ପ୍ରାସାଦ ଅଗ୍ର ଵିମାନେଷୁ ଵଲଭୀଷୁ ଚ ସର୍ଵଦା । ହୈମ ରାଜତ ଭୌମେଷୁ ଵର ଆସ୍ତ୍ରରଣ ଶାଲିଷୁ ॥୨-୮୮-
ସେ ସଦା ଉଚ୍ଚ ମହଳରେ, ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରର ତଳା ଉପରେ, ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ।
ପୁଷ୍ପ ସମ୍ଚଯ ଚିତ୍ରେଷୁ ଚନ୍ଦନ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧିଷୁ । ପାଣ୍ଡୁର ଅଭ୍ର ପ୍ରକାଶେଷୁ ଶୁକ ସମ୍ଘ ରୁତେଷୁ ଚ ॥୨-୮୮-
ଫୁଲର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଗନ୍ଧରେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୋଠରୀରେ, ଶୁକା ପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାରରେ ତିନିଥିଲେ।
ପ୍ରାସାଦଵରଵର୍ଯେଷୁ ଶୀତଵତ୍ସୁ ସୁଗନ୍ଧିଷୁ । ଉଷିତ୍ଵା ମେରୁକଲ୍ପେଷୁ କୃତକାମ୍ଚନଭିତ୍ତିଷୁ ॥୨-୮୮-
ଉତ୍ତମ, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମହଳରେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ, ସୁନାର ଦିଵାଲି ଥିବା ଘରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ।
ଗୀତ ଵାଦିତ୍ର ନିର୍ଘୋଷୈର୍ ଵର ଆଭରଣ ନିହ୍ସ୍ଵନୈଃ । ମୃଦନ୍ଗ ଵର ଶବ୍ଦୈଃ ଚ ସତତମ୍ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ ॥୨-୮୮-
ଗୀତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ, ଉତ୍ତମ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ହୁଅଥିଲେ।
ବନ୍ଦିଭିର୍ ଵନ୍ଦିତଃ କାଲେ ବହୁଭିଃ ସୂତ ମାଗଧୈଃ । ଗାଥାଭିର୍ ଅନୁରୂପାଭିଃ ସ୍ତୁତିଭିଃ ଚ ପରମ୍ତପଃ ॥୨-୮୮-
ବହୁ ବନ୍ଦୀ, ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନେ ଯଥାଯଥିକ ସ୍ତୁତି ଓ ଗାଥା ଗାଇ ସମୟରେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧେଯମ୍ ଇଦମ୍ ଲୋକେ ନ ସତ୍ଯମ୍ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ମୁହ୍ଯତେ ଖଲୁ ମେ ଭାଵଃ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଅଯମ୍ ଇତି ମେ ମତିଃ ॥୨-୮୮-
ଏହା ସଂସାରରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି—ଶାୟଦ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ।
ନ ନୂନମ୍ ଦୈଵତମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ କାଲେନ ବଲଵତ୍ତରମ୍ । ଯତ୍ର ଦାଶରଥୀ ରାମୋ ଭୂମାଉ ଏଵମ୍ ଶଯୀତ ସଃ ॥୨-୮୮-
ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବତାମାନେ କାଳରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବାକୁ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଵିଦେହ ରାଜସ୍ଯ ସୁତା ସୀତା ଚ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନା । ଦଯିତା ଶଯିତା ଭୂମୌ ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ॥୨-୮୮-
ଏବଂ ଭିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁଁ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି।
ଇଯମ୍ ଶଯ୍ଯା ମମ ଭ୍ରାତୁର୍ ଇଦମ୍ ହି ପରିଵର୍ତିତମ୍ । ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ କଠିନେ ସର୍ଵମ୍ ଗାତ୍ରୈର୍ ଵିମୃଦିତମ୍ ତୃଣମ୍ ॥୨-୮୮-
ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇଙ୍କର, ଏହାକୁ ସେ ଉଲଟାଇଥିଲେ । ଏଠାରେ ଥିବା କଠିନ ମାଟି ଉପରେ ଘାସ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଚାପି ହୋଇଯାଇଛି ।
ମନ୍ଯେ ସାଭରଣା ସୁପ୍ତା ସୀତା ଅସ୍ମିନ୍ ଶଯନେ ତଦା । ତତ୍ର ତତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସକ୍ତାଃ କନକ ବିନ୍ଦଵଃ ॥୨-୮୮-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୀତା ତାଙ୍କ ଗହନା ପିନ୍ଧି ଏହି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ସୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ସୁନାର ତିଆରି ଛିଟିକଣା ଲାଗି ରହିଛି ।
ଉତ୍ତରୀଯମ୍ ଇହ ଆସକ୍ତମ୍ ସୁଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ସୀତଯା ତଦା । ତଥା ହ୍ଯ୍ ଏତେ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ସକ୍ତାଃ କୌଶେଯ ତନ୍ତଵଃ ॥୨-୮୮-
ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଚାଦର ଅଟକି ରହିଛି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି; କାରଣ ଏଠି କଉସେୟ ଧାଗା ଗୁଡିକ ଅଳଜଳି ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ମନ୍ଯେ ଭର୍ତୁଃ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ଯେନ ବାଲା ତପସ୍ଵିନୀ । ସୁକୁମାରୀ ସତୀ ଦୁହ୍ଖମ୍ ନ ଵିଜାନାତି ମୈଥିଲୀ ॥୨-୮୮-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତା ତପସ୍ୱିନୀ, କମଳା, ନିର୍ମଳ ସୀତା କେବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ ।
ହା ହନ୍ତାସ୍ମି ନୃଶମ୍ସୋଽହମ୍ ଯତ୍ସଭାର୍ଯଃ କୃତେମମ । ଈଦୃଶୀଂ ରାଘଵଃ ଶଯ୍ଯାମଧିଶେତେ ହ୍ଯାନାଥଵତ୍ ॥୨-୮୮-
ହା ହନ୍ତ! ମୁଁ ଏତେ ନିଷ୍ଠୁର ଯେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏପରି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଅନାଥ ଭଳି ଶୋଇଛନ୍ତି ।
ସାର୍ଵଭୌମ କୁଲେ ଜାତଃ ସର୍ଵ ଲୋକ ସୁଖ ଆଵହଃ । ସର୍ଵ ଲୋକ ପ୍ରିଯଃ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୮୮-
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା, ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି ।
କଥମ୍ ଇନ୍ଦୀଵର ଶ୍ଯାମୋ ରକ୍ତ ଅକ୍ଷଃ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନଃ । ସୁଖ ଭାଗୀ ଚ ଦୁହ୍ଖ ଅର୍ହଃ ଶଯିତୋ ଭୁଵି ରାଘଵଃ ॥୨-୮୮-
ଏହି ଭଳି ନୀଳ କମଳ ଭଳି କଳା, ଲାଲ ଆଖି, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଘବ କିପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି?
ଧନ୍ଯଃ ଖଲୁ ମହାଭାଗୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୁଭଲକ୍ଷମଣଃ । ଭ୍ରାତରମ୍ ଵିଷମେ କାଲେ ଯୋ ରାମମନୁଵର୍ତତେ ॥୨-୮୮-
ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ଏବଂ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥା ଖଲୁ ଵୈଦେହୀ ପତିମ୍ ଯା ଅନୁଗତା ଵନମ୍ । ଵଯମ୍ ସମ୍ଶଯିତାଃ ସର୍ଵେ ହୀନାଃ ତେନ ମହାତ୍ମନା ॥୨-୮୮-
ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ବୈଦେହୀ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ହରାଇ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛୁ ।
ଅକର୍ଣ ଧାରା ପୃଥିଵୀ ଶୂନ୍ଯା ଇଵ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ଗତେ ଦଶରଥେ ସ୍ଵର୍ଗେ ରାମେ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୮୮-
ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଝରଣା ବିନା ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଛି ।
ନ ଚ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କଶ୍ଚିନ୍ ମନସା ଅପି ଵସୁମ୍ଧରାମ୍ । ଵନେ ଅପି ଵସତଃ ତସ୍ଯ ବାହୁ ଵୀର୍ଯ ଅଭିରକ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଭୁଜବଳରେ ରକ୍ଷିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନାହାନ୍ତି ।
ଶୂନ୍ଯ ସମ୍ଵରଣା ରକ୍ଷାମ୍ ଅଯନ୍ତ୍ରିତ ହଯ ଦ୍ଵିପାମ୍ । ଅପାଵୃତ ପୁର ଦ୍ଵାରାମ୍ ରାଜ ଧାନୀମ୍ ଅରକ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ଶୂନ୍ୟ ସଭାଗୃହ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ, ଖୋଲା ସହର ଦ୍ୱାର, ରକ୍ଷା ବିନା ରାଜଧାନୀ—
ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟ ବଲାମ୍ ନ୍ଯୂନାମ୍ ଵିଷମସ୍ଥାମ୍ ଅନାଵୃତାମ୍ । ଶତ୍ରଵୋ ନ ଅଭିମନ୍ଯନ୍ତେ ଭକ୍ଷ୍ଯାନ୍ ଵିଷ କୃତାନ୍ ଇଵ ॥୨-୮୮-
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କମ୍ ଶକ୍ତି ଥିବା, ଅସୁବିଧାରେ ଥିବା, ଅରକ୍ଷିତ ସେନା ଥିବା ସେହି ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ କେହି ଚାହେଁନାହାନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଯ ପ୍ରଭୃତି ଭୂମୌ ତୁ ଶଯିଷ୍ଯେ ଅହମ୍ ତୃଣେଷୁ ଵା । ଫଲ ମୂଲ ଅଶନୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଜଟା ଚୀରାଣି ଧାରଯନ୍ ॥୨-୮୮-
ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଟି କିମ୍ବା ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇବି, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବି, ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ରହିବି ।
ତସ୍ଯ ଅର୍ଥମ୍ ଉତ୍ତରମ୍ କାଲମ୍ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମି ସୁଖମ୍ ଵନେ । ତମ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରଵମ୍ ଆମୁଚ୍ଯ ନ ଅସ୍ଯ ମିଥ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୮-
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ସମୟଟି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ କାଟିବି, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି; ଏହା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ ।
ଵସନ୍ତମ୍ ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ମା ଅନୁଵତ୍ସ୍ଯତି । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ତୁ ଆର୍ଯୋ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୮-
ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଶତୃଘ୍ନ ମୋ ସହ ରହିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଆର୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ।
ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ଅପି ମେ ଦେଵତାଃ କୁର୍ଯୁର୍ ଇମମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ମନୋ ରଥମ୍ । ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଃ ଶିରସା ମଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ବହୁ ପ୍ରକାରମ୍ ଯଦି ନ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ॥୨-୮୮-
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବେ; ଦେବତାମାନେ ମୋର ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ସେ ଯଦି ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ଫେରି ନାଆସନ୍ତି ।
ତତୋନ୍ରୁଵତ୍ସଯାମି ଚିରାଯ ରାଘଵମ୍ । ଵନେଚରମ୍ ନହ୍ରୁତି ମାମ୍ରୁପେକ୍ଷିତ୍ରୁମ୍ ॥୨-୮୮-
ତାପରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶା କରି ରହିବି, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ ।
thumb|ଏକୋନନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵ୍ଯୁଷ୍ଯ ରାତ୍ରିଂ ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଗଙ୍ଗାକୂଲେ ସ ରାଘଵ: । ଭରତ: କାଲ୍ଯମୁତ୍ଥାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସେ ରାତିଟିଏ କାଟି, ରାଘବ ସକାଳେ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ନିଷାଦାଧିପତିଂ ଗୁହମ୍ । ଶୀଘ୍ରମାନଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତାରଯିଷ୍ଯତି ଵାହିନୀମ୍ ।। ୨.୮୯.
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ! ଏଉଁ ଅପରି ଶୋଇଛ? ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇଆ। ସେ ଆମ ସେନାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାର କରାଇଦେବେ।
ଜାଗର୍ମି ନାହଂ ସ୍ଵପିମି ତମେଵାର୍ଯ୍ଯଂ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ଇତ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋପି ପ୍ରଚୋଦିତ: ।। ୨.୮୯.
ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଗିଛି, ସେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭାବୁଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ।
ଇତି ସଂଵଦତୋରେଵମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନରସିଂହଯୋ: । ଆଗମ୍ଯ ପ୍ରାଞ୍ଜଲି: କାଲେ ଗୁହୋ ଭରତମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୮୯.
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ବୀର ପୁରୁଷ ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଗୁହା ସମୟରେ ହାତ ଜୋଡି ଆସି, ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।