ଧ୍ଯାନ ନିର୍ଦର ଶୈଲେନ ଵିନିହ୍ଶ୍ଵସିତ ଧାତୁନା । ଦୈନ୍ଯ ପାଦପ ସମ୍ଘେନ ଶୋକ ଆଯାସ ଅଧିଶୃନ୍ଗିଣା ॥୨-୮୫-
ଧ୍ୟାନର ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଭାବେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଧାତୁ ଭାବେ, ଦୁଃଖିତ ଗଛମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଶୋକ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ—
ପ୍ରମୋହ ଅନନ୍ତ ସତ୍ତ୍ଵେନ ସମ୍ତାପ ଓଷଧି ଵେଣୁନା । ଆକ୍ରାନ୍ତଃ ଦୁହ୍ଖ ଶୈଲେନ ମହତା କୈକଯୀ ସୁତଃ ॥୨-୮୫-
ମହାନ୍ ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼, ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତି, ଯନ୍ତ୍ରଣାର ବାଁଶ ଓ ବେଦନାର ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆବୃତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ଵୈ ଭୃଶଦୁର୍ମନାସ୍ତତଃ । ପ୍ରମୂଢସମ୍ଜ୍ଞଃ ପରମାପଦମ୍ ଗତଃ । ଶମମ୍ ନ ଲେଭେ ହୃଦଯଜ୍ଵରାର୍ଦିତୋ । ନରର୍ଷଭୋ ଯୂଥହତୋ ଯଥର୍ଷଭଃ ॥୨-୮୫-
ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଚେତନା ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖର ଗଭୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ହୃଦୟର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେପରି ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଳଦ।
ଗୁହେନ ସାର୍ଧମ୍ ଭରତଃ ସମାଗତଃ । ମହା ଅନୁଭାଵଃ ସଜନଃ ସମାହିତଃ । ସୁଦୁର୍ମନାଃ ତମ୍ ଭରତମ୍ ତଦା ପୁନର୍ । ଗୁହଃ ସମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ଅଗ୍ରଜମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୮୫-
ତାପରେ, ମହାନ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଗୁହା ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖିତ ବରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଭାଇ ବିଷୟରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
thumb|ଷଡଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଡଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଅଠିଏଠ ସର୍ଗ।
ଆଚଚକ୍ଷେ ଅଥ ସଦ୍ଭାଵମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭରତାଯ ଅପ୍ରମେଯାଯ ଗୁହୋ ଗହନ ଗୋଚରଃ ॥୨-୮୬-
ତାପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଗୁହା ବରତଙ୍କୁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ତମ୍ ଜାଗ୍ରତମ୍ ଗୁଣୈର୍ ଯୁକ୍ତମ୍ ଵର ଚାପ ଇଷୁ ଧାରିଣମ୍ । ଭ୍ରାତୃ ଗୁପ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅହମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଅବ୍ରଵମ୍ ॥୨-୮୬-
ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲି, ଯିଏ ଜାଗିରହିଥିଲେ, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରିଥିଲେ, ଭାଇଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସଦା ଲାଗିଥିଲେ।
ଇଯମ୍ ତାତ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ତ୍ଵଦ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଉପକଲ୍ପିତା । ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସିହି ଶେଷ୍ଵ ଅସ୍ଯାମ୍ ସୁଖମ୍ ରାଘଵ ନନ୍ଦନ ॥୨-୮୬-
ପୁଅ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି; ନିର୍ଭୟ ହେଇ ଏଠାରେ ଆରାମରେ ଶୋଇପଡ଼। ରାଘବବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ।
ଉଚିତୋ ଅଯମ୍ ଜନଃ ସର୍ଵେ ଦୁହ୍ଖାନାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ସୁଖ ଉଚିତଃ । ଧର୍ମ ଆତ୍ମମଃ ତସ୍ଯ ଗୁପ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଜାଗରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୨-୮୬-
ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ଧର୍ମପରାୟଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଜାଗିରହିବା।
ନ ହି ରାମାତ୍ ପ୍ରିଯତରୋ ମମ ଅସ୍ତି ଭୁଵି କଶ୍ଚନ । ମା ଉତ୍ସୁକୋ ଭୂର୍ ବ୍ରଵୀମ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ତଵ ଅଗ୍ରତଃ ॥୨-୮୬-
ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହାନ୍ତି; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ମୁଁ ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି, ତୁମ ସାମ୍ନାରେ।
ଅସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଆଶମ୍ସେ ଲୋକେ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁମହଦ୍ ଯଶଃ । ଧର୍ମ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ ଵିପୁଲାମ୍ ଅର୍ଥ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ କେଵଲାମ୍ ॥୨-୮୬-
ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମର ଲାଭ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ ଆଶା କରେ।
ସୋ ଅହମ୍ ପ୍ରିଯ ସଖମ୍ ରାମମ୍ ଶଯାନମ୍ ସହ ସୀତଯା । ରକ୍ଷିଷ୍ଯାମି ଧନୁଷ୍ ପାଣିଃ ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଵୈର୍ ଜ୍ନାତିଭିଃ ସହ ॥୨-୮୬-
ଏଭଳି, ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ମୋ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ରକ୍ଷା କରିବି।
ନ ହି ମେ ଅଵିଦିତମ୍ କିମ୍ଚିଦ୍ ଵନେ ଅସ୍ମିମଃ ଚରତଃ ସଦା । ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗମ୍ ହ୍ଯ୍ ଅପି ବଲମ୍ ପ୍ରସହେମ ଵଯମ୍ ଯୁଧି ॥୨-୮୬-
ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଚାଲିବି, କିଛି ମୋ ପାଖରେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଚାରି ଭାଗର ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ଉକ୍ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା । ଅନୁନୀତା ଵଯମ୍ ସର୍ଵେ ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଅନୁପଶ୍ଯତା ॥୨-୮୬-
ଏଭଳି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖି, ଆମକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ମନେ ପକାଇଲୁ।
କଥମ୍ ଦାଶରଥୌ ଭୂମୌ ଶଯାନେ ସହ ସୀତଯା । ଶକ୍ଯା ନିଦ୍ରା ମଯା ଲବ୍ଧୁମ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଵା ସୁଖାନି ଵା ॥୨-୮୬-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଭୂମିରେ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ କିପରି ନିଦ୍ରା ପାଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି?
ଯୋ ନ ଦେଵ ଅସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରସହିତୁମ୍ ଯୁଧି । ତମ୍ ପଶ୍ଯ ଗୁହ ସମ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ତୃଣେଷୁ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୮୬-
ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି, ଦେଖ, ଗୁହା, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହିତ ଘାସରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମହତା ତପସା ଲବ୍ଧୋ ଵିଵିଧୈଃ ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ । ଏକୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଏଷ ପୁତ୍ରଃ ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣଃ ॥୨-୮୬-
ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, ବଡ ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ ହୋଇଥିଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତେ ରାଜା ନ ଚିରମ୍ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି । ଵିଧଵା ମେଦିନୀ ନୂନମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ଏହିପରି ନିଷ୍କାଳିତ ହେବା ପରେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେଇଯିବ।
ଵିନଦ୍ଯ ସୁମହା ନାଦମ୍ ଶ୍ରମେଣ ଉପରତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ନିର୍ଘୋଷ ଉପରତମ୍ ନୂନମ୍ ଅଦ୍ଯ ରାଜ ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୮୬-
ନାରୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଏବେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆଜି ରାଜା ନିବେଶ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।
କୌସଲ୍ଯା ଚୈଵ ରାଜା ଚ ତଥା ଏଵ ଜନନୀ ମମ । ନ ଆଶମ୍ସେ ଯଦି ତେ ସର୍ଵେ ଜୀଵେଯୁଃ ଶର୍ଵରୀମ୍ ଇମାମ୍ ॥୨-୮୬-
କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା, ଏବଂ ମୋର ଜନନୀ—ମୁଁ ଆଶା କରେନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏ ରାତି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ।
ଜୀଵେଦ୍ ଅପି ହି ମେ ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷଯା । ଦୁହ୍ଖିତା ଯା ତୁ କୌସଲ୍ଯା ଵୀରସୂର୍ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ମୋ ମାଆ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ହୋଇ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ଶୂର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ।
ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅନଵାପ୍ଯ ମନୋ ରଥମ୍ । ରାଜ୍ଯେ ରାମମ୍ ଅନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପିତା ମେ ଵିନଶିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ମୋର ପିତା ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିଲେନାହିଁ, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେଇନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥାଃ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହ୍ଯ୍ ଉପସ୍ଥିତେ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସମ୍ସ୍କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୮୬-
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମୟ ଆସିବ ଏବଂ ମୋର ପିତା ଚାଲିଯିବେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।
ରମ୍ଯ ଚତ୍ଵର ସମ୍ସ୍ଥାନାମ୍ ସୁଵିଭକ୍ତ ମହା ପଥାମ୍ । ହର୍ମ୍ଯ ପ୍ରାସାଦ ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ସର୍ଵ ରତ୍ନ ଵିଭୂଷିତାମ୍ ॥୨-୮୬-
ସୁନ୍ଦର ଚତ୍ୱର ଓ ଭଲ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ବଡ ରାସ୍ତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲ ଓ ଦୁର୍ଗ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସହର,
ଗଜ ଅଶ୍ଵ ରଥ ସମ୍ବାଧାମ୍ ତୂର୍ଯ ନାଦ ଵିନାଦିତାମ୍ । ସର୍ଵ କଲ୍ଯାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ହୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟ ଜନ ଆକୁଲାମ୍ ॥୨-୮୬-
ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥରେ ଭିତରି, ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜି, ସମସ୍ତ ଭଲ ଜିନିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା,
ଆରାମ ଉଦ୍ଯାନ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ସମାଜ ଉତ୍ସଵ ଶାଲିନୀମ୍ । ସୁଖିତା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜ ଧାନୀମ୍ ପିତୁର୍ ମମ ॥୨-୮୬-
ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପାର୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମାଜ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିବେ।
ଅପି ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ନେନ ସାର୍ଧମ୍ କୁଶଲିନା ଵଯମ୍ । ନିଵୃତ୍ତେ ସମଯେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁଖିତାଃ ପ୍ରଵିଶେମହି ॥୨-୮୬-
ଯଦି ସତ୍ୟବାନ ସହିତ ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପରେ ଫେରିପାରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସହରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।
ପରିଦେଵଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଏଵମ୍ ସୁମହାତ୍ମନଃ । ତିଷ୍ଠତୋ ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶର୍ଵରୀ ସା ଅତ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୮୬-
ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏହି ରାତି ଚାଲିଗଲା।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ସୂର୍ଯେ କାରଯିତ୍ଵା ଜଟା ଉଭୌ । ଅସ୍ମିନ୍ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରେ ସୁଖମ୍ ସମ୍ତାରିତୌ ମଯା ॥୨-୮୬-
ପ୍ରଭାତରେ, ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଭାଗୀରଥୀ ତୀରରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଜଟା କରାଇଦେଲି ଓ ସୁଖରେ ବିଦାୟ କରିଦେଲି।
ଜଟା ଧରୌ ତୌ ଦ୍ରୁମ ଚୀର ଵାସସୌ । ମହା ବଲୌ କୁନ୍ଜର ଯୂଥପ ଉପମୌ । ଵର ଇଷୁ ଚାପ ଅସି ଧରୌ ପରମ୍ ତପୌ । ଵ୍ଯଵେକ୍ଷମାଣୌ ସହ ସୀତଯା ଗତୌ ॥୨-୮୬-
ସେ ଦୁଇଜଣ, ଜଟା ଓ ଦୂର୍ବା ଚୀର ପିନ୍ଧି, ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହାତୀ ଦଳର ନେତା ସମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ, ବାଣ, ତଳୱାର ଧରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ସୀତା ସହିତ ପଛକୁ ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ।