ଅସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଆଶମ୍ସେ ଲୋକେ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁମହଦ୍ ଯଶଃ । ଧର୍ମ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ ଵିପୁଲାମ୍ ଅର୍ଥ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ କେଵଲାମ୍ ॥୨-୮୬-
ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମର ଲାଭ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ ଆଶା କରେ।
ସୋ ଅହମ୍ ପ୍ରିଯ ସଖମ୍ ରାମମ୍ ଶଯାନମ୍ ସହ ସୀତଯା । ରକ୍ଷିଷ୍ଯାମି ଧନୁଷ୍ ପାଣିଃ ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଵୈର୍ ଜ୍ନାତିଭିଃ ସହ ॥୨-୮୬-
ଏଭଳି, ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ମୋ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ରକ୍ଷା କରିବି।
ନ ହି ମେ ଅଵିଦିତମ୍ କିମ୍ଚିଦ୍ ଵନେ ଅସ୍ମିମଃ ଚରତଃ ସଦା । ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗମ୍ ହ୍ଯ୍ ଅପି ବଲମ୍ ପ୍ରସହେମ ଵଯମ୍ ଯୁଧି ॥୨-୮୬-
ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଚାଲିବି, କିଛି ମୋ ପାଖରେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଚାରି ଭାଗର ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ଉକ୍ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା । ଅନୁନୀତା ଵଯମ୍ ସର୍ଵେ ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଅନୁପଶ୍ଯତା ॥୨-୮୬-
ଏଭଳି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖି, ଆମକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ମନେ ପକାଇଲୁ।
କଥମ୍ ଦାଶରଥୌ ଭୂମୌ ଶଯାନେ ସହ ସୀତଯା । ଶକ୍ଯା ନିଦ୍ରା ମଯା ଲବ୍ଧୁମ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଵା ସୁଖାନି ଵା ॥୨-୮୬-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଭୂମିରେ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ କିପରି ନିଦ୍ରା ପାଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି?
ଯୋ ନ ଦେଵ ଅସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରସହିତୁମ୍ ଯୁଧି । ତମ୍ ପଶ୍ଯ ଗୁହ ସମ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ତୃଣେଷୁ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୮୬-
ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି, ଦେଖ, ଗୁହା, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହିତ ଘାସରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମହତା ତପସା ଲବ୍ଧୋ ଵିଵିଧୈଃ ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ । ଏକୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଏଷ ପୁତ୍ରଃ ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣଃ ॥୨-୮୬-
ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, ବଡ ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ ହୋଇଥିଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତେ ରାଜା ନ ଚିରମ୍ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି । ଵିଧଵା ମେଦିନୀ ନୂନମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ଏହିପରି ନିଷ୍କାଳିତ ହେବା ପରେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେଇଯିବ।
ଵିନଦ୍ଯ ସୁମହା ନାଦମ୍ ଶ୍ରମେଣ ଉପରତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ନିର୍ଘୋଷ ଉପରତମ୍ ନୂନମ୍ ଅଦ୍ଯ ରାଜ ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୮୬-
ନାରୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଏବେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆଜି ରାଜା ନିବେଶ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।
କୌସଲ୍ଯା ଚୈଵ ରାଜା ଚ ତଥା ଏଵ ଜନନୀ ମମ । ନ ଆଶମ୍ସେ ଯଦି ତେ ସର୍ଵେ ଜୀଵେଯୁଃ ଶର୍ଵରୀମ୍ ଇମାମ୍ ॥୨-୮୬-
କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା, ଏବଂ ମୋର ଜନନୀ—ମୁଁ ଆଶା କରେନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏ ରାତି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ।
