ସୌମିତ୍ରିଃ ତୁ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅକରୋତ୍ ସ୍ଵାସ୍ତରମ୍ ଶୁଭମ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆନୀଯ ବର୍ହୀମ୍ଷି କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ରାଘଵ କାରଣାତ୍ ॥୨-୮୭-
ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି ସ୍ୱୟଂ ତୁରନ୍ତ ଘାସ ଆଣି, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ବିଶ୍ରାମ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ସମାଵିଶଦ୍ ରାମଃ ସ୍ଵାସ୍ତରେ ସହ ସୀତଯା । ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଚ ତଯୋଃ ପାଦାଉ ଅପଚକ୍ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥୨-୮୭-
ସେଇ ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଦୁହେଁ ବସିଲେ। ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଦୂରେ ହଟିଗଲେ।
ଏତତ୍ ତଦ୍ ଇନ୍ଗୁଦୀ ମୂଲମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵ ଚ ତତ୍ ତୃଣମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ ରାମଃ ଚ ସୀତା ଚ ରାତ୍ରିମ୍ ତାମ୍ ଶଯିତାଉ ଉଭୌ ॥୨-୮୭-
ଏହି ହେଉଛି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଏବଂ ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଘାସ, ଯାହାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ସେଇ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ।
ନିଯମ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ ତୁ ତଲ ଅନ୍ଗୁଲିତ୍ରଵାନ୍ । ଶରୈଃ ସୁପୂର୍ଣାଉ ଇଷୁଧୀ ପରମ୍ ତପଃ । ମହଦ୍ ଧନୁଃ ସଜ୍ଯମ୍ ଉପୋହ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ । ନିଶାମ୍ ଅତିଷ୍ଠତ୍ ପରିତୋ ଅସ୍ଯ କେଵଲମ୍ ॥୨-୮୭-
ପିଠିକୁ ସିଧା ରଖି, ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଧନୁଷର ତାଣ, ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଣୀର ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଧରି, ସମସ୍ତ ରାତି ଚାରିପାଖରେ ଜାଗି ରହିଲେ।
ତତଃ ତୁ ଅହମ୍ ଚ ଉତ୍ତମ ବାଣ ଚାପଧୃକ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଅଭଵମ୍ ତତ୍ର ସ ଯତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଅତନ୍ଦ୍ରିଭିର୍ ଜ୍ନାତିଭିର୍ ଆତ୍ତ କାର୍ମୁକୈର୍ । ମହା ଇନ୍ଦ୍ର କଲ୍ପମ୍ ପରିପାଲଯମଃ ତଦା ॥୨-୮୭-
ତାପରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ନେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିଲେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲି। ଆମର ଜାଗ୍ରତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି, ଆମେ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ମହାଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ରକ୍ଷା କଲୁ।
thumb|ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଠିରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିପୁଣମ୍ ସର୍ଵମ୍ ଭରତଃ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଇନ୍ଗୁଦୀ ମୂଲମ୍ ଆଗମ୍ଯ ରାମ ଶଯ୍ଯାମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ସମସ୍ତ କଥା ଖୁବ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣି, ଭରତ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଜନନୀଃ ସର୍ଵା ଇହ ତେନ ମହାତ୍ମନା । ଶର୍ଵରୀ ଶଯିତା ଭୂମାଉ ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯ ଵିମର୍ଦିତମ୍ ॥୨-୮୮-
ସେ ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠି, ସେ ମହାତ୍ମା ଏହି ଭୂମିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ହେଉଛି ସେଠି ତାଙ୍କର ଶୋୟା ଚିହ୍ନ।'
ମହା ଭାଗ କୁଲୀନେନ ମହା ଭାଗେନ ଧୀମତା । ଜାତୋ ଦଶରଥେନ ଊର୍ଵ୍ଯାମ୍ ନ ରାମଃ ସ୍ଵପ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି ॥୨-୮୮-
ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଏବଂ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅଜିନ ଉତ୍ତର ସମ୍ସ୍ତୀର୍ଣେ ଵର ଆସ୍ତରଣ ସମ୍ଚଯେ । ଶଯିତ୍ଵା ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ କଥମ୍ ଶେତେ ମହୀ ତଲେ ॥୨-୮୮-
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଉତ୍ତମ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେଇ ପୁରୁଷସିଂହ କିପରି ଏବେ ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି?
