ମା ଭୂତ୍ ସ କାଲୋ ଯତ୍ କଷ୍ଟମ୍ ନ ମାମ୍ ଶନ୍କିତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ରାଘଵଃ ସ ହି ମେ ଭ୍ରାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ପିତୃ ସମଃ ମମ ॥୨-୮୫-
ଏପରି ଦୁଃଖର ସମୟ କେବେ ଆସୁନାହିଁ; ତୁମେ ମୋପାଇଁ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ ମୋ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ମୋ ପିତା ପରି।
ତମ୍ ନିଵର୍ତଯିତୁମ୍ ଯାମି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଵନ ଵାସିନମ୍ । ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅନ୍ଯା ନ ତେ କାର୍ଯା ଗୁହ ସତ୍ଯମ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥୨-୮୫-
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁହୁଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଯାଉଛି; ଗୁହା, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ — ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ସ ତୁ ସମ୍ହୃଷ୍ଟ ଵଦନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତ ଭାଷିତମ୍ । ପୁନର୍ ଏଵ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଭରତମ୍ ପ୍ରତି ହର୍ଷିତଃ ॥୨-୮୫-
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ମାନିଗଲା, ଆଉଥରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଧନ୍ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ନ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯମ୍ ପଶ୍ଯାମି ଜଗତୀ ତଲେ । ଅଯତ୍ନାତ୍ ଆଗତମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଇହ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ଏ ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ଆସିଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଶାଶ୍ଵତୀ ଖଲୁ ତେ କୀର୍ତିର୍ ଲୋକାନ୍ ଅନୁଚରିଷ୍ଯତି । ଯଃ ତ୍ଵମ୍ କୃଚ୍ଚ୍ର ଗତମ୍ ରାମମ୍ ପ୍ରତ୍ଯାନଯିତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ନିଶ୍ଚିତ ତୁମର କୀର୍ତି ସଦା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବ; ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଏଵମ୍ ସମ୍ଭାଷମାଣସ୍ଯ ଗୁହସ୍ଯ ଭରତମ୍ ତଦା । ବଭୌ ନଷ୍ଟ ପ୍ରଭଃ ସୂର୍ଯୋ ରଜନୀ ଚ ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୮୫-
ଏପରି ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚାହିଁ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା।
ସମ୍ନିଵେଶ୍ଯ ସ ତାମ୍ ସେନାମ୍ ଗୁହେନ ପରିତୋଷିତଃ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସହ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶଯନମ୍ ପୁନର୍ ଆଗମତ୍ ॥୨-୮୫-
ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଗୁହା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ସେ ମହାନ୍ୟ ମଣିଷ ପୁନି ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳକୁ ଫେରିଲେ।
ରାମ ଚିନ୍ତାମଯଃ ଶୋକୋ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଉପସ୍ଥିତଃ ହି ଅନର୍ହସ୍ଯ ଧର୍ମ ପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଯ ତାଦୃଶଃ ॥୨-୮୫-
ତାପରେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବରତଙ୍କ ଉପରେ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ ଦାହେନ ଦହନଃ ସମ୍ତାପଯତି ରାଘଵମ୍ । ଵନ ଦାହ ଅଭିସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଗୂଢୋ ଅଗ୍ନିର୍ ଇଵ ପାଦପମ୍ ॥୨-୮୫-
ଭିତରେ ଜଳୁଥିବା ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନି ରାଘବଙ୍କୁ ଜଳାଇ ଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ଆଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ଗଛକୁ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ନି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ କରେ।
ପ୍ରସ୍ରୁତଃ ସର୍ଵ ଗାତ୍ରେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵେଦଃ ଶୋକ ଅଗ୍ନି ସମ୍ଭଵଃ । ଯଥା ସୂର୍ଯ ଅମ୍ଶୁ ସମ୍ତପ୍ତଃ ହିମଵାନ୍ ପ୍ରସ୍ରୁତଃ ହିମମ୍ ॥୨-୮୫-
ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘମ ସମସ୍ତ ଶରୀରରୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରୁ ବରଫ ଗଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯାନ ନିର୍ଦର ଶୈଲେନ ଵିନିହ୍ଶ୍ଵସିତ ଧାତୁନା । ଦୈନ୍ଯ ପାଦପ ସମ୍ଘେନ ଶୋକ ଆଯାସ ଅଧିଶୃନ୍ଗିଣା ॥୨-୮୫-
ଧ୍ୟାନର ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଭାବେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଧାତୁ ଭାବେ, ଦୁଃଖିତ ଗଛମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଶୋକ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ—
ପ୍ରମୋହ ଅନନ୍ତ ସତ୍ତ୍ଵେନ ସମ୍ତାପ ଓଷଧି ଵେଣୁନା । ଆକ୍ରାନ୍ତଃ ଦୁହ୍ଖ ଶୈଲେନ ମହତା କୈକଯୀ ସୁତଃ ॥୨-୮୫-
ମହାନ୍ ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼, ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତି, ଯନ୍ତ୍ରଣାର ବାଁଶ ଓ ବେଦନାର ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆବୃତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ଵୈ ଭୃଶଦୁର୍ମନାସ୍ତତଃ । ପ୍ରମୂଢସମ୍ଜ୍ଞଃ ପରମାପଦମ୍ ଗତଃ । ଶମମ୍ ନ ଲେଭେ ହୃଦଯଜ୍ଵରାର୍ଦିତୋ । ନରର୍ଷଭୋ ଯୂଥହତୋ ଯଥର୍ଷଭଃ ॥୨-୮୫-
ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଚେତନା ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖର ଗଭୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ହୃଦୟର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେପରି ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଳଦ।
ଗୁହେନ ସାର୍ଧମ୍ ଭରତଃ ସମାଗତଃ । ମହା ଅନୁଭାଵଃ ସଜନଃ ସମାହିତଃ । ସୁଦୁର୍ମନାଃ ତମ୍ ଭରତମ୍ ତଦା ପୁନର୍ । ଗୁହଃ ସମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ଅଗ୍ରଜମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୮୫-
ତାପରେ, ମହାନ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଗୁହା ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖିତ ବରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଭାଇ ବିଷୟରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
thumb|ଷଡଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଡଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଅଠିଏଠ ସର୍ଗ।
ଆଚଚକ୍ଷେ ଅଥ ସଦ୍ଭାଵମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭରତାଯ ଅପ୍ରମେଯାଯ ଗୁହୋ ଗହନ ଗୋଚରଃ ॥୨-୮୬-
ତାପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଗୁହା ବରତଙ୍କୁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ତମ୍ ଜାଗ୍ରତମ୍ ଗୁଣୈର୍ ଯୁକ୍ତମ୍ ଵର ଚାପ ଇଷୁ ଧାରିଣମ୍ । ଭ୍ରାତୃ ଗୁପ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅହମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଅବ୍ରଵମ୍ ॥୨-୮୬-
ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲି, ଯିଏ ଜାଗିରହିଥିଲେ, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରିଥିଲେ, ଭାଇଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସଦା ଲାଗିଥିଲେ।
ଇଯମ୍ ତାତ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ତ୍ଵଦ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଉପକଲ୍ପିତା । ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସିହି ଶେଷ୍ଵ ଅସ୍ଯାମ୍ ସୁଖମ୍ ରାଘଵ ନନ୍ଦନ ॥୨-୮୬-
ପୁଅ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି; ନିର୍ଭୟ ହେଇ ଏଠାରେ ଆରାମରେ ଶୋଇପଡ଼। ରାଘବବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ।
ଉଚିତୋ ଅଯମ୍ ଜନଃ ସର୍ଵେ ଦୁହ୍ଖାନାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ସୁଖ ଉଚିତଃ । ଧର୍ମ ଆତ୍ମମଃ ତସ୍ଯ ଗୁପ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଜାଗରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୨-୮୬-
ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ଧର୍ମପରାୟଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଜାଗିରହିବା।
ନ ହି ରାମାତ୍ ପ୍ରିଯତରୋ ମମ ଅସ୍ତି ଭୁଵି କଶ୍ଚନ । ମା ଉତ୍ସୁକୋ ଭୂର୍ ବ୍ରଵୀମ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ତଵ ଅଗ୍ରତଃ ॥୨-୮୬-
ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହାନ୍ତି; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ମୁଁ ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି, ତୁମ ସାମ୍ନାରେ।
ଅସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଆଶମ୍ସେ ଲୋକେ ଅସ୍ମିନ୍ ସୁମହଦ୍ ଯଶଃ । ଧର୍ମ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ ଵିପୁଲାମ୍ ଅର୍ଥ ଅଵାପ୍ତିମ୍ ଚ କେଵଲାମ୍ ॥୨-୮୬-
ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମର ଲାଭ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ ଆଶା କରେ।
ସୋ ଅହମ୍ ପ୍ରିଯ ସଖମ୍ ରାମମ୍ ଶଯାନମ୍ ସହ ସୀତଯା । ରକ୍ଷିଷ୍ଯାମି ଧନୁଷ୍ ପାଣିଃ ସର୍ଵୈଃ ସ୍ଵୈର୍ ଜ୍ନାତିଭିଃ ସହ ॥୨-୮୬-
ଏଭଳି, ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ମୋ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ରକ୍ଷା କରିବି।
ନ ହି ମେ ଅଵିଦିତମ୍ କିମ୍ଚିଦ୍ ଵନେ ଅସ୍ମିମଃ ଚରତଃ ସଦା । ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗମ୍ ହ୍ଯ୍ ଅପି ବଲମ୍ ପ୍ରସହେମ ଵଯମ୍ ଯୁଧି ॥୨-୮୬-
ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଚାଲିବି, କିଛି ମୋ ପାଖରେ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ଚାରି ଭାଗର ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବା।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ଉକ୍ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା । ଅନୁନୀତା ଵଯମ୍ ସର୍ଵେ ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଅନୁପଶ୍ଯତା ॥୨-୮୬-
ଏଭଳି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖି, ଆମକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ମନେ ପକାଇଲୁ।
କଥମ୍ ଦାଶରଥୌ ଭୂମୌ ଶଯାନେ ସହ ସୀତଯା । ଶକ୍ଯା ନିଦ୍ରା ମଯା ଲବ୍ଧୁମ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଵା ସୁଖାନି ଵା ॥୨-୮୬-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଭୂମିରେ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ କିପରି ନିଦ୍ରା ପାଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି?
ଯୋ ନ ଦେଵ ଅସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରସହିତୁମ୍ ଯୁଧି । ତମ୍ ପଶ୍ଯ ଗୁହ ସମ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ତୃଣେଷୁ ସହ ସୀତଯା ॥୨-୮୬-
ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି, ଦେଖ, ଗୁହା, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହିତ ଘାସରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମହତା ତପସା ଲବ୍ଧୋ ଵିଵିଧୈଃ ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ । ଏକୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଏଷ ପୁତ୍ରଃ ସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣଃ ॥୨-୮୬-
ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, ବଡ ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ ହୋଇଥିଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତେ ରାଜା ନ ଚିରମ୍ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି । ଵିଧଵା ମେଦିନୀ ନୂନମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୬-
ଏହିପରି ନିଷ୍କାଳିତ ହେବା ପରେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେଇଯିବ।
ଵିନଦ୍ଯ ସୁମହା ନାଦମ୍ ଶ୍ରମେଣ ଉପରତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ନିର୍ଘୋଷ ଉପରତମ୍ ନୂନମ୍ ଅଦ୍ଯ ରାଜ ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୮୬-
ନାରୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଏବେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆଜି ରାଜା ନିବେଶ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।
କୌସଲ୍ଯା ଚୈଵ ରାଜା ଚ ତଥା ଏଵ ଜନନୀ ମମ । ନ ଆଶମ୍ସେ ଯଦି ତେ ସର୍ଵେ ଜୀଵେଯୁଃ ଶର୍ଵରୀମ୍ ଇମାମ୍ ॥୨-୮୬-
କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା, ଏବଂ ମୋର ଜନନୀ—ମୁଁ ଆଶା କରେନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏ ରାତି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ।