ତ୍ଵାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ର ଜୀଵାମି ରାମେ ସଭ୍ରାତୃକେ ଗତେ । ଵୃତ୍ତେ ଦଶରଥେ ରାଜ୍ନି ନାଥ ଏକଃ ତ୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ନଃ ॥୨-୮୭-
ପୁଅ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଯାଇଥିଲେ ବେଳେ, ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି; ଦଶରଥ ରାଜା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଏବେ ତୁମେ ଆମର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ।
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୁତମ୍ ତେ କିମ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ପୁତ୍ର ଵା ହ୍ଯ୍ ଏକପୁତ୍ରାଯାଃ ସହ ଭାର୍ଯେ ଵନମ୍ ଗତେ ॥୨-୮୭-
ପୁଅ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଖବର ଶୁଣିନାହଁତୁ ତ? ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଭଳି।
ସ ମୁହୂର୍ତମ୍ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ରୁଦନ୍ନ୍ ଏଵ ମହା ଯଶାଃ । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପରିସାନ୍ତ୍ଵ୍ଯ ଇଦମ୍ ଗୁହମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୭-
କିଛି ସମୟ ପରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଆଣି, ତଥାପି କାନ୍ଦୁଥିବା ମହାନ୍ୟ ଭାରତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଭ୍ରାତା ମେ କ୍ଵ ଅଵସଦ୍ ରାତ୍ରିମ୍ କ୍ଵ ସୀତା କ୍ଵ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଅସ୍ଵପତ୍ ଶଯନେ କସ୍ମିନ୍ କିମ୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଗୁହ ଶମ୍ସ ମେ ॥୨-୮୭-
ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କଟାଇଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କ'ଣ ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ କହ।
ସୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭରତମ୍ ପୃଷ୍ଟୋ ନିଷାଦ ଅଧିପତିର୍ ଗୁହଃ । ଯଦ୍ ଵିଧମ୍ ପ୍ରତିପେଦେ ଚ ରାମେ ପ୍ରିଯ ହିତେ ଅତିଥୌ ॥୨-୮୭-
ତାପରେ ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା, ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ, କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ ତାହା ସବୁ କହିଦେଲେ।
ଅନ୍ନମ୍ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚମ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯାଃ ଫଲାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ରାମାଯ ଅଭ୍ଯଵହାର ଅର୍ଥମ୍ ବହୁ ଚ ଉପହୃତମ୍ ମଯା ॥୨-୮୭-
ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଓ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ଓ ଅନେକ ଖାଇବା ଜିନିଷ ନେଇଥିଲି।
ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରତ୍ଯନୁଜ୍ନାସୀଦ୍ ରାମଃ ସତ୍ଯ ପରାକ୍ରମଃ । ନ ହି ତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାତ୍ ସ କ୍ଷତ୍ର ଧର୍ମମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ ॥୨-୮୭-
ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ସେ ସବୁ ନେବାକୁ ମନା କଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ କିଛି ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ।
ନ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଭିଃ ପ୍ରତିଗ୍ରାହ୍ଯମ୍ ସଖେ ଦେଯମ୍ ତୁ ସର୍ଵଦା । ଇତି ତେନ ଵଯମ୍ ରାଜନ୍ନ୍ ଅନୁନୀତା ମହାତ୍ମନା ॥୨-୮୭-
ସେ କହିଲେ, 'ମିତ୍ର, ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଦାନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ'—ଏପରି ମହାନ୍ୟ ରାମ ଆମକୁ ମୃଦୁ ଭାବେ ବୁଝାଇଲେ, ରାଜନ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମାନୀତମ୍ ପୀତ୍ଵା ଵାରି ମହା ଯଶାଃ । ଔପଵାସ୍ଯମ୍ ତଦା ଅକାର୍ଷୀଦ୍ ରାଘଵଃ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୮୭-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣିଦେଲେ, ତାପରେ ମହାନ୍ୟ ରାମ ଏହା ପିଇ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଉପବାସ ରହିଲେ।
ତତଃ ତୁ ଜଲ ଶେଷେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଅପ୍ଯ୍ ଅକରୋତ୍ ତଦା । ଵାଗ୍ ଯତାଃ ତେ ତ୍ରଯଃ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଉପାସତ ସମାହିତାଃ ॥୨-୮୭-
ଏହି ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ କଲେ; ତିନିଜଣ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ।
ସୌମିତ୍ରିଃ ତୁ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅକରୋତ୍ ସ୍ଵାସ୍ତରମ୍ ଶୁଭମ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆନୀଯ ବର୍ହୀମ୍ଷି କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ରାଘଵ କାରଣାତ୍ ॥୨-୮୭-
ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି ସ୍ୱୟଂ ତୁରନ୍ତ ଘାସ ଆଣି, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ବିଶ୍ରାମ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ସମାଵିଶଦ୍ ରାମଃ ସ୍ଵାସ୍ତରେ ସହ ସୀତଯା । ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଚ ତଯୋଃ ପାଦାଉ ଅପଚକ୍ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥୨-୮୭-
ସେଇ ଶଯ୍ୟାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ଦୁହେଁ ବସିଲେ। ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଦୂରେ ହଟିଗଲେ।
ଏତତ୍ ତଦ୍ ଇନ୍ଗୁଦୀ ମୂଲମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵ ଚ ତତ୍ ତୃଣମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ ରାମଃ ଚ ସୀତା ଚ ରାତ୍ରିମ୍ ତାମ୍ ଶଯିତାଉ ଉଭୌ ॥୨-୮୭-
ଏହି ହେଉଛି ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ ଏବଂ ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଘାସ, ଯାହାରେ ରାମ ଓ ସୀତା ସେଇ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ।
ନିଯମ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ ତୁ ତଲ ଅନ୍ଗୁଲିତ୍ରଵାନ୍ । ଶରୈଃ ସୁପୂର୍ଣାଉ ଇଷୁଧୀ ପରମ୍ ତପଃ । ମହଦ୍ ଧନୁଃ ସଜ୍ଯମ୍ ଉପୋହ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ । ନିଶାମ୍ ଅତିଷ୍ଠତ୍ ପରିତୋ ଅସ୍ଯ କେଵଲମ୍ ॥୨-୮୭-
ପିଠିକୁ ସିଧା ରଖି, ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଧନୁଷର ତାଣ, ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଣୀର ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଧରି, ସମସ୍ତ ରାତି ଚାରିପାଖରେ ଜାଗି ରହିଲେ।
ତତଃ ତୁ ଅହମ୍ ଚ ଉତ୍ତମ ବାଣ ଚାପଧୃକ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଅଭଵମ୍ ତତ୍ର ସ ଯତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଅତନ୍ଦ୍ରିଭିର୍ ଜ୍ନାତିଭିର୍ ଆତ୍ତ କାର୍ମୁକୈର୍ । ମହା ଇନ୍ଦ୍ର କଲ୍ପମ୍ ପରିପାଲଯମଃ ତଦା ॥୨-୮୭-
ତାପରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ନେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିଲେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲି। ଆମର ଜାଗ୍ରତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି, ଆମେ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ମହାଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ରକ୍ଷା କଲୁ।
thumb|ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଠିରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିପୁଣମ୍ ସର୍ଵମ୍ ଭରତଃ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଇନ୍ଗୁଦୀ ମୂଲମ୍ ଆଗମ୍ଯ ରାମ ଶଯ୍ଯାମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ ॥୨-୮୮-
ସମସ୍ତ କଥା ଖୁବ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣି, ଭରତ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ମୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଶଯ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଜନନୀଃ ସର୍ଵା ଇହ ତେନ ମହାତ୍ମନା । ଶର୍ଵରୀ ଶଯିତା ଭୂମାଉ ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯ ଵିମର୍ଦିତମ୍ ॥୨-୮୮-
ସେ ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠି, ସେ ମହାତ୍ମା ଏହି ଭୂମିରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ; ଏହି ହେଉଛି ସେଠି ତାଙ୍କର ଶୋୟା ଚିହ୍ନ।'
ମହା ଭାଗ କୁଲୀନେନ ମହା ଭାଗେନ ଧୀମତା । ଜାତୋ ଦଶରଥେନ ଊର୍ଵ୍ଯାମ୍ ନ ରାମଃ ସ୍ଵପ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି ॥୨-୮୮-
ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଏବଂ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅଜିନ ଉତ୍ତର ସମ୍ସ୍ତୀର୍ଣେ ଵର ଆସ୍ତରଣ ସମ୍ଚଯେ । ଶଯିତ୍ଵା ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ କଥମ୍ ଶେତେ ମହୀ ତଲେ ॥୨-୮୮-
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଉତ୍ତମ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେଇ ପୁରୁଷସିଂହ କିପରି ଏବେ ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି?
ପ୍ରାସାଦ ଅଗ୍ର ଵିମାନେଷୁ ଵଲଭୀଷୁ ଚ ସର୍ଵଦା । ହୈମ ରାଜତ ଭୌମେଷୁ ଵର ଆସ୍ତ୍ରରଣ ଶାଲିଷୁ ॥୨-୮୮-
ସେ ସଦା ଉଚ୍ଚ ମହଳରେ, ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରର ତଳା ଉପରେ, ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ।
ପୁଷ୍ପ ସମ୍ଚଯ ଚିତ୍ରେଷୁ ଚନ୍ଦନ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧିଷୁ । ପାଣ୍ଡୁର ଅଭ୍ର ପ୍ରକାଶେଷୁ ଶୁକ ସମ୍ଘ ରୁତେଷୁ ଚ ॥୨-୮୮-
ଫୁଲର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଗନ୍ଧରେ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୋଠରୀରେ, ଶୁକା ପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାରରେ ତିନିଥିଲେ।
ପ୍ରାସାଦଵରଵର୍ଯେଷୁ ଶୀତଵତ୍ସୁ ସୁଗନ୍ଧିଷୁ । ଉଷିତ୍ଵା ମେରୁକଲ୍ପେଷୁ କୃତକାମ୍ଚନଭିତ୍ତିଷୁ ॥୨-୮୮-
ଉତ୍ତମ, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମହଳରେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ, ସୁନାର ଦିଵାଲି ଥିବା ଘରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ।
ଗୀତ ଵାଦିତ୍ର ନିର୍ଘୋଷୈର୍ ଵର ଆଭରଣ ନିହ୍ସ୍ଵନୈଃ । ମୃଦନ୍ଗ ଵର ଶବ୍ଦୈଃ ଚ ସତତମ୍ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ ॥୨-୮୮-
ଗୀତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ, ଉତ୍ତମ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ହୁଅଥିଲେ।
ବନ୍ଦିଭିର୍ ଵନ୍ଦିତଃ କାଲେ ବହୁଭିଃ ସୂତ ମାଗଧୈଃ । ଗାଥାଭିର୍ ଅନୁରୂପାଭିଃ ସ୍ତୁତିଭିଃ ଚ ପରମ୍ତପଃ ॥୨-୮୮-
ବହୁ ବନ୍ଦୀ, ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନେ ଯଥାଯଥିକ ସ୍ତୁତି ଓ ଗାଥା ଗାଇ ସମୟରେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧେଯମ୍ ଇଦମ୍ ଲୋକେ ନ ସତ୍ଯମ୍ ପ୍ରତିଭାତି ମା । ମୁହ୍ଯତେ ଖଲୁ ମେ ଭାଵଃ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଅଯମ୍ ଇତି ମେ ମତିଃ ॥୨-୮୮-
ଏହା ସଂସାରରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୋତେ ଏହା ସତ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି—ଶାୟଦ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ।
ନ ନୂନମ୍ ଦୈଵତମ୍ କିମ୍ଚିତ୍ କାଲେନ ବଲଵତ୍ତରମ୍ । ଯତ୍ର ଦାଶରଥୀ ରାମୋ ଭୂମାଉ ଏଵମ୍ ଶଯୀତ ସଃ ॥୨-୮୮-
ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବତାମାନେ କାଳରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବାକୁ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଵିଦେହ ରାଜସ୍ଯ ସୁତା ସୀତା ଚ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନା । ଦଯିତା ଶଯିତା ଭୂମୌ ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ॥୨-୮୮-
ଏବଂ ଭିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ବହୁଁ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ମାଟିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି।
ଇଯମ୍ ଶଯ୍ଯା ମମ ଭ୍ରାତୁର୍ ଇଦମ୍ ହି ପରିଵର୍ତିତମ୍ । ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ କଠିନେ ସର୍ଵମ୍ ଗାତ୍ରୈର୍ ଵିମୃଦିତମ୍ ତୃଣମ୍ ॥୨-୮୮-
ଏହି ଶଯ୍ୟା ମୋ ଭାଇଙ୍କର, ଏହାକୁ ସେ ଉଲଟାଇଥିଲେ । ଏଠାରେ ଥିବା କଠିନ ମାଟି ଉପରେ ଘାସ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଚାପି ହୋଇଯାଇଛି ।
ମନ୍ଯେ ସାଭରଣା ସୁପ୍ତା ସୀତା ଅସ୍ମିନ୍ ଶଯନେ ତଦା । ତତ୍ର ତତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସକ୍ତାଃ କନକ ବିନ୍ଦଵଃ ॥୨-୮୮-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୀତା ତାଙ୍କ ଗହନା ପିନ୍ଧି ଏହି ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ସୋଇଥିଲେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ସୁନାର ତିଆରି ଛିଟିକଣା ଲାଗି ରହିଛି ।