ପ୍ରାସାଦ ଅଗ୍ର ଵିମାନେଷୁ ଵଲଭୀଷୁ ଚ ସର୍ଵଦା । ହୈମ ରାଜତ ଭୌମେଷୁ ଵର ଆସ୍ତ୍ରରଣ ଶାଲିଷୁ ॥୨-୮୮-
ସେ ସଦା ଉଚ୍ଚ ମହଳରେ, ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରର ତଳା ଉପରେ, ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ।
ପୁଷ୍ପ ସମ୍ଚଯ ଚିତ୍ରେଷୁ ଚନ୍ଦନ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧିଷୁ । ପାଣ୍ଡୁର ଅଭ୍ର ପ୍ରକାଶେଷୁ ଶୁକ ସମ୍ଘ ରୁତେଷୁ ଚ ॥୨-୮୮-
ଫୁଲର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଗନ୍ଧରେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୋଠରୀରେ, ଶୁକା ପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାରରେ ତିନିଥିଲେ।
ପ୍ରାସାଦଵରଵର୍ଯେଷୁ ଶୀତଵତ୍ସୁ ସୁଗନ୍ଧିଷୁ । ଉଷିତ୍ଵା ମେରୁକଲ୍ପେଷୁ କୃତକାମ୍ଚନଭିତ୍ତିଷୁ ॥୨-୮୮-
ଉତ୍ତମ, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମହଳରେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ, ସୁନାର ଦିଵାଲି ଥିବା ଘରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ।
ଗୀତ ଵାଦିତ୍ର ନିର୍ଘୋଷୈର୍ ଵର ଆଭରଣ ନିହ୍ସ୍ଵନୈଃ । ମୃଦନ୍ଗ ଵର ଶବ୍ଦୈଃ ଚ ସତତମ୍ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ ॥୨-୮୮-
ଗୀତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ, ଉତ୍ତମ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ହୁଅଥିଲେ।
ବନ୍ଦିଭିର୍ ଵନ୍ଦିତଃ କାଲେ ବହୁଭିଃ ସୂତ ମାଗଧୈଃ । ଗାଥାଭିର୍ ଅନୁରୂପାଭିଃ ସ୍ତୁତିଭିଃ ଚ ପରମ୍ତପଃ ॥୨-୮୮-
ବହୁ ବନ୍ଦୀ, ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନେ ଯଥାଯଥିକ ସ୍ତୁତି ଓ ଗାଥା ଗାଇ ସମୟରେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧେଯମ୍ ଇଦମ୍ ଲୋକେ ନ ସତ୍ଯମ୍ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ମୁହ୍ଯତେ ଖଲୁ ମେ ଭାଵଃ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଅଯମ୍ ଇତି ମେ ମତିଃ ॥୨-୮୮-
ଏହା ସଂସାରରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି—ଶାୟଦ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ।
ନ ନୂନମ୍ ଦୈଵତମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ କାଲେନ ବଲଵତ୍ତରମ୍ । ଯତ୍ର ଦାଶରଥୀ ରାମୋ ଭୂମାଉ ଏଵମ୍ ଶଯୀତ ସଃ ॥୨-୮୮-
ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବତାମାନେ କାଳରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବାକୁ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଵିଦେହ ରାଜସ୍ଯ ସୁତା ସୀତା ଚ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନା । ଦଯିତା ଶଯିତା ଭୂମୌ ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ॥୨-୮୮-
ଏବଂ ଭିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁଁ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି।
ଇଯମ୍ ଶଯ୍ଯା ମମ ଭ୍ରାତୁର୍ ଇଦମ୍ ହି ପରିଵର୍ତିତମ୍ । ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ କଠିନେ ସର୍ଵମ୍ ଗାତ୍ରୈର୍ ଵିମୃଦିତମ୍ ତୃଣମ୍ ॥୨-୮୮-
ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇଙ୍କର, ଏହାକୁ ସେ ଉଲଟାଇଥିଲେ । ଏଠାରେ ଥିବା କଠିନ ମାଟି ଉପରେ ଘାସ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଚାପି ହୋଇଯାଇଛି ।
ମନ୍ଯେ ସାଭରଣା ସୁପ୍ତା ସୀତା ଅସ୍ମିନ୍ ଶଯନେ ତଦା । ତତ୍ର ତତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସକ୍ତାଃ କନକ ବିନ୍ଦଵଃ ॥୨-୮୮-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୀତା ତାଙ୍କ ଗହନା ପିନ୍ଧି ଏହି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ସୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ସୁନାର ତିଆରି ଛିଟିକଣା ଲାଗି ରହିଛି ।
ଉତ୍ତରୀଯମ୍ ଇହ ଆସକ୍ତମ୍ ସୁଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ସୀତଯା ତଦା । ତଥା ହ୍ଯ୍ ଏତେ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ସକ୍ତାଃ କୌଶେଯ ତନ୍ତଵଃ ॥୨-୮୮-
ଏଠି ସୀତାଙ୍କ ଉପର ଚାଦର ଅଟକି ରହିଛି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି; କାରଣ ଏଠି କଉସେୟ ଧାଗା ଗୁଡିକ ଅଳଜଳି ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ମନ୍ଯେ ଭର୍ତୁଃ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ଯେନ ବାଲା ତପସ୍ଵିନୀ । ସୁକୁମାରୀ ସତୀ ଦୁହ୍ଖମ୍ ନ ଵିଜାନାତି ମୈଥିଲୀ ॥୨-୮୮-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତା ତପସ୍ୱିନୀ, କମଳା, ନିର୍ମଳ ସୀତା କେବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ ।
ହା ହନ୍ତାସ୍ମି ନୃଶମ୍ସୋଽହମ୍ ଯତ୍ସଭାର୍ଯଃ କୃତେମମ । ଈଦୃଶୀଂ ରାଘଵଃ ଶଯ୍ଯାମଧିଶେତେ ହ୍ଯାନାଥଵତ୍ ॥୨-୮୮-
ହା ହନ୍ତ! ମୁଁ ଏତେ ନିଷ୍ଠୁର ଯେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏପରି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଅନାଥ ଭଳି ଶୋଇଛନ୍ତି ।
ସାର୍ଵଭୌମ କୁଲେ ଜାତଃ ସର୍ଵ ଲୋକ ସୁଖ ଆଵହଃ । ସର୍ଵ ଲୋକ ପ୍ରିଯଃ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୮୮-
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା, ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି ।
କଥମ୍ ଇନ୍ଦୀଵର ଶ୍ଯାମୋ ରକ୍ତ ଅକ୍ଷଃ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନଃ । ସୁଖ ଭାଗୀ ଚ ଦୁହ୍ଖ ଅର୍ହଃ ଶଯିତୋ ଭୁଵି ରାଘଵଃ ॥୨-୮୮-
ଏହି ଭଳି ନୀଳ କମଳ ଭଳି କଳା, ଲାଲ ଆଖି, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଘବ କିପରି ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି?
ଧନ୍ଯଃ ଖଲୁ ମହାଭାଗୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୁଭଲକ୍ଷମଣଃ । ଭ୍ରାତରମ୍ ଵିଷମେ କାଲେ ଯୋ ରାମମନୁଵର୍ତତେ ॥୨-୮୮-
ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ ଏବଂ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥା ଖଲୁ ଵୈଦେହୀ ପତିମ୍ ଯା ଅନୁଗତା ଵନମ୍ । ଵଯମ୍ ସମ୍ଶଯିତାଃ ସର୍ଵେ ହୀନାଃ ତେନ ମହାତ୍ମନା ॥୨-୮୮-
ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ବୈଦେହୀ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ହରାଇ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛୁ ।
ଅକର୍ଣ ଧାରା ପୃଥିଵୀ ଶୂନ୍ଯା ଇଵ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ଗତେ ଦଶରଥେ ସ୍ଵର୍ଗେ ରାମେ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୮୮-
ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଝରଣା ବିନା ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଛି ।
ନ ଚ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କଶ୍ଚିନ୍ ମନସା ଅପି ଵସୁମ୍ଧରାମ୍ । ଵନେ ଅପି ଵସତଃ ତସ୍ଯ ବାହୁ ଵୀର୍ଯ ଅଭିରକ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଭୁଜବଳରେ ରକ୍ଷିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ କେହି ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନାହାନ୍ତି ।
ଶୂନ୍ଯ ସମ୍ଵରଣା ରକ୍ଷାମ୍ ଅଯନ୍ତ୍ରିତ ହଯ ଦ୍ଵିପାମ୍ । ଅପାଵୃତ ପୁର ଦ୍ଵାରାମ୍ ରାଜ ଧାନୀମ୍ ଅରକ୍ଷିତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ଶୂନ୍ୟ ସଭାଗୃହ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ, ଖୋଲା ସହର ଦ୍ୱାର, ରକ୍ଷା ବିନା ରାଜଧାନୀ—