ଉତ୍ତରୀଯମ୍ ଇହ ଆସକ୍ତମ୍ ସୁଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ସୀତଯା ତଦା । ତଥା ହ୍ଯ୍ ଏତେ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ସକ୍ତାଃ କୌଶେଯ ତନ୍ତଵଃ ॥୨-୮୮-
ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଚାଦର ଅଟକି ରହିଛି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି; କାରଣ ଏଠି କଉସେୟ ଧାଗା ଗୁଡିକ ଅଳଜଳି ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ମନ୍ଯେ ଭର୍ତୁଃ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ଯେନ ବାଲା ତପସ୍ଵିନୀ । ସୁକୁମାରୀ ସତୀ ଦୁହ୍ଖମ୍ ନ ଵିଜାନାତି ମୈଥିଲୀ ॥୨-୮୮-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତା ତପସ୍ୱିନୀ, କମଳା, ନିର୍ମଳ ସୀତା କେବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ ।
ହା ହନ୍ତାସ୍ମି ନୃଶମ୍ସୋଽହମ୍ ଯତ୍ସଭାର୍ଯଃ କୃତେମମ । ଈଦୃଶୀଂ ରାଘଵଃ ଶଯ୍ଯାମଧିଶେତେ ହ୍ଯାନାଥଵତ୍ ॥୨-୮୮-
ହା ହନ୍ତ! ମୁଁ ଏତେ ନିଷ୍ଠୁର ଯେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏପରି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଅନାଥ ଭଳି ଶୋଇଛନ୍ତି ।
ସାର୍ଵଭୌମ କୁଲେ ଜାତଃ ସର୍ଵ ଲୋକ ସୁଖ ଆଵହଃ । ସର୍ଵ ଲୋକ ପ୍ରିଯଃ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୮୮-
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା, ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି ।
କଥମ୍ ଇନ୍ଦୀଵର ଶ୍ଯାମୋ ରକ୍ତ ଅକ୍ଷଃ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନଃ । ସୁଖ ଭାଗୀ ଚ ଦୁହ୍ଖ ଅର୍ହଃ ଶଯିତୋ ଭୁଵି ରାଘଵଃ ॥୨-୮୮-
ଏହି ଭଳି ନୀଳ କମଳ ଭଳି କଳା, ଲାଲ ଆଖି, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଘବ କିପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି?
ଧନ୍ଯଃ ଖଲୁ ମହାଭାଗୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୁଭଲକ୍ଷମଣଃ । ଭ୍ରାତରମ୍ ଵିଷମେ କାଲେ ଯୋ ରାମମନୁଵର୍ତତେ ॥୨-୮୮-
ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ଏବଂ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥା ଖଲୁ ଵୈଦେହୀ ପତିମ୍ ଯା ଅନୁଗତା ଵନମ୍ । ଵଯମ୍ ସମ୍ଶଯିତାଃ ସର୍ଵେ ହୀନାଃ ତେନ ମହାତ୍ମନା ॥୨-୮୮-
ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ବୈଦେହୀ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ହରାଇ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛୁ ।
ଅକର୍ଣ ଧାରା ପୃଥିଵୀ ଶୂନ୍ଯା ଇଵ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ଗତେ ଦଶରଥେ ସ୍ଵର୍ଗେ ରାମେ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୮୮-
ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଝରଣା ବିନା ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଛି ।
ନ ଚ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କଶ୍ଚିନ୍ ମନସା ଅପି ଵସୁମ୍ଧରାମ୍ । ଵନେ ଅପି ଵସତଃ ତସ୍ଯ ବାହୁ ଵୀର୍ଯ ଅଭିରକ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଭୁଜବଳରେ ରକ୍ଷିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନାହାନ୍ତି ।
ଶୂନ୍ଯ ସମ୍ଵରଣା ରକ୍ଷାମ୍ ଅଯନ୍ତ୍ରିତ ହଯ ଦ୍ଵିପାମ୍ । ଅପାଵୃତ ପୁର ଦ୍ଵାରାମ୍ ରାଜ ଧାନୀମ୍ ଅରକ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ଶୂନ୍ୟ ସଭାଗୃହ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ, ଖୋଲା ସହର ଦ୍ୱାର, ରକ୍ଷା ବିନା ରାଜଧାନୀ—
ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟ ବଲାମ୍ ନ୍ଯୂନାମ୍ ଵିଷମସ୍ଥାମ୍ ଅନାଵୃତାମ୍ । ଶତ୍ରଵୋ ନ ଅଭିମନ୍ଯନ୍ତେ ଭକ୍ଷ୍ଯାନ୍ ଵିଷ କୃତାନ୍ ଇଵ ॥୨-୮୮-
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କମ୍ ଶକ୍ତି ଥିବା, ଅସୁବିଧାରେ ଥିବା, ଅରକ୍ଷିତ ସେନା ଥିବା ସେହି ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ କେହି ଚାହେଁନାହାନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଯ ପ୍ରଭୃତି ଭୂମୌ ତୁ ଶଯିଷ୍ଯେ ଅହମ୍ ତୃଣେଷୁ ଵା । ଫଲ ମୂଲ ଅଶନୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଜଟା ଚୀରାଣି ଧାରଯନ୍ ॥୨-୮୮-
ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇବି, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ରହିବି ।
ତସ୍ଯ ଅର୍ଥମ୍ ଉତ୍ତରମ୍ କାଲମ୍ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମି ସୁଖମ୍ ଵନେ । ତମ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରଵମ୍ ଆମୁଚ୍ଯ ନ ଅସ୍ଯ ମିଥ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୮-
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ସମୟଟି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ କାଟିବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି; ଏହା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ ।
ଵସନ୍ତମ୍ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ମା ଅନୁଵତ୍ସ୍ଯତି । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ତୁ ଆର୍ଯୋ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୮-
ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଶତୃଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଆର୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ।
ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ଅପି ମେ ଦେଵତାଃ କୁର୍ଯୁର୍ ଇମମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ମନୋ ରଥମ୍ । ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଃ ଶିରସା ମଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ବହୁ ପ୍ରକାରମ୍ ଯଦି ନ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ॥୨-୮୮-
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବତାମାନେ ମୋର ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ସେ ଯଦି ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ଫେରି ନାଆସନ୍ତି ।
ତତୋନ୍ରୁଵତ୍ସଯାମି ଚିରାଯ ରାଘଵମ୍ । ଵନେଚରମ୍ ନହ୍ରୁତି ମାମ୍ରୁପେକ୍ଷିତ୍ରୁମ୍ ॥୨-୮୮-
ତାପରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶା କରି ରହିବି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ ।
thumb|ଏକୋନନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵ୍ଯୁଷ୍ଯ ରାତ୍ରିଂ ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଗଙ୍ଗାକୂଲେ ସ ରାଘଵ: । ଭରତ: କାଲ୍ଯମୁତ୍ଥାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସେ ରାତିଟିଏ କାଟି, ରାଘବ ସକାଳେ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ନିଷାଦାଧିପତିଂ ଗୁହମ୍ । ଶୀଘ୍ରମାନଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତାରଯିଷ୍ଯତି ଵାହିନୀମ୍ ।। ୨.୮୯.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! ଏଉଁ ଅପରି ଶୋଇଛ? ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇଆ। ସେ ଆମ ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାର କରାଇଦେବେ।
ଜାଗର୍ମି ନାହଂ ସ୍ଵପିମି ତମେଵାର୍ଯ୍ଯଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ଇତ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋପି ପ୍ରଚୋଦିତ: ।। ୨.୮୯.
ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଗିଛି, ସେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭାବୁଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ।
ଇତି ସଂଵଦତୋରେଵମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନରସିଂହଯୋ: । ଆଗମ୍ଯ ପ୍ରାଞ୍ଜଲି: କାଲେ ଗୁହୋ ଭରତମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ବୀର ପୁରୁଷ ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଗୁହା ସମୟରେ ହାତ ଜୋଡି ଆସି, ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଚ୍ଚିତ୍ସୁଖଂ ନଦୀତୀରେ ଽଵାତ୍ସୀ: କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶର୍ଵରୀମ୍ । କଚ୍ଚିତ୍ତେ ସହସୈନ୍ଯସ୍ଯ ତାଵତ୍ସର୍ଵମନାମଯମ୍ ।। ୨.୮୯.
କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନଦୀ କୂଳରେ ରାତିଟିଏ ସୁଖରେ କାଟିଲ କି? ତୁମେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି?
ଗୁହସ୍ଯ ତତ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ନେହାଦୁଦୀରିତମ୍ । ରାମସ୍ଯାନୁଵଶୋ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତୋ ଽପୀଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଗୁହାଙ୍କ ସ୍ନେହଭରା କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଭରତ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୁଖା ନ: ଶର୍ଵରୀ ରାଜନ୍ ପୂଜିତାଶ୍ଚାପି ତେ ଵଯମ୍ । ଗଙ୍ଗାଂ ତୁ ନୌଭିର୍ବହ୍ଵୀଭିର୍ଦାଶା: ସନ୍ତାରଯନ୍ତୁ ନ: ।। ୨.୮୯.
ରାଜା, ଆମେ ରାତିଟିଏ ସୁଖରେ କାଟିଲୁ, ତୁମେ ଆମକୁ ଆଦର କରିଥିଲ। ଏବେ ତୁମର ନୌକାଚାଳକମାନେ ବହୁ ନୌକା ନେଇ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାନ୍ତୁ।
ତତୋ ଗୁହ: ସଂତ୍ଵରିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଶାସନମ୍ । ପ୍ରତିପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନଗରଂ ତଂ ଜ୍ଞାତିଜନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ସହରକୁ ଯାଇ, ନିଜ ପରିବାରବଳକୁ କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠତ ପ୍ରବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ଚ ଵ: ସଦା । ନାଵ: ସମନୁକର୍ଷଧ୍ଵଂ ତାରଯିଷ୍ଯାମ ଵାହିନୀମ୍ ।। ୨.୮୯.
ଉଠ, ଜାଗ, ସଦା ତୁମମାନେ ଭଲ ରୁହ। ନୌକାଗୁଡିକୁ ଏକଠା କର, ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରାଇବା।
ତେ ତଥୋକ୍ତା: ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରିତା ରାଜଶାସନାତ୍ । ପଞ୍ଚ ନାଵାଂ ଶତାନ୍ଯାଶୁ ସମାନିନ୍ଯୁ: ସମନ୍ତତ: ।। ୨.୮୯.
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ଏକଠା କଲେ।
ଅନ୍ଯା: ସ୍ଵସ୍ତିକଵିଜ୍ଞେଯା ମହାଘଣ୍ଟାଧରା ଵରା: । ଶୋଭମାନା: ପତାକାଭିର୍ଯୁକ୍ତଵାତା: ସୁସଂହତା: ।। ୨.୮୯.
କିଛି ନୌକାରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ପତାକା ଫଡ଼ିଉଥିଲା, ପତା ଲାଗିଥିଲା, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ତତ: ସ୍ଵସ୍ତିକଵିଜ୍ଞେଯାଂ ପାଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସଂଵୃତାମ୍ । ସନନ୍ଦିଘୋଷାଂ କଲ୍ଯାଣୀଂ ଗୁହୋ ନାଵମୁପାହରତ୍ । ତାମାରୁରୋହ ଭରତ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚ ମହାବଲ: ।। ୨.୮୯.
ତାପରେ ଗୁହା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ହଳଦିଆ କମ୍ବଳ ଢାକା, ଶୁଭ ଢୋଳ ବାଜୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଏକ ନୌକା ନେଇଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସେଥିରେ ଚଢ଼ିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତ: । ପୁରୋହିତଶ୍ଚ ତତ୍ପୂର୍ଵଂ ଗୁରଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ଯେ । ଅନନ୍ତରଂ ରାଜଦାରାସ୍ତଥୈଵ ଶକଟାପଣା: ।। ୨.୮୯.
କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ପୁରୋହିତ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ଗାଡ଼ି ଓ ବଜାରିଆମାନେ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ଆଵାସମାଦୀପଯତାଂ ତୀର୍ଥଂ ଚାପ୍ଯଵଗାହତାମ୍ । ଭାଣ୍ଡାନି ଚାଦଦାନାନାଂ ଘୋଷସ୍ତ୍ରିଦିଵମସ୍ପୃଶତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଅବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳିବା ଓ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସାମଗ୍ରୀ ବୋହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା।