ୍ଯସଂହନନାନ୍ଵିତାନ୍ । ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରଗୁଣସମ୍ପନ୍ନାନମୃତପ୍ରାଶନାନିଵ ॥୧-୧୭-
ସେମାନେ ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତି, ଅଜଣା ହାରିବା ଉପାୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ନେଇଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବୀୟ ଅସ୍ତ୍ରର ଗୁଣ ଥିଲା, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ଅମୃତ ପିଇଥିବା ପରି।
ଅପ୍ସରସ୍ସୁ ଚ ମୁଖ୍ଯାସୁ ଗନ୍ଧର୍ଵୀଣାଂ ତନୂଷୁ ଚ । ଯକ୍ଷପନ୍ନଗକନ୍ଯାସୁ ଋକ୍ଷଵିଦ୍ଯାଧରୀଷୁ ଚ ॥୧-୧୭-
ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ, ଯକ୍ଷ ଓ ନାଗ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ଋକ୍ଷ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ,
କିନ୍ନରୀଣାଂ ଚ ଗାତ୍ରେଷୁ ଵାନରୀଣାଂ ତନୂଷୁ ଚ । ସୃଜଧ୍ଵଂ ହରିରୂପେଣ ପୁତ୍ରାଂସ୍ତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମାନ୍ ॥୧-୧୭-
କିନ୍ନରୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଓ ବାନରୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ, ତମେ ବାନର ଆକାରରେ ସମାନ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ପୁଅମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା।
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ମଯା ସୃଷ୍ଟୋ ଜାମ୍ବଵାନ୍ ଋକ୍ଷ ପୁଙ୍ଗଵଃ । ଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯ ସହସା ମମ ଵକ୍ରାତ୍ ଅଜାଯତ ॥୧-୧୭-
ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଜାମ୍ବବାନ୍ ନାମକ ଋକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି; ସେ ମୋ ହାଁ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ହଠାତ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ତେ ତଥୋକ୍ତା ଭଗଵତା ତତ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ଶାସନମ୍ । ଜନଯାମାସୁରେଵଂ ତେ ପୁତ୍ରାନ୍ ଵାନରରୂପିଣଃ ॥୧-୧୭-
ଭଗବାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଓ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ସେମାନେ ବାନର ଆକାରରେ ପୁଅମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।