ଉପାଯଃ କୋ ଵଧେ ତସ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଧିପତେଃ ସୁରାଃ । ଯମହଂ ତଂ ସମାସ୍ଥାଯ ନିହନ୍ଯାମୃଷିକଣ୍ଟକମ୍ ॥୧-୧୬-
ହେ ଦେବମାନେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି? କେଉଁ ଉପାୟ ଅପନାଇ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ତାକୁ ସମାପ୍ତ କରିପାରିବି?
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ଵିଷ୍ଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ । ମାନୁଷଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ରାଵଣଂ ଜହି ସଂଯୁଗେ ॥୧-୧୬-
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମାନବ ରୂପ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିଦିଅ।'
ସ ହି ତେପେ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଦୀର୍ଘକାଲମରିନ୍ଦମଃ । ଯେନ ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୃଲ୍ଲୋକପୂର୍ଵଜଃ ॥୧-୧୬-
ସେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ରାବଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଇଥିଲେ।
ସଂତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦଦୌ ତସ୍ମୈ ରାକ୍ଷସାଯ ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ । ନାନାଵିଧେଭ୍ଯୋ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ନାନ୍ଯତ୍ର ମାନୁଷାତ୍ ॥୧-୧୬-
ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ଏହି ବର ଦେଲେ: 'ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଛଡ଼ି, ମାନବ ଛଡ଼ା, ତୁମେ କାହାରୁ ଭୟ ପାଇବା ନାହିଁ।'
ଅଵଜ୍ଞାତାଃ ପୁରା ତେନ ଵରଦାନେ ହି ମାନଵାଃ । ଏଵଂ ପିତାମହାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ଵରଦାନେନ ଗର୍ଵିତଃ ॥୧-୧୬-
ବର ଦେବା ସମୟରେ ସେ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ; ଏଭଳି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବର ଦ୍ୱାରା ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ସେ ଅଭିମାନୀ ହେଇଗଲେ।
ଉତ୍ସାଦଯତି ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚାପ୍ଯୁପକର୍ଷତି । ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯ ଵଧୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ମାନୁଷେଭ୍ଯଃ ପରଂତପ ॥୧-୧୬-
ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚେନି ନେଉଛନ୍ତି; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ମାନବମାନଙ୍କ ହାତରେ ନିଶ୍ଚିତ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁରାଣାଂ ଵିଷ୍ଣୁରାତ୍ମଵାନ୍ । ପିତରଂ ରୋଚଯାମାସ ତଦା ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ ॥୧-୧୬-
ଦେବମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ଭାବେ ବାଛିଲେ।
ସ ଚାପ୍ଯପୁତ୍ରୋ ନୃପତିସ୍ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ଅଯଜତ୍ ପୁତ୍ରିଯାମିଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରେପ୍ସୁରରିସୂଦନଃ ॥୧-୧୬-
ସେ ମହାପ୍ରଭା ରାଜା ସେ ସମୟରେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ; ପୁଅ ପାଇବା ଆଶାରେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରିୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ସ କୃତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଚ ପିତାମହମ୍ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତୋ ଦେଵୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ ॥୧-୧୬-
ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ବିଷ୍ଣୁ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ କଥା ହୋଇ, ଦେବମାନେ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ତତୋ ଵୈ ଯଜମାନସ୍ଯ ପାଵକାଦତୁଲପ୍ରଭମ୍ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ମହଦ୍ ଭୂତଂ ମହାଵୀର୍ଯଂ ମହାବଲମ୍ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କର ଅଗ୍ନିରୁ ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱୀ, ବିପୁଳ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାର ଏକ ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
କୃଷ୍ଣଂ ରକ୍ତାମ୍ବରଧରଂ ରକ୍ତାସ୍ଯଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନମ୍ । ସ୍ନିଗ୍ଧହର୍ଯକ୍ଷତନୁଜଶ୍ମଶ୍ରୁପ୍ରଵରମୂର୍ଧଜମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ କଳା, ଲାଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଲାଲ ମୁଁହ ଥିବା, ଢୋଲ ଶବ୍ଦ ପରି ଗଞ୍ଜିଥିବା; ତାଙ୍କର ଦେହର କେଶ ଓ ଦାଡ଼ି ଚମକୁଥିବା ହଲଦୀଆ ଥିଲା, ଚୁଲ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା।
ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । ଶୈଲଶୃଙ୍ଗସମୁତ୍ସେଧଂ ଦୃପ୍ତଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ପରି ଉଚ୍ଚ, ଗର୍ବିତ ସିଂହ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଦିଵାକରସମାକାରଂ ଦୀପ୍ତାନଲଶିଖୋପମମ୍ । ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦମଯୀଂ ରାଜତାନ୍ତପରିଚ୍ଛଦାମ୍ ॥୧-୧୬-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତପ୍ତ ସୁନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ପାତ୍ର, ଚାଁଦି ଧାରରେ ଶୋଭିତ।
ଦିଵ୍ଯପାଯସସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ପାତ୍ରୀଂ ପତ୍ନୀମିଵ ପ୍ରିଯାମ୍ । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାଂ ଦୋର୍ଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵଯଂ ମାଯାମଯୀମିଵ ॥୧-୧୬-
ଦିବ୍ୟ ପାୟସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ପାତ୍ରକୁ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପରି ନିକଟରେ ଧରି, ତାଙ୍କର ବିପୁଳ ଦୁଇଟି ହାତରେ ନିଜେ ଧରିଥିଲେ, ଏହା ମାୟାର ତିଆରି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ପରଂ ତଦା ରାଜା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ଭଗଵନ୍ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ କିମହଂ କରଵାଣି ତେ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?'
ଅଥୋ ପୁନରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯୋ ନରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାଜନ୍ନର୍ଚଯତା ଦେଵାନଦ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତମିଦଂ ତ୍ଵଯା ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଏହି କଥା ପୁନି କହିଲେ: 'ରାଜା, ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଆଜି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦାନ ଆପଣ ପାଇଛନ୍ତି।'
ଇଦଂ ତୁ ନରଶାର୍ଦୂଲ ପାଯସଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ପ୍ରଜାକରଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ଧନ୍ଯମାରୋଗ୍ଯଵର୍ଧନମ୍ ॥୧-୧୬-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ପାୟସ ନିଅ। ଏହା ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଢାଏ।
ଭାର୍ଯାଣାମନୁରୂପାଣାମଶ୍ନୀତେତି ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଵୈ । ତାସୁ ତ୍ଵଂ ଲପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାନ୍ ଯଦର୍ଥଂ ଯଜସେ ନୃପ ॥୧-୧୬-
ଏହି ପାୟସ ତୁମର ଯୋଗ୍ୟ ଜନାନୀମାନେ ଖାଇବେ ବୋଲି ଦେଇଦିଅ। ଏହି ପାୟସ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ତୁମେ ସେହି ପୁଅମାନେ ପାଇବେ ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛ।
ତଥେତି ନୃପତିଃ ପ୍ରୀତଃ ଶିରସା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତାମ୍ । ପାତ୍ରୀଂ ଦେଵାନ୍ନସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ଦେଵଦତ୍ତାଂ ହିରଣ୍ମଯୀମ୍ ॥୧-୧୬-
ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେବତାମାନେ ଦେଇଥିବା, ଦେବଭୋଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନା ଦେଉଁଟି ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଭୂତମଦ୍ଭୁତଂ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍ । ମୁଦା ପରମଯା ଯୁକ୍ତଶ୍ଚକାରାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୂତକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ।
ତତୋ ଦଶରଥଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ପାଯସଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିତ୍ତମିଵାଧନଃ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ଦଶରଥ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ପାୟସ ପାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରି ଗରିବ ଲୋକ ଧନ ମିଳିଲା ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ତତସ୍ତଦଦ୍ଭୁତପ୍ରଖ୍ଯଂ ଭୂତଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ । ସଂଵର୍ତଯିତ୍ଵା ତତ୍ କର୍ମ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ ॥୧-୧୬-
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ଭୂତ ତାହାଁଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା।
ହର୍ଷରଶ୍ମିଭିରୁଦ୍ଦ୍ଯୋତଂ ତସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରମାବଭୌ । ଶାରଦସ୍ଯାଭିରାମସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵ ନଭୋଂଽଶୁଭିଃ ॥୧-୧୬-
ଅନ୍ତଃପୁର ଆନନ୍ଦର କିରଣରେ ଚମକିଉଠିଲା, ଯେପରି ଶରତ ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଅପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଏ।
ସୋଽନ୍ତଃପୁରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵ କୌସଲ୍ଯାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ପାଯସଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ପୁତ୍ରୀଯଂ ତ୍ଵିଦମାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୬-
ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ପାୟସ ଗ୍ରହଣ କର, ଏହା ତୁମର ପୁଅ ପାଇଁ।'
କୌସଲ୍ଯାଯୈ ନରପତିଃ ପାଯସାର୍ଧଂ ଦଦୌ ତଦା । ଅର୍ଧାଦର୍ଧଂ ଦଦୌ ଚାପି ସୁମିତ୍ରାଯୈ ନରାଧିପଃ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ପାୟସର ଅର୍ଧ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେହି ଅର୍ଧରୁ ଆଉ ଅର୍ଧ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
କୈକେଯ୍ଯୈ ଚାଵଶିଷ୍ଟାର୍ଧଂ ଦଦୌ ପୁତ୍ରାର୍ଥକାରଣାତ୍ । ପ୍ରଦଦୌ ଚାଵଶିଷ୍ଟାର୍ଧଂ ପାଯସସ୍ଯାମୃତୋପମମ୍ ॥୧-୧୬-
ପୁଅ ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଧ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ପାୟସର ଅମୃତ ସମାନ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଆଉଥରେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଅନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ସୁମିତ୍ରାଯୈ ପୁନରେଵ ମହାମତିଃ । ଏଵଂ ତାସାଂ ଦଦୌ ରାଜା ଭାର୍ଯାଣାଂ ପାଯସଂ ପୃଥକ୍ ॥୧-୧୬-
ବିଚାର କରି, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ପୁନି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଏକ ଅଂଶ ଦେଲେ; ଏଭଳି ରାଜା ତାଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ପାଇଁ ପାୟସ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗରେ ଦେଲେ।
ତାଶ୍ଚୈଵଂ ପାଯସଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ତ୍ରିଯଃ । ସମ୍ମାନଂ ମେନିରେ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରହର୍ଷୋଦିତଚେତସଃ ॥୧-୧୬-
ଏଭଳି ପାୟସ ପାଇ ରାଜାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଜନାନୀମାନେ ସମ୍ମାନିତ ବୋଧ କଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ତତସ୍ତୁ ତାଃ ପ୍ରାଶ୍ଯ ତମୁତ୍ତମସ୍ତ୍ରିଯୋ :::ମହୀପତେରୁତ୍ତମପାଯସଂ ପୃଥକ୍ । ହୁତାଶନାଦିତ୍ଯସମାନତେଜସୋ- :::ଽଚିରେଣ ଗର୍ଭାନ୍ ପ୍ରତିପେଦିରେ ତଦା ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଜନାନୀମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାଗରେ ପାୟସ ଖାଇ, ଶୀଘ୍ର ଗର୍ଭଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ହେଲା।
ତତସ୍ତୁ ରାଜା ପ୍ରତିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ :::ପ୍ରରୂଢଗର୍ଭାଃ ପ୍ରତିଲବ୍ଧମାନସଃ । ବଭୂଵ ହୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ରିଦିଵେ ଯଥା ହରିଃ :::ସୁରେନ୍ଦ୍ରସିଦ୍ଧର୍ଷିଗଣାଭିପୂଜିତଃ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ ଗର୍ଭବତୀ ହେବାକୁ ଦେଖି, ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ଏବଂ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଦିବାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଖୁସି ହେଲେ।