ଜୀଵେଦ୍ ଅପି ହି ମେ ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା । ଦୁହ୍ଖିତା ଯା ତୁ କୌସଲ୍ଯା ଵୀରସୂର୍ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ମୋ ମାଆ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ହୋଇ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ଶୂର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅନଵାପ୍ଯ ମନୋ ରଥମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ରାମମ୍ ଅନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପିତା ମେ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ମୋର ପିତା ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିଲେନାହିଁ, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେଇନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥାଃ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହ୍ଯ୍ ଉପସ୍ଥିତେ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସମ୍ସ୍କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୮୬-
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମୟ ଆସିବ ଏବଂ ମୋର ପିତା ଚାଲିଯିବେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।
ରମ୍ଯ ଚତ୍ଵର ସମ୍ସ୍ଥାନାମ୍ ସୁଵିଭକ୍ତ ମହା ପଥାମ୍ । ହର୍ମ୍ଯ ପ୍ରାସାଦ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ସର୍ଵ ରତ୍ନ ଵିଭୂଷିତାମ୍ ॥୨-୮୬-
ସୁନ୍ଦର ଚତ୍ୱର ଓ ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ବଡ ରାସ୍ତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲ ଓ ଦୁର୍ଗ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସହର,
ଗଜ ଅଶ୍ଵ ରଥ ସମ୍ବାଧାମ୍ ତୂର୍ଯ ନାଦ ଵିନାଦିତାମ୍ । ସର୍ଵ କଲ୍ଯାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ହୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟ ଜନ ଆକୁଲାମ୍ ॥୨-୮୬-
ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥରେ ଭିତରି, ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜି, ସମସ୍ତ ଭଲ ଜିନିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା,
ଆରାମ ଉଦ୍ଯାନ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ସମାଜ ଉତ୍ସଵ ଶାଲିନୀମ୍ । ସୁଖିତା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜ ଧାନୀମ୍ ପିତୁର୍ ମମ ॥୨-୮୬-
ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପାର୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମାଜ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିବେ।
ଅପି ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ନେନ ସାର୍ଧମ୍ କୁଶଲିନା ଵଯମ୍ । ନିଵୃତ୍ତେ ସମଯେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁଖିତାଃ ପ୍ରଵିଶେମହି ॥୨-୮୬-
ଯଦି ସତ୍ୟବାନ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପରେ ଫେରିପାରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସହରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।
ପରିଦେଵଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଏଵମ୍ ସୁମହାତ୍ମନଃ । ତିଷ୍ଠତୋ ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶର୍ଵରୀ ସା ଅତ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୮୬-
ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏହି ରାତି ଚାଲିଗଲା।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ସୂର୍ଯେ କାରଯିତ୍ଵା ଜଟା ଉଭୌ । ଅସ୍ମିନ୍ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ସୁଖମ୍ ସମ୍ତାରିତୌ ମଯା ॥୨-୮୬-
ପ୍ରଭାତରେ, ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଜଟା କରାଇଦେଲି ଓ ସୁଖରେ ବିଦାୟ କରିଦେଲି।
ଜଟା ଧରୌ ତୌ ଦ୍ରୁମ ଚୀର ଵାସସୌ । ମହା ବଲୌ କୁନ୍ଜର ଯୂଥପ ଉପମୌ । ଵର ଇଷୁ ଚାପ ଅସି ଧରୌ ପରମ୍ ତପୌ । ଵ୍ଯଵେକ୍ଷମାଣୌ ସହ ସୀତଯା ଗତୌ ॥୨-୮୬-
ସେ ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଓ ଦୂର୍ବା ଚୀର ପିନ୍ଧି, ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହାତୀ ଦଳର ନେତା ସମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ, ବାଣ, ତଳୱାର ଧରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ସୀତା ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ସପ୍ତାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଗୁହସ୍ଯ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତୋ ଭୃଶମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ଧ୍ଯାନମ୍ ଜଗାମ ତତ୍ର ଏଵ ଯତ୍ର ତତ୍ ଶ୍ରୁତମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ ॥୨-୮୭-
ଗୁହାଙ୍କର ଅପ୍ରିୟ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଏଠାରେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ସୁକୁମାରୋ ମହା ସତ୍ତ୍ଵଃ ସିମ୍ହ ସ୍କନ୍ଧୋ ମହା ଭୁଜଃ । ପୁଣ୍ଡରୀକ ଵିଶାଲ ଅକ୍ଷଃ ତରୁଣଃ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନଃ ॥୨-୮୭-
ସୁନ୍ଦର ଓ କମଳାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ସିଂହ ଭଳି ଚଉଡ଼ା କାନ୍ଧ ଓ ମଜବୁତ ବାହୁ, ଯୁବକ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ—ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତଥା ସୁକୁମାର।
ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ଯ ମୁହୂର୍ତମ୍ ତୁ କାଲମ୍ ପରମ ଦୁର୍ମନାଃ । ପପାତ ସହସା ତୋତ୍ରୈର୍ ହୃଦି ଵିଦ୍ଧ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ ॥୨-୮୭-
କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଭାରତ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ହାତୀ ହୃଦୟରେ ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗି ଅଚେତନ ହୁଏ।
ଭରତମ୍ ମୁର୍ଚ୍Cଇତମ୍ ଦ୍ରୁଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଵର୍ଣଵଦନୋ ଗୁହଃ । ବଭୂଵ ଵ୍ଯଥିତସ୍ତତ୍ର ଭୂମିକମ୍ପେ ଯଥା ଦ୍ରୁମଃ ॥୨-୮୭-
ଭାରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଫିକା ପଡ଼ିଗଲା; ସେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କମ୍ପିଗଲେ, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପରେ ଗଛ ହେଉଛି।
ତଦ୍ ଅଵସ୍ଥମ୍ ତୁ ଭରତମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଅନନ୍ତର ସ୍ଥିତଃ । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ରୁରୋଦ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଵିସମ୍ଜ୍ନଃ ଶୋକ କର୍ଶିତଃ ॥୨-୮୭-
ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, ପାଖରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭାରତଙ୍କୁ ବୁକୁ ଲଗାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଶୋକରେ ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ।
ତତଃ ସର୍ଵାଃ ସମାପେତୁର୍ ମାତରୋ ଭରତସ୍ଯ ତାଃ । ଉପଵାସ କୃଶା ଦୀନା ଭର୍ତୃ ଵ୍ଯସନ କର୍ଶିତାଃ ॥୨-୮୭-
ତାପରେ, ଭାରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ ଏଠାରେ ଆସି ଜମାହେଲେ; ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବିପଦରେ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଇଥିଲେ।
ତାଃ ଚ ତମ୍ ପତିତମ୍ ଭୂମୌ ରୁଦନ୍ତ୍ଯଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍ । କୌସଲ୍ଯା ତୁ ଅନୁସୃତ୍ଯ ଏନମ୍ ଦୁର୍ମନାଃ ପରିଷସ୍ଵଜେ ॥୨-୮୭-
ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭାରତଙ୍କୁ ଘେରି ରୁହି, କାନ୍ଦୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ବୁକୁ ଲଗାଇଲେ।
ଵତ୍ସଲା ସ୍ଵମ୍ ଯଥା ଵତ୍ସମ୍ ଉପଗୂହ୍ଯ ତପସ୍ଵିନୀ । ପରିପପ୍ରଗ୍ଚ୍Cଅ ଭରତମ୍ ରୁଦନ୍ତୀ ଶୋକ ଲାଲସା ॥୨-୮୭-
ଏକ ସ୍ନେହମୟ ଗାଈ ଯେପରି ନିଜ ବଛଡ଼ାକୁ ଅଙ୍କ ଦେଇ ଧରେ, ସେପରି ତପସ୍ୱିନୀ କୌସଲ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ ବୁକୁ ଲଗାଇ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ପୁତ୍ର ଵ୍ଯାଧିର୍ ନ ତେ କଚ୍ଚିତ୍ ଶରୀରମ୍ ପରିବାଧତେ । ଅଦ୍ଯ ରାଜ କୁଲସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ତ୍ଵଦ୍ ଅଧୀନମ୍ ହି ଜୀଵିତମ୍ ॥୨-୮୭-
ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ଶରୀର କୌଣସି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ନୁହେଁ ତ? ଏବେ ଏହି ରାଜବଂଶର ସମସ୍ତ ଆଶା ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।