ପିତାମହପୁରୋଗାଂସ୍ତାନ୍ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତ୍ରିଦଶାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମେତାନ୍ ଧର୍ମସଂହିତାନ୍ ॥୧-୧୫-
ସମସ୍ତ ଲୋକ ଯେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଗ୍ରଣୀ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କଥା କହିଲେ।
ଭଯଂ ତ୍ଯଜତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ହିତାର୍ଥଂ ଯୁଧି ରାଵଣମ୍ । ସପୁତ୍ରପୌତ୍ରଂ ସାମାତ୍ଯଂ ସମନ୍ତ୍ରିଜ୍ଞାତିବାନ୍ଧଵମ୍ ॥୧-୧୫-
ଭୟ ଛାଡ଼, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମର ଭଲ ପାଇଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ପଉତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଜ୍ଞାତି, ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମାରିଦେବି।
ହତ୍ଵା କ୍ରୂରଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ଦେଵର୍ଷୀଣାଂ ଭଯାଵହମ୍ । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦଶଵର୍ଷଶତାନି ଚ ॥୧-୧୫-
ସେ ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁର୍ଜୟ, ଦେବ ଓ ମୁନିମାନେଙ୍କ ଭୟ ଦେଇଥିବାକୁ ମାରି, ଦଶ ହଜାର ଓ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ମାନବ ଲୋକରେ ବସିବି।
ଵତ୍ସ୍ଯାମି ମାନୁଷେ ଲୋକେ ପାଲଯନ୍ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ । ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ଦେଵୋ ଦେଵାନାଂ ଵିଷ୍ଣୁରାତ୍ମଵାନ୍ ॥୧-୧୫-
ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ଲୋକରେ ଏତିକି ସମୟ ରହି, ତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି; ଏପରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ବର ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ କଥା କହିଲେ।
ମାନୁଷ୍ଯେ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଜନ୍ମଭୂମିମଥାତ୍ମନଃ । ତତଃ ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷଃ କୃତ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ॥୧-୧୫-
ମାନବ ଲୋକରେ ନିଜ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ବିଚାର କରି, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ, ନିଜକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କଲେ।
ପିତରଂ ରୋଚଯାମାସ ତଦା ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ । ତତୋ ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସରୁଦ୍ରାଃ ସାପ୍ସରୋଗଣାଃ । ସ୍ତୁତିଭିର୍ଦିଵ୍ଯରୂପାଭିସ୍ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମଧୁସୂଦନମ୍ ॥୧-୧୫-
ସେ ସମୟରେ, ଦଶରଥ ରାଜାକୁ ପିତା ଭାବେ ଚୟନ କଲେ; ତାପରେ, ଦେବତା, ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଷ୍ଟୁତି କରି, ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ତମୁଦ୍ଧତଂ ରାଵଣମୁଗ୍ରତେଜସଂ :::ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଦର୍ପଂ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଦ୍ଵିଷମ୍ । ଵିରାଵଣଂ ସାଧୁ ତପସ୍ଵିକଣ୍ଟକଂ :::ତପସ୍ଵିନାମୁଦ୍ଧର ତଂ ଭଯାଵହମ୍ ॥୧-୧୫-
ସେ ଅଭିମାନୀ ରାବଣ, ଭୟଙ୍କର ତେଜ, ଅତି ଦର୍ପ ଭର୍ତ୍ତି, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, ରୋଷରେ ଚିତ୍କାର କରେ, ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ; ତାଙ୍କୁ, ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଭୟ ଦେଇଥିବାକୁ ଦୂର କର।
ତମେଵ ହତ୍ଵା ସବଲଂ ସବାନ୍ଧଵମ୍ :::ଵିରାଵଣଂ ରାଵଣମୁଗ୍ରପୌରୁଷମ୍ । ସ୍ଵର୍ଲୋକମାଗଚ୍ଛ ଗତଜ୍ଵରଶ୍ଚିରଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଂ ଗତଦୋଷକଲ୍ମଷମ୍ ॥୧-୧୫-
ସେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ରାବଣ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମ, ସେ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମାରି, ଦେବଲୋକକୁ ଯାଅ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ଦୋଷ ଓ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହି ଦିବ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦିବ୍ୟ ପାୟସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପରି ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଉଦାର ଦୁଇଟି ହାତରେ ନିଜେ ଧରିଥିଲେ, ଏହା ମାୟାର ତିଆରି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତୋ ନାରାଯଣୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନିଯୁକ୍ତଃ ସୁରସତ୍ତମୈଃ । ଜାନନ୍ନପି ସୁରାନେଵଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ନାରାୟଣ ବିଷ୍ଣୁ, ସବୁ କଥା ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉପାଯଃ କୋ ଵଧେ ତସ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଧିପତେଃ ସୁରାଃ । ଯମହଂ ତଂ ସମାସ୍ଥାଯ ନିହନ୍ଯାମୃଷିକଣ୍ଟକମ୍ ॥୧-୧୬-
ହେ ଦେବମାନେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି? କେଉଁ ଉପାୟ ଅପନାଇ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ତାକୁ ସମାପ୍ତ କରିପାରିବି?
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ଵିଷ୍ଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ । ମାନୁଷଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ରାଵଣଂ ଜହି ସଂଯୁଗେ ॥୧-୧୬-
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମାନବ ରୂପ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିଦିଅ।'
ସ ହି ତେପେ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଦୀର୍ଘକାଲମରିନ୍ଦମଃ । ଯେନ ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୃଲ୍ଲୋକପୂର୍ଵଜଃ ॥୧-୧୬-
ସେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ରାବଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଇଥିଲେ।
ସଂତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦଦୌ ତସ୍ମୈ ରାକ୍ଷସାଯ ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ । ନାନାଵିଧେଭ୍ଯୋ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ନାନ୍ଯତ୍ର ମାନୁଷାତ୍ ॥୧-୧୬-
ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ଏହି ବର ଦେଲେ: 'ନାନା ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଛଡ଼ି, ମାନବ ଛଡ଼ା, ତୁମେ କାହାରୁ ଭୟ ପାଇବା ନାହିଁ।'
ଅଵଜ୍ଞାତାଃ ପୁରା ତେନ ଵରଦାନେ ହି ମାନଵାଃ । ଏଵଂ ପିତାମହାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ଵରଦାନେନ ଗର୍ଵିତଃ ॥୧-୧୬-
ବର ଦେବା ସମୟରେ ସେ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ; ଏଭଳି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବର ଦ୍ୱାରା ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ସେ ଅଭିମାନୀ ହେଇଗଲେ।
ଉତ୍ସାଦଯତି ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚାପ୍ଯୁପକର୍ଷତି । ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯ ଵଧୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ମାନୁଷେଭ୍ଯଃ ପରଂତପ ॥୧-୧୬-
ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚେନି ନେଉଛନ୍ତି; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ମାନବମାନଙ୍କ ହାତରେ ନିଶ୍ଚିତ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁରାଣାଂ ଵିଷ୍ଣୁରାତ୍ମଵାନ୍ । ପିତରଂ ରୋଚଯାମାସ ତଦା ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ ॥୧-୧୬-
ଦେବମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ଭାବେ ବାଛିଲେ।
ସ ଚାପ୍ଯପୁତ୍ରୋ ନୃପତିସ୍ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ଅଯଜତ୍ ପୁତ୍ରିଯାମିଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରେପ୍ସୁରରିସୂଦନଃ ॥୧-୧୬-
ସେ ମହାପ୍ରଭା ରାଜା ସେ ସମୟରେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ; ପୁଅ ପାଇବା ଆଶାରେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରିୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ସ କୃତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଚ ପିତାମହମ୍ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତୋ ଦେଵୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ ॥୧-୧୬-
ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ବିଷ୍ଣୁ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ କଥା ହୋଇ, ଦେବମାନେ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ତତୋ ଵୈ ଯଜମାନସ୍ଯ ପାଵକାଦତୁଲପ୍ରଭମ୍ । ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ମହଦ୍ ଭୂତଂ ମହାଵୀର୍ଯଂ ମହାବଲମ୍ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କର ଅଗ୍ନିରୁ ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱୀ, ବିପୁଳ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାର ଏକ ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
କୃଷ୍ଣଂ ରକ୍ତାମ୍ବରଧରଂ ରକ୍ତାସ୍ଯଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନମ୍ । ସ୍ନିଗ୍ଧହର୍ଯକ୍ଷତନୁଜଶ୍ମଶ୍ରୁପ୍ରଵରମୂର୍ଧଜମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ କଳା, ଲାଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଲାଲ ମୁଁହ ଥିବା, ଢୋଲ ଶବ୍ଦ ପରି ଗଞ୍ଜିଥିବା; ତାଙ୍କର ଦେହର କେଶ ଓ ଦାଡ଼ି ଚମକୁଥିବା ହଲଦୀଆ ଥିଲା, ଚୁଲ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା।
ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । ଶୈଲଶୃଙ୍ଗସମୁତ୍ସେଧଂ ଦୃପ୍ତଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ପରି ଉଚ୍ଚ, ଗର୍ବିତ ସିଂହ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଦିଵାକରସମାକାରଂ ଦୀପ୍ତାନଲଶିଖୋପମମ୍ । ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦମଯୀଂ ରାଜତାନ୍ତପରିଚ୍ଛଦାମ୍ ॥୧-୧୬-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତପ୍ତ ସୁନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ପାତ୍ର, ଚାଁଦି ଧାରରେ ଶୋଭିତ।
ଦିଵ୍ଯପାଯସସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ପାତ୍ରୀଂ ପତ୍ନୀମିଵ ପ୍ରିଯାମ୍ । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାଂ ଦୋର୍ଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵଯଂ ମାଯାମଯୀମିଵ ॥୧-୧୬-
ଦିବ୍ୟ ପାୟସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ପାତ୍ରକୁ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପରି ନିକଟରେ ଧରି, ତାଙ୍କର ବିପୁଳ ଦୁଇଟି ହାତରେ ନିଜେ ଧରିଥିଲେ, ଏହା ମାୟାର ତିଆରି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ପରଂ ତଦା ରାଜା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ଭଗଵନ୍ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ କିମହଂ କରଵାଣି ତେ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ ରାଜା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?'
ଅଥୋ ପୁନରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯୋ ନରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାଜନ୍ନର୍ଚଯତା ଦେଵାନଦ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତମିଦଂ ତ୍ଵଯା ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଏହି କଥା ପୁନି କହିଲେ: 'ରାଜା, ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଆଜି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦାନ ଆପଣ ପାଇଛନ୍ତି।'
ଇଦଂ ତୁ ନରଶାର୍ଦୂଲ ପାଯସଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ । ପ୍ରଜାକରଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ଧନ୍ଯମାରୋଗ୍ଯଵର୍ଧନମ୍ ॥୧-୧୬-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ପାୟସ ନିଅ। ଏହା ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଢାଏ।
ଭାର୍ଯାଣାମନୁରୂପାଣାମଶ୍ନୀତେତି ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଵୈ । ତାସୁ ତ୍ଵଂ ଲପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାନ୍ ଯଦର୍ଥଂ ଯଜସେ ନୃପ ॥୧-୧୬-
ଏହି ପାୟସ ତୁମର ଯୋଗ୍ୟ ଜନାନୀମାନେ ଖାଇବେ ବୋଲି ଦେଇଦିଅ। ଏହି ପାୟସ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ତୁମେ ସେହି ପୁଅମାନେ ପାଇବେ ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛ।
ତଥେତି ନୃପତିଃ ପ୍ରୀତଃ ଶିରସା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତାମ୍ । ପାତ୍ରୀଂ ଦେଵାନ୍ନସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ଦେଵଦତ୍ତାଂ ହିରଣ୍ମଯୀମ୍ ॥୧-୧୬-
ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେବତାମାନେ ଦେଇଥିବା, ଦେବଭୋଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନା ଦେଉଁଟି ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଭୂତମଦ୍ଭୁତଂ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍ । ମୁଦା ପରମଯା ଯୁକ୍ତଶ୍ଚକାରାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥୧-୧୬-
ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୂତକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ।