ଜୀଵେଦ୍ ଅପି ହି ମେ ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା । ଦୁହ୍ଖିତା ଯା ତୁ କୌସଲ୍ଯା ଵୀରସୂର୍ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ମୋ ମାଆ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ହୋଇ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ଶୂର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅନଵାପ୍ଯ ମନୋ ରଥମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ରାମମ୍ ଅନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପିତା ମେ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ମୋର ପିତା ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିଲେନାହିଁ, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେଇନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥାଃ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହ୍ଯ୍ ଉପସ୍ଥିତେ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସମ୍ସ୍କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୮୬-
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମୟ ଆସିବ ଏବଂ ମୋର ପିତା ଚାଲିଯିବେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।
ରମ୍ଯ ଚତ୍ଵର ସମ୍ସ୍ଥାନାମ୍ ସୁଵିଭକ୍ତ ମହା ପଥାମ୍ । ହର୍ମ୍ଯ ପ୍ରାସାଦ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ସର୍ଵ ରତ୍ନ ଵିଭୂଷିତାମ୍ ॥୨-୮୬-
ସୁନ୍ଦର ଚତ୍ୱର ଓ ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ବଡ ରାସ୍ତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲ ଓ ଦୁର୍ଗ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସହର,
ଗଜ ଅଶ୍ଵ ରଥ ସମ୍ବାଧାମ୍ ତୂର୍ଯ ନାଦ ଵିନାଦିତାମ୍ । ସର୍ଵ କଲ୍ଯାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ହୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟ ଜନ ଆକୁଲାମ୍ ॥୨-୮୬-
ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥରେ ଭିତରି, ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜି, ସମସ୍ତ ଭଲ ଜିନିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା,
ଆରାମ ଉଦ୍ଯାନ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ସମାଜ ଉତ୍ସଵ ଶାଲିନୀମ୍ । ସୁଖିତା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜ ଧାନୀମ୍ ପିତୁର୍ ମମ ॥୨-୮୬-
ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପାର୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମାଜ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିବେ।
ଅପି ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ନେନ ସାର୍ଧମ୍ କୁଶଲିନା ଵଯମ୍ । ନିଵୃତ୍ତେ ସମଯେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁଖିତାଃ ପ୍ରଵିଶେମହି ॥୨-୮୬-
ଯଦି ସତ୍ୟବାନ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପରେ ଫେରିପାରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସହରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।
ପରିଦେଵଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଏଵମ୍ ସୁମହାତ୍ମନଃ । ତିଷ୍ଠତୋ ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶର୍ଵରୀ ସା ଅତ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୮୬-
ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏହି ରାତି ଚାଲିଗଲା।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ସୂର୍ଯେ କାରଯିତ୍ଵା ଜଟା ଉଭୌ । ଅସ୍ମିନ୍ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ସୁଖମ୍ ସମ୍ତାରିତୌ ମଯା ॥୨-୮୬-
ପ୍ରଭାତରେ, ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଜଟା କରାଇଦେଲି ଓ ସୁଖରେ ବିଦାୟ କରିଦେଲି।
ଜଟା ଧରୌ ତୌ ଦ୍ରୁମ ଚୀର ଵାସସୌ । ମହା ବଲୌ କୁନ୍ଜର ଯୂଥପ ଉପମୌ । ଵର ଇଷୁ ଚାପ ଅସି ଧରୌ ପରମ୍ ତପୌ । ଵ୍ଯଵେକ୍ଷମାଣୌ ସହ ସୀତଯା ଗତୌ ॥୨-୮୬-
ସେ ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଓ ଦୂର୍ବା ଚୀର ପିନ୍ଧି, ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହାତୀ ଦଳର ନେତା ସମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ, ବାଣ, ତଳୱାର ଧରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ସୀତା ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ସପ୍ତାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଗୁହସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତୋ ଭୃଶମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ଧ୍ଯାନମ୍ ଜଗାମ ତତ୍ର ଏଵ ଯତ୍ର ତତ୍ ଶ୍ରୁତମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ ॥୨-୮୭-
ଗୁହାଙ୍କର ଅପ୍ରିୟ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଏଠାରେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ସୁକୁମାରୋ ମହା ସତ୍ତ୍ଵଃ ସିମ୍ହ ସ୍କନ୍ଧୋ ମହା ଭୁଜଃ । ପୁଣ୍ଡରୀକ ଵିଶାଲ ଅକ୍ଷଃ ତରୁଣଃ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନଃ ॥୨-୮୭-
ସୁନ୍ଦର ଓ କମଳାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ସିଂହ ଭଳି ଚଉଡ଼ା କାନ୍ଧ ଓ ମଜବୁତ ବାହୁ, ଯୁବକ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ—ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତଥା ସୁକୁମାର।
ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ଯ ମୁହୂର୍ତମ୍ ତୁ କାଲମ୍ ପରମ ଦୁର୍ମନାଃ । ପପାତ ସହସା ତୋତ୍ରୈର୍ ହୃଦି ଵିଦ୍ଧ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ ॥୨-୮୭-
କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଭାରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ହାତୀ ହୃଦୟରେ ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗି ଅଚେତନ ହୁଏ।
ଭରତମ୍ ମୁର୍ଚ୍Cଇତମ୍ ଦ୍ରୁଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଵର୍ଣଵଦନୋ ଗୁହଃ । ବଭୂଵ ଵ୍ଯଥିତସ୍ତତ୍ର ଭୂମିକମ୍ପେ ଯଥା ଦ୍ରୁମଃ ॥୨-୮୭-
ଭାରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଫିକା ପଡ଼ିଗଲା; ସେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କମ୍ପିଗଲେ, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ହେଉଛି।
ତଦ୍ ଅଵସ୍ଥମ୍ ତୁ ଭରତମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଅନନ୍ତର ସ୍ଥିତଃ । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ରୁରୋଦ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଵିସମ୍ଜ୍ନଃ ଶୋକ କର୍ଶିତଃ ॥୨-୮୭-
ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, ପାଖରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭାରତଙ୍କୁ ବୁକୁ ଲଗାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଶୋକରେ ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ।
ତତଃ ସର୍ଵାଃ ସମାପେତୁର୍ ମାତରୋ ଭରତସ୍ଯ ତାଃ । ଉପଵାସ କୃଶା ଦୀନା ଭର୍ତୃ ଵ୍ଯସନ କର୍ଶିତାଃ ॥୨-୮୭-
ତାପରେ, ଭାରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ ଏଠାରେ ଆସି ଜମାହେଲେ; ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବିପଦରେ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଇଥିଲେ।
ତାଃ ଚ ତମ୍ ପତିତମ୍ ଭୂମୌ ରୁଦନ୍ତ୍ଯଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍ । କୌସଲ୍ଯା ତୁ ଅନୁସୃତ୍ଯ ଏନମ୍ ଦୁର୍ମନାଃ ପରିଷସ୍ଵଜେ ॥୨-୮୭-
ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ରୁହି, କାନ୍ଦୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ବୁକୁ ଲଗାଇଲେ।
ଵତ୍ସଲା ସ୍ଵମ୍ ଯଥା ଵତ୍ସମ୍ ଉପଗୂହ୍ଯ ତପସ୍ଵିନୀ । ପରିପପ୍ରଗ୍ଚ୍Cଅ ଭରତମ୍ ରୁଦନ୍ତୀ ଶୋକ ଲାଲସା ॥୨-୮୭-
ଏକ ସ୍ନେହମୟ ଗାଈ ଯେପରି ନିଜ ବଛଡ଼ାକୁ ଅଙ୍କ ଦେଇ ଧରେ, ସେପରି ତପସ୍ୱିନୀ କୌସଲ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ ବୁକୁ ଲଗାଇ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ପୁତ୍ର ଵ୍ଯାଧିର୍ ନ ତେ କଚ୍ଚିତ୍ ଶରୀରମ୍ ପରିବାଧତେ । ଅଦ୍ଯ ରାଜ କୁଲସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ତ୍ଵଦ୍ ଅଧୀନମ୍ ହି ଜୀଵିତମ୍ ॥୨-୮୭-
ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ଶରୀର କୌଣସି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ନୁହେଁ ତ? ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ସମସ୍ତ ଆଶା ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।
ତ୍ଵାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ର ଜୀଵାମି ରାମେ ସଭ୍ରାତୃକେ ଗତେ । ଵୃତ୍ତେ ଦଶରଥେ ରାଜ୍ନି ନାଥ ଏକଃ ତ୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ନଃ ॥୨-୮୭-
ପୁଅ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଯାଇଥିଲେ ବେଳେ, ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି; ଦଶରଥ ରାଜା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଏବେ ତୁମେ ଆମର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ।
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୁତମ୍ ତେ କିମ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ପୁତ୍ର ଵା ହ୍ଯ୍ ଏକପୁତ୍ରାଯାଃ ସହ ଭାର୍ଯେ ଵନମ୍ ଗତେ ॥୨-୮୭-
ପୁଅ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଖବର ଶୁଣିନାହଁତୁ ତ? ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ମାଆ ପାଇଁ ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଭଳି।
ସ ମୁହୂର୍ତମ୍ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ରୁଦନ୍ନ୍ ଏଵ ମହା ଯଶାଃ । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପରିସାନ୍ତ୍ଵ୍ଯ ଇଦମ୍ ଗୁହମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୭-
କିଛି ସମୟ ପରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଆଣି, ତଥାପି କାନ୍ଦୁଥିବା ମହାନ୍ୟ ଭାରତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଗୁହାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଭ୍ରାତା ମେ କ୍ଵ ଅଵସଦ୍ ରାତ୍ରିମ୍ କ୍ଵ ସୀତା କ୍ଵ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଅସ୍ଵପତ୍ ଶଯନେ କସ୍ମିନ୍ କିମ୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଗୁହ ଶମ୍ସ ମେ ॥୨-୮୭-
ମୋ ଭାଇ କେଉଁଠି ରାତି କଟାଇଲେ? ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କ'ଣ ଖାଇଥିଲେ? ଗୁହା, ମୋତେ କହ।
ସୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭରତମ୍ ପୃଷ୍ଟୋ ନିଷାଦ ଅଧିପତିର୍ ଗୁହଃ । ଯଦ୍ ଵିଧମ୍ ପ୍ରତିପେଦେ ଚ ରାମେ ପ୍ରିଯ ହିତେ ଅତିଥୌ ॥୨-୮୭-
ତାପରେ ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା, ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ, କିପରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ ତାହା ସବୁ କହିଦେଲେ।
ଅନ୍ନମ୍ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚମ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯାଃ ଫଲାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ରାମାଯ ଅଭ୍ଯଵହାର ଅର୍ଥମ୍ ବହୁ ଚ ଉପହୃତମ୍ ମଯା ॥୨-୮୭-
ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଓ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ଓ ଅନେକ ଖାଇବା ଜିନିଷ ନେଇଥିଲି।
ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରତ୍ଯନୁଜ୍ନାସୀଦ୍ ରାମଃ ସତ୍ଯ ପରାକ୍ରମଃ । ନ ହି ତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାତ୍ ସ କ୍ଷତ୍ର ଧର୍ମମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ ॥୨-୮୭-
ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ସେ ସବୁ ନେବାକୁ ମନା କଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ କିଛି ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ।
ନ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଭିଃ ପ୍ରତିଗ୍ରାହ୍ଯମ୍ ସଖେ ଦେଯମ୍ ତୁ ସର୍ଵଦା । ଇତି ତେନ ଵଯମ୍ ରାଜନ୍ନ୍ ଅନୁନୀତା ମହାତ୍ମନା ॥୨-୮୭-
ସେ କହିଲେ, 'ମିତ୍ର, ଆମେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଦାନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ'—ଏପରି ମହାନ୍ୟ ରାମ ଆମକୁ ମୃଦୁ ଭାବେ ବୁଝାଇଲେ, ରାଜନ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମାନୀତମ୍ ପୀତ୍ଵା ଵାରି ମହା ଯଶାଃ । ଔପଵାସ୍ଯମ୍ ତଦା ଅକାର୍ଷୀଦ୍ ରାଘଵଃ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୮୭-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାଣି ଆଣିଦେଲେ, ତାପରେ ମହାନ୍ୟ ରାମ ଏହା ପିଇ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଉପବାସ ରହିଲେ।
ତତଃ ତୁ ଜଲ ଶେଷେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଅପ୍ଯ୍ ଅକରୋତ୍ ତଦା । ଵାଗ୍ ଯତାଃ ତେ ତ୍ରଯଃ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଉପାସତ ସମାହିତାଃ ॥୨-୮୭-
ଏହି ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ କଲେ; ତିନିଜଣ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ।