ନାଵାମ୍ ଶତାନାମ୍ ପନ୍ଚାନାମ୍ କୈଵର୍ତାନାମ୍ ଶତମ୍ ଶତମ୍ । ସମ୍ନଦ୍ଧାନାମ୍ ତଥା ଯୂନାମ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ଅତ୍ଯଭ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ॥୨-୮୪-
ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶେ ନୌକାରେ ଏକ ଶେ ଯୁବକ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ନୌକାଚାଳକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ।
ଯଦା ତୁଷ୍ଟଃ ତୁ ଭରତଃ ରାମସ୍ଯ ଇହ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସା ଇଯମ୍ ସ୍ଵସ୍ତିମଯୀ ସେନା ଗନ୍ଗାମ୍ ଅଦ୍ଯ ତରିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୪-
ଯେତେବେଳେ ଭରତ ଏଠି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସେନା ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ସହିତ ଆଜି ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବ।
ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ଉପାଯନମ୍ ଗୃହ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯ ମାମ୍ସ ମଧୂନି ଚ । ଅଭିଚକ୍ରାମ ଭରତମ୍ ନିଷାଦ ଅଧିପତିର୍ ଗୁହଃ ॥୨-୮୪-
ଏପରି କହି, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।
ତମ୍ ଆଯାନ୍ତମ୍ ତୁ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୂତ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଭରତାଯ ଆଚଚକ୍ଷେ ଅଥ ଵିନଯଜ୍ଞୋ ଵିନୀତଵତ୍ ॥୨-୮୪-
ଗୁହାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ନମ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଜଣାଇଲେ।
ଏଷ ଜ୍ଞାତି ସହସ୍ରେଣ ସ୍ଥପତିଃ ପରିଵାରିତଃ । କୁଶଲୋ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ଯେ ଵୃଦ୍ଧୋ ଭ୍ରାତୁଃ ଚ ତେ ସଖା ॥୨-୮୪-
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଗୁହା, ଶହେଁ ଜଣା-ପରିଜଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଅତି ପରିଚିତ, ବୟସରେ ବଡ଼, ଓ ତୁମ ଭାଇଙ୍କ ବନ୍ଧୁ।
ତସ୍ମାତ୍ ପଶ୍ଯତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତ୍ଵାମ୍ ନିଷାଦ ଅଧିପୋ ଗୁହଃ । ଅସମ୍ଶଯମ୍ ଵିଜାନୀତେ ଯତ୍ର ତୌ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥୨-୮୪-
ଏହିଠାରୁ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଜାଣନ୍ତି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି।
ଏତତ୍ ତୁ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମନ୍ତ୍ରାତ୍ ଭରତଃ ଶୁଭମ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନମ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଗୁହଃ ପଶ୍ଯତୁ ମାମ୍ ଇତି ॥୨-୮୪-
ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ, 'ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ।'
ଲବ୍ଧ୍ଵା ଅଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାମ୍ ସମ୍ହୃଷ୍ଟଃ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆଗମ୍ଯ ଭରତମ୍ ପ୍ରହ୍ଵୋ ଗୁହୋ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀଇତ୍ ॥୨-୮୪-
ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଜଣା-ପରିଜଣ ଘେରା ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ।
ନିଷ୍କୁଟଃ ଚୈଵ ଦେଶୋ ଅଯମ୍ ଵନ୍ଚିତାଃ ଚ ଅପି ତେ ଵଯମ୍ । ନିଵେଦଯାମଃ ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ଵକେ ଦାଶ କୁଲେ ଵସ ॥୨-୮୪-
ଏଠାରେ ଏକ ଗ୍ରାମ ଅଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଠକିଯାଇଛୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ କହୁଛୁ — ତୁମେ ନିଜ ଦାସମାନଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ରୁହ।
ଅସ୍ତି ମୂଲମ୍ ଫଲମ୍ ଚୈଵ ନିଷାଦୈଃ ସମୁପାହୃତମ୍ । ଆର୍ଦ୍ରମ୍ ଚ ମାମ୍ସମ୍ ଶୁଷ୍କମ୍ ଚ ଵନ୍ଯମ୍ ଚ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚମ୍ ମହତ୍ ॥୨-୮୪-
ନିଷାଦମାନେ ଆଣିଥିବା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଅଛି; ତାପରି ତାଜା ଓ ଶୁଖିଲା ମାଂସ, ଏହିଠାରେ ବନର ଖାଦ୍ୟ ବହୁତ ରହିଛି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଭୋଜନ ମିଳିବ।
ଆଶମ୍ସେ ସ୍ଵାଶିତା ସେନା ଵତ୍ସ୍ଯତି ଇମାମ୍ ଵିଭାଵରୀମ୍ । ଅର୍ଚିତଃ ଵିଵିଧୈଃ କାମୈଃ ଶ୍ଵଃ ସସୈନ୍ଯୋ ଗମିଷ୍ଯସି ॥୨-୮୪-
ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି, ତୁମର ସେନା ଖାଇ ଏହି ରାତି ଏଠାରେ ରୁହିବ; ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ପରେ, ଆଗାମିକାଲି ତୁମେ ସେନା ସହିତ ଯିବ।
thumb|ପଞ୍ଚାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ପଠାଯାଉଛି।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ତୁ ଭରତଃ ନିଷାଦ ଅଧିପତିମ୍ ଗୁହମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହା ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ହେତୁ ଅର୍ଥ ସମ୍ହିତମ୍ ॥୨-୮୫-
ଏପରି କହିବା ପରେ, ବିବେକୀ ଭରତ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଗୁହାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଉଚିତ କଥା କହିଲେ।
ଊର୍ଜିତଃ ଖଲୁ ତେ କାମଃ କୃତଃ ମମ ଗୁରୋହ୍ ସଖେ । ଯୋ ମେ ତ୍ଵମ୍ ଈଦୃଶୀମ୍ ସେନାମ୍ ଏକୋ ଅଭ୍ଯର୍ଚିତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ମିତ୍ର, ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଏକା ମୋ ସେନାକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ମହା ତେଜା ଗୁହମ୍ ଵଚନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଭରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନିଷାଦ ଅଧିପତିମ୍ ପୁନଃ ॥୨-୮୫-
ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ, ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଆଉଥରେ ଉତ୍ତମ କଥାରେ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କତରେଣ ଗମିଷ୍ଯାମି ଭରଦ୍ଵାଜ ଆଶ୍ରମମ୍ ଗୁହ । ଗହନୋ ଅଯମ୍ ଭୃଶମ୍ ଦେଶୋ ଗନ୍ଗା ଅନୂପୋ ଦୁରତ୍ଯଯଃ ॥୨-୮୫-
ଗୁହା, କେଉଁ ପଥରେ ମୁଁ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି? ଏଠାର ଦେଶ ବହୁତ ଜଙ୍ଗଲି ଓ ଗଙ୍ଗା ତଟ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।
ତସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଗୁହୋ ଗହନ ଗୋଚରଃ ॥୨-୮୫-
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତା ଜଣା ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି କଥା କହିଲେ।
ଦାଶାଃ ତୁ ଅନୁଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଧନ୍ଵିନଃ ସୁସମାହିତାଃ । ଅହମ୍ ଚ ଅନୁଗମିଷ୍ଯାମି ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ ॥୨-୮୫-
ଧନୁ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦାସମାନେ ତୁମ ସହିତ ଯିବେ; ରାଜପୁତ୍ର, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ଯିବି।
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ଦୁଷ୍ଟଃ ଵ୍ରଜସି ରାମସ୍ଯ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ କର୍ମଣଃ । ଇଯମ୍ ତେ ମହତୀ ସେନା ଶନ୍କାମ୍ ଜନଯତି ଇଵ ମେ ॥୨-୮୫-
ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭଳି ରାମଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯାଉନାହିଁ; ତୁମର ବଡ଼ ସେନା ଦେଖି ମୋତେ ଅଳ୍ପ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।
ତମ୍ ଏଵମ୍ ଅଭିଭାଷନ୍ତମ୍ ଆକାଶୈଵ ନିର୍ମଲଃ । ଭରତଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ଗୁହମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୫-
ଏପରି କହୁଥିବା ଗୁହାଙ୍କୁ, ଭରତ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ମୃଦୁ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ମା ଭୂତ୍ ସ କାଲୋ ଯତ୍ କଷ୍ଟମ୍ ନ ମାମ୍ ଶନ୍କିତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ରାଘଵଃ ସ ହି ମେ ଭ୍ରାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ପିତୃ ସମଃ ମମ ॥୨-୮୫-
ଏପରି ଦୁଃଖର ସମୟ କେବେ ଆସୁନାହିଁ; ତୁମେ ମୋପାଇଁ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ ମୋ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ମୋ ପିତା ପରି।
ତମ୍ ନିଵର୍ତଯିତୁମ୍ ଯାମି କାକୁତ୍ସ୍ଥମ୍ ଵନ ଵାସିନମ୍ । ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅନ୍ଯା ନ ତେ କାର୍ଯା ଗୁହ ସତ୍ଯମ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥୨-୮୫-
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁହୁଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଯାଉଛି; ଗୁହା, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ — ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ସ ତୁ ସମ୍ହୃଷ୍ଟ ଵଦନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତ ଭାଷିତମ୍ । ପୁନର୍ ଏଵ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଭରତମ୍ ପ୍ରତି ହର୍ଷିତଃ ॥୨-୮୫-
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗୁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ମାନିଗଲା, ଆଉଥରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଧନ୍ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ନ ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯମ୍ ପଶ୍ଯାମି ଜଗତୀ ତଲେ । ଅଯତ୍ନାତ୍ ଆଗତମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଇହ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ଏ ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ଆସିଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଶାଶ୍ଵତୀ ଖଲୁ ତେ କୀର୍ତିର୍ ଲୋକାନ୍ ଅନୁଚରିଷ୍ଯତି । ଯଃ ତ୍ଵମ୍ କୃଚ୍ଚ୍ର ଗତମ୍ ରାମମ୍ ପ୍ରତ୍ଯାନଯିତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୮୫-
ନିଶ୍ଚିତ ତୁମର କୀର୍ତି ସଦା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବ; ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଏଵମ୍ ସମ୍ଭାଷମାଣସ୍ଯ ଗୁହସ୍ଯ ଭରତମ୍ ତଦା । ବଭୌ ନଷ୍ଟ ପ୍ରଭଃ ସୂର୍ଯୋ ରଜନୀ ଚ ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୮୫-
ଏପରି ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚାହିଁ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା।
ସମ୍ନିଵେଶ୍ଯ ସ ତାମ୍ ସେନାମ୍ ଗୁହେନ ପରିତୋଷିତଃ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସହ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶଯନମ୍ ପୁନର୍ ଆଗମତ୍ ॥୨-୮୫-
ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଗୁହା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ସେ ମହାନ୍ୟ ମଣିଷ ପୁନି ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳକୁ ଫେରିଲେ।
ରାମ ଚିନ୍ତାମଯଃ ଶୋକୋ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଉପସ୍ଥିତଃ ହି ଅନର୍ହସ୍ଯ ଧର୍ମ ପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଯ ତାଦୃଶଃ ॥୨-୮୫-
ତାପରେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବରତଙ୍କ ଉପରେ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ ଦାହେନ ଦହନଃ ସମ୍ତାପଯତି ରାଘଵମ୍ । ଵନ ଦାହ ଅଭିସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଗୂଢୋ ଅଗ୍ନିର୍ ଇଵ ପାଦପମ୍ ॥୨-୮୫-
ଭିତରେ ଜଳୁଥିବା ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନି ରାଘବଙ୍କୁ ଜଳାଇ ଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ଆଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ଗଛକୁ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ନି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ କରେ।
ପ୍ରସ୍ରୁତଃ ସର୍ଵ ଗାତ୍ରେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵେଦଃ ଶୋକ ଅଗ୍ନି ସମ୍ଭଵଃ । ଯଥା ସୂର୍ଯ ଅମ୍ଶୁ ସମ୍ତପ୍ତଃ ହିମଵାନ୍ ପ୍ରସ୍ରୁତଃ ହିମମ୍ ॥୨-୮୫-
ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘମ ସମସ୍ତ ଶରୀରରୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରୁ ବରଫ ଗଳିଯାଏ।