କଚ୍ଚିତ୍ସୁଖଂ ନଦୀତୀରେ ଽଵାତ୍ସୀ: କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶର୍ଵରୀମ୍ । କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସହସୈନ୍ଯସ୍ଯ ତାଵତ୍ସର୍ଵମନାମଯମ୍ ।। ୨.୮୯.
କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନଦୀ କୂଳରେ ରାତିଟିଏ ସୁଖରେ କାଟିଲ କି? ତୁମେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି?
ଗୁହସ୍ଯ ତତ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାଦୁଦୀରିତମ୍ । ରାମସ୍ଯାନୁଵଶୋ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତୋ ଽପୀଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଗୁହାଙ୍କ ସ୍ନେହଭରା କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଭରତ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୁଖା ନ: ଶର୍ଵରୀ ରାଜନ୍ ପୂଜିତାଶ୍ଚାପି ତେ ଵଯମ୍ । ଗଙ୍ଗାଂ ତୁ ନୌଭିର୍ବହ୍ଵୀଭିର୍ଦାଶା: ସନ୍ତାରଯନ୍ତୁ ନ: ।। ୨.୮୯.
ରାଜା, ଆମେ ରାତିଟିଏ ସୁଖରେ କାଟିଲୁ, ତୁମେ ଆମକୁ ଆଦର କରିଥିଲ। ଏବେ ତୁମର ନୌକାଚାଳକମାନେ ବହୁ ନୌକା ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାନ୍ତୁ।
ତତୋ ଗୁହ: ସଂତ୍ଵରିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଶାସନମ୍ । ପ୍ରତିପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନଗରଂ ତଂ ଜ୍ଞାତିଜନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ସହରକୁ ଯାଇ, ନିଜ ପରିବାରବଳକୁ କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠତ ପ୍ରବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ଚ ଵ: ସଦା । ନାଵ: ସମନୁକର୍ଷଧ୍ଵଂ ତାରଯିଷ୍ଯାମ ଵାହିନୀମ୍ ।। ୨.୮୯.
ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ତୁମମାନେ ଭଲ ରୁହ। ନୌକାଗୁଡିକୁ ଏକଠା କର, ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରାଇବା।
ତେ ତଥୋକ୍ତା: ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରିତା ରାଜଶାସନାତ୍ । ପଞ୍ଚ ନାଵାଂ ଶତାନ୍ଯାଶୁ ସମାନିନ୍ଯୁ: ସମନ୍ତତ: ।। ୨.୮୯.
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ଏକଠା କଲେ।
ଅନ୍ଯା: ସ୍ଵସ୍ତିକଵିଜ୍ଞେଯା ମହାଘଣ୍ଟାଧରା ଵରା: । ଶୋଭମାନା: ପତାକାଭିର୍ଯୁକ୍ତଵାତା: ସୁସଂହତା: ।। ୨.୮୯.
କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ପତାକା ଫଡ଼ିଉଥିଲା, ପତା ଲାଗିଥିଲା, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ତତ: ସ୍ଵସ୍ତିକଵିଜ୍ଞେଯାଂ ପାଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସଂଵୃତାମ୍ । ସନନ୍ଦିଘୋଷାଂ କଲ୍ଯାଣୀଂ ଗୁହୋ ନାଵମୁପାହରତ୍ । ତାମାରୁରୋହ ଭରତ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚ ମହାବଲ: ।। ୨.୮୯.
ତାପରେ ଗୁହା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ହଳଦିଆ କମ୍ବଳ ଢାକା, ଶୁଭ ଢୋଳ ବାଜୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଏକ ନୌକା ନେଇଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସେଥିରେ ଚଢ଼ିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତ: । ପୁରୋହିତଶ୍ଚ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଗୁରଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ଯେ । ଅନନ୍ତରଂ ରାଜଦାରାସ୍ତଥୈଵ ଶକଟାପଣା: ।। ୨.୮୯.
କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ଗାଡ଼ି ଓ ବଜାରିଆମାନେ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ଆଵାସମାଦୀପଯତାଂ ତୀର୍ଥଂ ଚାପ୍ଯଵଗାହତାମ୍ । ଭାଣ୍ଡାନି ଚାଦଦାନାନାଂ ଘୋଷସ୍ତ୍ରିଦିଵମସ୍ପୃଶତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଅବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳିବା ଓ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସାମଗ୍ରୀ ବୋହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା।
ପତାକିନ୍ଯସ୍ତୁ ତା ନାଵ: ସ୍ଵଯଂ ଦାଶୈରଧିଷ୍ଠିତା: । ଵହନ୍ତ୍ଯୋ ଜନମାରୂଢଂ ତଦା ସମ୍ପେତୁରାଶୁଗା: ।। ୨.୮୯.
ପତାକା ଲାଗିଥିବା ନୌକାଗୁଡିକୁ ନୌକାଚାଳକମାନେ ଚଳାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଲୋକମାନେକୁ ଉଠାଇ ତୁରନ୍ତ ପାର କରାଇଦେଲେ।
ନାରୀଣାମଭିପୂର୍ଣାସ୍ତୁ କାଶ୍ଚିତ୍ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚ ଵାଜିନାମ୍ । କାଶ୍ଚିଦତ୍ର ଵହନ୍ତି ସ୍ମ ଯାନଯୁଗ୍ଯଂ ମହାଧନମ୍ ।। ୨.୮୯.
କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଆଉ କିଛିରେ ଗାଡ଼ି ଲଗା ଅଧିକ ଧନ ଥିଲା।
ତା: ସ୍ମ ଗତ୍ଵା ପରଂ ତୀରମଵରୋପ୍ଯ ଚ ତଂ ଜନମ୍ । ନିଵୃତ୍ତା: କାଣ୍ଡଚିତ୍ରାଣି କ୍ରିଯନ୍ତେ ଦାଶବନ୍ଧୁଭି: ।। ୨.୮୯.
ସେମାନେ ଅପର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଲୋକମାନେକୁ ଉତାରି, ନୌକାଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ମାନେ କାଠି ଦେଇ ବିଭିନ୍ନ ଆୟୋଜନ କରିଲେ।
ସଵୈଜଯନ୍ତାସ୍ତୁ ଗଜା ଗଜାରୋହପ୍ରଚୋଦିତା: । ତରନ୍ତ: ସ୍ମ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ସଧ୍ଵଜା ଇଵ ପର୍ଵତା: ।। ୨.୮୯.
ବିଜୟ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀମାନେ, ହାତୀଚାଳକମାନେ ଚଳାଇ, ପାର ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନାଵଶ୍ଚାରୁରୁହୁଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପ୍ଲଵୈସ୍ତେରୁସ୍ତଥାପରେ । ଅନ୍ଯେ କୁମ୍ଭଘଟୈସ୍ତେରୁରନ୍ଯେ ତେରୁଶ୍ଚ ବାହୁଭି: ।। ୨.୮୯.
କେହି ନୌକାରେ ଚଢି ଗଙ୍ଗା ପାର୍ହେଲେ, କେହି ବେଳିରେ ଚଢିଲେ, କେହି ଘଡ଼ା ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଆଉ କେହି ନିଜ ହାତରେ ପହଁସି ପାର୍ହେଲେ।
ସା ପୁଣ୍ଯା ଧ୍ଵଜିନୀ ଗଙ୍ଗା ଦାଶୈ: ସନ୍ତାରିତା ସ୍ଵଯମ୍ । ମୈତ୍ରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ପ୍ରଯଯୌ ପ୍ରଯାଗଵନମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୨.୮୯.
ସେ ଶୁଭ୍ର ଧ୍ୱଜବାହିନୀ ଦଳ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର୍ହେଲା ଏବଂ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲା।
ଆଶ୍ଵାସଯିତ୍ଵା ଚ ଚମୂଂ ମହାତ୍ମା ନିଵେଶଯିତ୍ଵା ଚ ଯଥୋପଜୋଷମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭରଦ୍ଵାଜମୃଷିପ୍ରଵର୍ଯ୍ଯମୃତ୍ଵିଗ୍ଵୃତ: ସନ୍ ଭରତ: ପ୍ରତସ୍ଥେ ।। ୨.୮୯.
ମହାତ୍ମା ଭରତ ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏବଂ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ବରିଷ୍ଠ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଶ୍ରମମଭ୍ଯୁପେତ୍ଯ ମହାତ୍ମନୋ ଦେଵପୁରୋହିତସ୍ଯ । ଦଦର୍ଶ ରମ୍ଯୋଟଜଵୃକ୍ଷଷଣ୍ଡଂ ମହଦ୍ଵନଂ ଵିପ୍ରଵରସ୍ଯ ରମ୍ଯମ୍ ।। ୨.୮୯.
ସେ ଦେବତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଭିତରେ ସୁନ୍ଦର କୁଟିର ଓ ଗଛମାଳିକା ଦେଖିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନାନବତିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
thumb|ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୋଶାଦେଵ ନରର୍ଷଭ: । ବଲଂ ସର୍ଵମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଜଗାମ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭି: ।। ୨.୯୦.
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଥାପନ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପଦ୍ଭ୍ଯାମେଵ ହି ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ନ୍ଯସ୍ତଶସ୍ତ୍ରପରିଚ୍ଛଦ: । ଵସାନୋ ଵାସସୀ କ୍ଷୌମେ ପୁରୋଧାଯ ପୁରୋଧସମ୍ ।। ୨.୯୦.
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ସେ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ମୂଲାମୂଲିକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ: ସନ୍ଦର୍ଶନେ ତସ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ରାଘଵ: । ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତାନଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଜଗାମାନୁପୁରୋହିତମ୍ ।। ୨.୯୦.
ତାପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ, ରାଘବ ସେମାନଙ୍କୁ ଥାପନ କରି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠମଥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହାତପା: । ସଞ୍ଚଚାଲାସନାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଶିଷ୍ଯାନର୍ଘ୍ଯମିତି ବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୨.୯୦.
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସାଥିକେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠି ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସାହଚର୍ଯ୍ଯାଦିତି ଭାଵ: ।। ୨.୯୦.
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଥିବାର ଅର୍ଥ।
ତାଭ୍ଯାମର୍ଘ୍ଯଂ ଚ ପାଦ୍ଯଂ ଚ ଦତ୍ତ୍ଵା ପଶ୍ଚାତ୍ ଫଲାନି ଚ । ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ: ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ କୁଲେ ।। ୨.୯୦.
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଏବଂ ପରେ ଫଳ ଦେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିବାରର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ବଲେ କୋଶେ ମିତ୍ରେଷ୍ଵପି ଚ ମନ୍ତ୍ରିଷୁ । ଜାନନ୍ ଦଶରଥଂ ଵୃତ୍ତଂ ନ ରାଜାନମୁଦାହରତ୍ ।। ୨.୯୦.
ଦଶରଥଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସେନା, ଧନ, ବନ୍ଧୁ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ନାହିଁ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଭରତଶ୍ଚୈନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛତୁରନାମଯମ୍ । ଶରୀରେ ଽଗ୍ନିଷୁ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଶିଷ୍ଯେଷୁ ମୃଗପକ୍ଷିଷୁ ।। ୨.୯୦.
ବସିଷ୍ଠ ଓ ଭରତ ତାଙ୍କୁ ଶରୀର, ଅଗ୍ନି, ଗଛ, ଶିଷ୍ୟ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ତାହା ପଚାରିଲେ।
ତଥେତି ତତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହାତପା: । ଭରତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ରାଘଵସ୍ନେହବନ୍ଧନାତ୍ ।। ୨.୯୦.
ଏହାକୁ ମନେ ରଖି, ମହାତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା ଭରତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କିମିହାଗମନେ କାର୍ଯ୍ଯଂ ତଵ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାସତ: । ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ସର୍ଵଂ ନହି ମେ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତେ ମନ: ।। ୨.୯୦.
ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବା ସମୟରେ କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କୁହ, କାରଣ ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁଷୁଵେ ଯମମିତ୍ରଘ୍ନଂ କୌସଲ୍ଯା ନନ୍ଦଵର୍ଦ୍ଧନମ୍ । ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ସଭାର୍ଯୋ ଯଶ୍ଚିରଂ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍ ।। ୨.୯୦.
କୌଶଲ୍ୟା ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରେ, ମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଭାଇ ଓ ଭାଉଜ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେପରି ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।