ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟ ବଲାମ୍ ନ୍ଯୂନାମ୍ ଵିଷମସ୍ଥାମ୍ ଅନାଵୃତାମ୍ । ଶତ୍ରଵୋ ନ ଅଭିମନ୍ଯନ୍ତେ ଭକ୍ଷ୍ଯାନ୍ ଵିଷ କୃତାନ୍ ଇଵ ॥୨-୮୮-
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କମ୍ ଶକ୍ତି ଥିବା, ଅସୁବିଧାରେ ଥିବା, ଅରକ୍ଷିତ ସେନା ଥିବା ସେହି ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ କେହି ଚାହେଁନାହାନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଯ ପ୍ରଭୃତି ଭୂମୌ ତୁ ଶଯିଷ୍ଯେ ଅହମ୍ ତୃଣେଷୁ ଵା । ଫଲ ମୂଲ ଅଶନୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଜଟା ଚୀରାଣି ଧାରଯନ୍ ॥୨-୮୮-
ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇବି, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ରହିବି ।
ତସ୍ଯ ଅର୍ଥମ୍ ଉତ୍ତରମ୍ କାଲମ୍ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମି ସୁଖମ୍ ଵନେ । ତମ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରଵମ୍ ଆମୁଚ୍ଯ ନ ଅସ୍ଯ ମିଥ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୮-
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ସମୟଟି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ କାଟିବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି; ଏହା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ ।
ଵସନ୍ତମ୍ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ମା ଅନୁଵତ୍ସ୍ଯତି । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ତୁ ଆର୍ଯୋ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୮-
ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଶତୃଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଆର୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ।
ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ଅପି ମେ ଦେଵତାଃ କୁର୍ଯୁର୍ ଇମମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ମନୋ ରଥମ୍ । ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଃ ଶିରସା ମଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ବହୁ ପ୍ରକାରମ୍ ଯଦି ନ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ॥୨-୮୮-
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବତାମାନେ ମୋର ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ସେ ଯଦି ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ଫେରି ନାଆସନ୍ତି ।
ତତୋନ୍ରୁଵତ୍ସଯାମି ଚିରାଯ ରାଘଵମ୍ । ଵନେଚରମ୍ ନହ୍ରୁତି ମାମ୍ରୁପେକ୍ଷିତ୍ରୁମ୍ ॥୨-୮୮-
ତାପରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶା କରି ରହିବି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ ।
thumb|ଏକୋନନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵ୍ଯୁଷ୍ଯ ରାତ୍ରିଂ ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଗଙ୍ଗାକୂଲେ ସ ରାଘଵ: । ଭରତ: କାଲ୍ଯମୁତ୍ଥାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସେ ରାତିଟିଏ କାଟି, ରାଘବ ସକାଳେ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ନିଷାଦାଧିପତିଂ ଗୁହମ୍ । ଶୀଘ୍ରମାନଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତାରଯିଷ୍ଯତି ଵାହିନୀମ୍ ।। ୨.୮୯.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! ଏଉଁ ଅପରି ଶୋଇଛ? ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇଆ। ସେ ଆମ ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାର କରାଇଦେବେ।
ଜାଗର୍ମି ନାହଂ ସ୍ଵପିମି ତମେଵାର୍ଯ୍ଯଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ଇତ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋପି ପ୍ରଚୋଦିତ: ।। ୨.୮୯.
ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଗିଛି, ସେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭାବୁଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ।
ଇତି ସଂଵଦତୋରେଵମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନରସିଂହଯୋ: । ଆଗମ୍ଯ ପ୍ରାଞ୍ଜଲି: କାଲେ ଗୁହୋ ଭରତମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ବୀର ପୁରୁଷ ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଗୁହା ସମୟରେ ହାତ ଜୋଡି ଆସି, ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଚ୍ଚିତ୍ସୁଖଂ ନଦୀତୀରେ ଽଵାତ୍ସୀ: କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶର୍ଵରୀମ୍ । କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସହସୈନ୍ଯସ୍ଯ ତାଵତ୍ସର୍ଵମନାମଯମ୍ ।। ୨.୮୯.
କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନଦୀ କୂଳରେ ରାତିଟିଏ ସୁଖରେ କାଟିଲ କି? ତୁମେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି?
ଗୁହସ୍ଯ ତତ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାଦୁଦୀରିତମ୍ । ରାମସ୍ଯାନୁଵଶୋ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତୋ ଽପୀଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଗୁହାଙ୍କ ସ୍ନେହଭରା କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଭରତ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୁଖା ନ: ଶର୍ଵରୀ ରାଜନ୍ ପୂଜିତାଶ୍ଚାପି ତେ ଵଯମ୍ । ଗଙ୍ଗାଂ ତୁ ନୌଭିର୍ବହ୍ଵୀଭିର୍ଦାଶା: ସନ୍ତାରଯନ୍ତୁ ନ: ।। ୨.୮୯.
ରାଜା, ଆମେ ରାତିଟିଏ ସୁଖରେ କାଟିଲୁ, ତୁମେ ଆମକୁ ଆଦର କରିଥିଲ। ଏବେ ତୁମର ନୌକାଚାଳକମାନେ ବହୁ ନୌକା ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାନ୍ତୁ।
ତତୋ ଗୁହ: ସଂତ୍ଵରିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଶାସନମ୍ । ପ୍ରତିପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନଗରଂ ତଂ ଜ୍ଞାତିଜନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ସହରକୁ ଯାଇ, ନିଜ ପରିବାରବଳକୁ କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠତ ପ୍ରବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ଚ ଵ: ସଦା । ନାଵ: ସମନୁକର୍ଷଧ୍ଵଂ ତାରଯିଷ୍ଯାମ ଵାହିନୀମ୍ ।। ୨.୮୯.
ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ତୁମମାନେ ଭଲ ରୁହ। ନୌକାଗୁଡିକୁ ଏକଠା କର, ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରାଇବା।
ତେ ତଥୋକ୍ତା: ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରିତା ରାଜଶାସନାତ୍ । ପଞ୍ଚ ନାଵାଂ ଶତାନ୍ଯାଶୁ ସମାନିନ୍ଯୁ: ସମନ୍ତତ: ।। ୨.୮୯.
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ଏକଠା କଲେ।
ଅନ୍ଯା: ସ୍ଵସ୍ତିକଵିଜ୍ଞେଯା ମହାଘଣ୍ଟାଧରା ଵରା: । ଶୋଭମାନା: ପତାକାଭିର୍ଯୁକ୍ତଵାତା: ସୁସଂହତା: ।। ୨.୮୯.
କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ପତାକା ଫଡ଼ିଉଥିଲା, ପତା ଲାଗିଥିଲା, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ତତ: ସ୍ଵସ୍ତିକଵିଜ୍ଞେଯାଂ ପାଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସଂଵୃତାମ୍ । ସନନ୍ଦିଘୋଷାଂ କଲ୍ଯାଣୀଂ ଗୁହୋ ନାଵମୁପାହରତ୍ । ତାମାରୁରୋହ ଭରତ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚ ମହାବଲ: ।। ୨.୮୯.
ତାପରେ ଗୁହା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ହଳଦିଆ କମ୍ବଳ ଢାକା, ଶୁଭ ଢୋଳ ବାଜୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଏକ ନୌକା ନେଇଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସେଥିରେ ଚଢ଼ିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତ: । ପୁରୋହିତଶ୍ଚ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଗୁରଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ଯେ । ଅନନ୍ତରଂ ରାଜଦାରାସ୍ତଥୈଵ ଶକଟାପଣା: ।। ୨.୮୯.
କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ଗାଡ଼ି ଓ ବଜାରିଆମାନେ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ଆଵାସମାଦୀପଯତାଂ ତୀର୍ଥଂ ଚାପ୍ଯଵଗାହତାମ୍ । ଭାଣ୍ଡାନି ଚାଦଦାନାନାଂ ଘୋଷସ୍ତ୍ରିଦିଵମସ୍ପୃଶତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଅବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳିବା ଓ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସାମଗ୍ରୀ ବୋହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା।
ପତାକିନ୍ଯସ୍ତୁ ତା ନାଵ: ସ୍ଵଯଂ ଦାଶୈରଧିଷ୍ଠିତା: । ଵହନ୍ତ୍ଯୋ ଜନମାରୂଢଂ ତଦା ସମ୍ପେତୁରାଶୁଗା: ।। ୨.୮୯.
ପତାକା ଲାଗିଥିବା ନୌକାଗୁଡିକୁ ନୌକାଚାଳକମାନେ ଚଳାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଲୋକମାନେକୁ ଉଠାଇ ତୁରନ୍ତ ପାର କରାଇଦେଲେ।
ନାରୀଣାମଭିପୂର୍ଣାସ୍ତୁ କାଶ୍ଚିତ୍ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚ ଵାଜିନାମ୍ । କାଶ୍ଚିଦତ୍ର ଵହନ୍ତି ସ୍ମ ଯାନଯୁଗ୍ଯଂ ମହାଧନମ୍ ।। ୨.୮୯.
କିଛି ନୌକାରେ ମହିଳାମାନେ, କିଛିରେ ଘୋଡ଼ା, ଆଉ କିଛିରେ ଗାଡ଼ି ଲଗା ଅଧିକ ଧନ ଥିଲା।
ତା: ସ୍ମ ଗତ୍ଵା ପରଂ ତୀରମଵରୋପ୍ଯ ଚ ତଂ ଜନମ୍ । ନିଵୃତ୍ତା: କାଣ୍ଡଚିତ୍ରାଣି କ୍ରିଯନ୍ତେ ଦାଶବନ୍ଧୁଭି: ।। ୨.୮୯.
ସେମାନେ ଅପର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଲୋକମାନେକୁ ଉତାରି, ନୌକାଚାଳକ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ମାନେ କାଠି ଦେଇ ବିଭିନ୍ନ ଆୟୋଜନ କରିଲେ।
ସଵୈଜଯନ୍ତାସ୍ତୁ ଗଜା ଗଜାରୋହପ୍ରଚୋଦିତା: । ତରନ୍ତ: ସ୍ମ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ସଧ୍ଵଜା ଇଵ ପର୍ଵତା: ।। ୨.୮୯.
ବିଜୟ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ହାତୀମାନେ, ହାତୀଚାଳକମାନେ ଚଳାଇ, ପାର ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ପତାକା ଲାଗିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନାଵଶ୍ଚାରୁରୁହୁଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପ୍ଲଵୈସ୍ତେରୁସ୍ତଥାପରେ । ଅନ୍ଯେ କୁମ୍ଭଘଟୈସ୍ତେରୁରନ୍ଯେ ତେରୁଶ୍ଚ ବାହୁଭି: ।। ୨.୮୯.
କେହି ନୌକାରେ ଚଢି ଗଙ୍ଗା ପାର୍ହେଲେ, କେହି ବେଳିରେ ଚଢିଲେ, କେହି ଘଡ଼ା ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଆଉ କେହି ନିଜ ହାତରେ ପହଁସି ପାର୍ହେଲେ।
ସା ପୁଣ୍ଯା ଧ୍ଵଜିନୀ ଗଙ୍ଗା ଦାଶୈ: ସନ୍ତାରିତା ସ୍ଵଯମ୍ । ମୈତ୍ରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ପ୍ରଯଯୌ ପ୍ରଯାଗଵନମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୨.୮୯.
ସେ ଶୁଭ୍ର ଧ୍ୱଜବାହିନୀ ଦଳ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଗଙ୍ଗା ପାର୍ହେଲା ଏବଂ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲା।
ଆଶ୍ଵାସଯିତ୍ଵା ଚ ଚମୂଂ ମହାତ୍ମା ନିଵେଶଯିତ୍ଵା ଚ ଯଥୋପଜୋଷମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭରଦ୍ଵାଜମୃଷିପ୍ରଵର୍ଯ୍ଯମୃତ୍ଵିଗ୍ଵୃତ: ସନ୍ ଭରତ: ପ୍ରତସ୍ଥେ ।। ୨.୮୯.
ମହାତ୍ମା ଭରତ ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏବଂ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ବରିଷ୍ଠ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଶ୍ରମମଭ୍ଯୁପେତ୍ଯ ମହାତ୍ମନୋ ଦେଵପୁରୋହିତସ୍ଯ । ଦଦର୍ଶ ରମ୍ଯୋଟଜଵୃକ୍ଷଷଣ୍ଡଂ ମହଦ୍ଵନଂ ଵିପ୍ରଵରସ୍ଯ ରମ୍ଯମ୍ ।। ୨.୮୯.
ସେ ଦେବତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଭିତରେ ସୁନ୍ଦର କୁଟିର ଓ ଗଛମାଳିକା ଦେଖିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନନଵତିତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନାନବତିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
thumb|ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଭରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୋଶାଦେଵ ନରର୍ଷଭ: । ବଲଂ ସର୍ଵମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଜଗାମ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭି: ।। ୨.୯୦.
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଥାପନ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।