ଆଶମ୍ସେ ସ୍ଵାଶିତା ସେନା ଵତ୍ସ୍ଯତି ଇମାମ୍ ଵିଭାଵରୀମ୍ । ଅର୍ଚିତଃ ଵିଵିଧୈଃ କାମୈଃ ଶ୍ଵଃ ସସୈନ୍ଯୋ ଗମିଷ୍ଯସି ॥୨-୮୪-
ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି, ତୁମର ସେନା ଖାଇ ଏହି ରାତି ଏଠାରେ ରୁହିବ; ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ପରେ, ଆଗାମିକାଲି ତୁମେ ସେନା ସହିତ ଯିବ।
thumb|ପଞ୍ଚାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ପଠାଯାଉଛି।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ତୁ ଭରତଃ ନିଷାଦ ଅଧିପତିମ୍ ଗୁହମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହା ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ହେତୁ ଅର୍ଥ ସମ୍ହିତମ୍ ॥୨-୮୫-
ଏପରି କହିବା ପରେ, ବିବେକୀ ଭରତ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଗୁହାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଉଚିତ କଥା କହିଲେ।
ଊର୍ଜିତଃ ଖଲୁ ତେ କାମଃ କୃତଃ ମମ ଗୁରୋହ୍ ସଖେ । ଯୋ ମେ ତ୍ଵମ୍ ଈଦୃଶୀମ୍ ସେନାମ୍ ଏକୋ ଅଭ୍ଯର୍ଚିତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ମିତ୍ର, ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଏକା ମୋ ସେନାକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ମହା ତେଜା ଗୁହମ୍ ଵଚନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନିଷାଦ ଅଧିପତିମ୍ ପୁନଃ ॥୨-୮୫-
ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ, ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଆଉଥରେ ଉତ୍ତମ କଥାରେ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କତରେଣ ଗମିଷ୍ଯାମି ଭରଦ୍ଵାଜ ଆଶ୍ରମମ୍ ଗୁହ । ଗହନୋ ଅଯମ୍ ଭୃଶମ୍ ଦେଶୋ ଗନ୍ଗା ଅନୂପୋ ଦୁରତ୍ଯଯଃ ॥୨-୮୫-
ଗୁହା, କେଉଁ ପଥରେ ମୁଁ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି? ଏଠାର ଦେଶ ବହୁତ ଜଙ୍ଗଲି ଓ ଗଙ୍ଗା ତଟ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।
ତସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଗୁହୋ ଗହନ ଗୋଚରଃ ॥୨-୮୫-
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତା ଜଣା ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି କଥା କହିଲେ।
ଦାଶାଃ ତୁ ଅନୁଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଧନ୍ଵିନଃ ସୁସମାହିତାଃ । ଅହମ୍ ଚ ଅନୁଗମିଷ୍ଯାମି ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ ॥୨-୮୫-
ଧନୁ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦାସମାନେ ତୁମ ସହିତ ଯିବେ; ରାଜପୁତ୍ର, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ଯିବି।
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ଦୁଷ୍ଟଃ ଵ୍ରଜସି ରାମସ୍ଯ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ କର୍ମଣଃ । ଇଯମ୍ ତେ ମହତୀ ସେନା ଶନ୍କାମ୍ ଜନଯତି ଇଵ ମେ ॥୨-୮୫-
ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭଳି ରାମଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯାଉନାହିଁ; ତୁମର ବଡ଼ ସେନା ଦେଖି ମୋତେ ଅଳ୍ପ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।
ତମ୍ ଏଵମ୍ ଅଭିଭାଷନ୍ତମ୍ ଆକାଶୈଵ ନିର୍ମଲଃ । ଭରତଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ଗୁହମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୫-
ଏପରି କହୁଥିବା ଗୁହାଙ୍କୁ, ଭରତ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ମୃଦୁ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ମା ଭୂତ୍ ସ କାଲୋ ଯତ୍ କଷ୍ଟମ୍ ନ ମାମ୍ ଶନ୍କିତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ରାଘଵଃ ସ ହି ମେ ଭ୍ରାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ପିତୃ ସମଃ ମମ ॥୨-୮୫-
ଏପରି ଦୁଃଖର ସମୟ କେବେ ଆସୁନାହିଁ; ତୁମେ ମୋପାଇଁ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ ମୋ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ମୋ ପିତା ପରି।
ତମ୍ ନିଵର୍ତଯିତୁମ୍ ଯାମି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଵନ ଵାସିନମ୍ । ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅନ୍ଯା ନ ତେ କାର୍ଯା ଗୁହ ସତ୍ଯମ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥୨-୮୫-
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁହୁଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଯାଉଛି; ଗୁହା, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ — ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ସ ତୁ ସମ୍ହୃଷ୍ଟ ଵଦନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତ ଭାଷିତମ୍ । ପୁନର୍ ଏଵ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଭରତମ୍ ପ୍ରତି ହର୍ଷିତଃ ॥୨-୮୫-
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ମାନିଗଲା, ଆଉଥରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଧନ୍ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ନ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯମ୍ ପଶ୍ଯାମି ଜଗତୀ ତଲେ । ଅଯତ୍ନାତ୍ ଆଗତମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଇହ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ଏ ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ଆସିଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଶାଶ୍ଵତୀ ଖଲୁ ତେ କୀର୍ତିର୍ ଲୋକାନ୍ ଅନୁଚରିଷ୍ଯତି । ଯଃ ତ୍ଵମ୍ କୃଚ୍ଚ୍ର ଗତମ୍ ରାମମ୍ ପ୍ରତ୍ଯାନଯିତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ନିଶ୍ଚିତ ତୁମର କୀର୍ତି ସଦା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବ; ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଏଵମ୍ ସମ୍ଭାଷମାଣସ୍ଯ ଗୁହସ୍ଯ ଭରତମ୍ ତଦା । ବଭୌ ନଷ୍ଟ ପ୍ରଭଃ ସୂର୍ଯୋ ରଜନୀ ଚ ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୮୫-
ଏପରି ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚାହିଁ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା।
ସମ୍ନିଵେଶ୍ଯ ସ ତାମ୍ ସେନାମ୍ ଗୁହେନ ପରିତୋଷିତଃ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସହ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶଯନମ୍ ପୁନର୍ ଆଗମତ୍ ॥୨-୮୫-
ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଗୁହା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ସେ ମହାନ୍ୟ ମଣିଷ ପୁନି ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳକୁ ଫେରିଲେ।
ରାମ ଚିନ୍ତାମଯଃ ଶୋକୋ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଉପସ୍ଥିତଃ ହି ଅନର୍ହସ୍ଯ ଧର୍ମ ପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଯ ତାଦୃଶଃ ॥୨-୮୫-
ତାପରେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବରତଙ୍କ ଉପରେ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ ଦାହେନ ଦହନଃ ସମ୍ତାପଯତି ରାଘଵମ୍ । ଵନ ଦାହ ଅଭିସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଗୂଢୋ ଅଗ୍ନିର୍ ଇଵ ପାଦପମ୍ ॥୨-୮୫-
ଭିତରେ ଜଳୁଥିବା ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନି ରାଘବଙ୍କୁ ଜଳାଇ ଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ଆଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ଗଛକୁ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ନି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ କରେ।
ପ୍ରସ୍ରୁତଃ ସର୍ଵ ଗାତ୍ରେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵେଦଃ ଶୋକ ଅଗ୍ନି ସମ୍ଭଵଃ । ଯଥା ସୂର୍ଯ ଅମ୍ଶୁ ସମ୍ତପ୍ତଃ ହିମଵାନ୍ ପ୍ରସ୍ରୁତଃ ହିମମ୍ ॥୨-୮୫-
ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘମ ସମସ୍ତ ଶରୀରରୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରୁ ବରଫ ଗଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯାନ ନିର୍ଦର ଶୈଲେନ ଵିନିହ୍ଶ୍ଵସିତ ଧାତୁନା । ଦୈନ୍ଯ ପାଦପ ସମ୍ଘେନ ଶୋକ ଆଯାସ ଅଧିଶୃନ୍ଗିଣା ॥୨-୮୫-
ଧ୍ୟାନର ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଭାବେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଧାତୁ ଭାବେ, ଦୁଃଖିତ ଗଛମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଶୋକ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର ଶିଖର ସହିତ—
ପ୍ରମୋହ ଅନନ୍ତ ସତ୍ତ୍ଵେନ ସମ୍ତାପ ଓଷଧି ଵେଣୁନା । ଆକ୍ରାନ୍ତଃ ଦୁହ୍ଖ ଶୈଲେନ ମହତା କୈକଯୀ ସୁତଃ ॥୨-୮୫-
ମହାନ୍ ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼, ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତି, ଯନ୍ତ୍ରଣାର ବାଁଶ ଓ ବେଦନାର ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆବୃତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ଵୈ ଭୃଶଦୁର୍ମନାସ୍ତତଃ । ପ୍ରମୂଢସମ୍ଜ୍ଞଃ ପରମାପଦମ୍ ଗତଃ । ଶମମ୍ ନ ଲେଭେ ହୃଦଯଜ୍ଵରାର୍ଦିତୋ । ନରର୍ଷଭୋ ଯୂଥହତୋ ଯଥର୍ଷଭଃ ॥୨-୮୫-
ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଚେତନା ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖର ଗଭୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ହୃଦୟର ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେପରି ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଳଦ।
ଗୁହେନ ସାର୍ଧମ୍ ଭରତଃ ସମାଗତଃ । ମହା ଅନୁଭାଵଃ ସଜନଃ ସମାହିତଃ । ସୁଦୁର୍ମନାଃ ତମ୍ ଭରତମ୍ ତଦା ପୁନର୍ । ଗୁହଃ ସମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ଅଗ୍ରଜମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୮୫-
ତାପରେ, ମହାନ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଗୁହା ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖିତ ବରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଭାଇ ବିଷୟରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
thumb|ଷଡଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଡଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଅଠିଏଠ ସର୍ଗ।
ଆଚଚକ୍ଷେ ଅଥ ସଦ୍ଭାଵମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭରତାଯ ଅପ୍ରମେଯାଯ ଗୁହୋ ଗହନ ଗୋଚରଃ ॥୨-୮୬-
ତାପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଗୁହା ବରତଙ୍କୁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପାର ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ତମ୍ ଜାଗ୍ରତମ୍ ଗୁଣୈର୍ ଯୁକ୍ତମ୍ ଵର ଚାପ ଇଷୁ ଧାରିଣମ୍ । ଭ୍ରାତୃ ଗୁପ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅହମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଅବ୍ରଵମ୍ ॥୨-୮୬-
ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଥିଲି, ଯିଏ ଜାଗିରହିଥିଲେ, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରିଥିଲେ, ଭାଇଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସଦା ଲାଗିଥିଲେ।
ଇଯମ୍ ତାତ ସୁଖା ଶଯ୍ଯା ତ୍ଵଦ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଉପକଲ୍ପିତା । ପ୍ରତ୍ଯାଶ୍ଵସିହି ଶେଷ୍ଵ ଅସ୍ଯାମ୍ ସୁଖମ୍ ରାଘଵ ନନ୍ଦନ ॥୨-୮୬-
ପୁଅ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି; ନିର୍ଭୟ ହେଇ ଏଠାରେ ଆରାମରେ ଶୋଇପଡ଼। ରାଘବବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ।
ଉଚିତୋ ଅଯମ୍ ଜନଃ ସର୍ଵେ ଦୁହ୍ଖାନାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ସୁଖ ଉଚିତଃ । ଧର୍ମ ଆତ୍ମମଃ ତସ୍ଯ ଗୁପ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଜାଗରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୨-୮୬-
ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ଧର୍ମପରାୟଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଜାଗିରହିବା।
ନ ହି ରାମାତ୍ ପ୍ରିଯତରୋ ମମ ଅସ୍ତି ଭୁଵି କଶ୍ଚନ । ମା ଉତ୍ସୁକୋ ଭୂର୍ ବ୍ରଵୀମ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ତଵ ଅଗ୍ରତଃ ॥୨-୮୬-
ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହାନ୍ତି; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ମୁଁ ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି, ତୁମ ସାମ୍ନାରେ।