ରଜକାଃ ତୁନ୍ନ ଵାଯାଃ ଚ ଗ୍ରାମ ଘୋଷ ମହତ୍ତରାଃ । ଶୈଲୂଷାଃ ଚ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ ଯାନ୍ତି କୈଵର୍ତକାଃ ତଥା ॥୨-୮୩-
ଧୋବୀ, ସିଲାଇ କରୁଥିବା, ଗ୍ରାମ ଓ ଛୋଟ ଗାଁର ଲୋକ, ନାଟକ କରୁଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ନୌକା ଚଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସମାହିତା ଵେଦଵିଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୃତ୍ତ ସମ୍ମତାଃ । ଗୋ ରଥୈଃ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଅନୁଜଗ୍ମୁଃ ସହସ୍ରଶଃ ॥୨-୮୩-
ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନୀତିରେ ସମ୍ମାନିତ, ହଜାର ହଜାର ଗାଈ ଓ ରଥ ସହିତ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ସୁଵେଷାଃ ଶୁଦ୍ଧ ଵସନାଃ ତାମ୍ର ମୃଷ୍ଟ ଅନୁଲେପନାଃ । ସର୍ଵେ ତେ ଵିଵିଧୈଃ ଯାନୈଃ ଶନୈଃ ଭରତମ୍ ଅନ୍ଵଯୁଃ ॥୨-୮୩-
ସମସ୍ତେ ଭଲ ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ପରିସ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚମକୁଥିବା ତାମ୍ବା ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ ଶାନ୍ତିରେ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମୁଦିତା ସେନା ସାନ୍ଵଯାତ୍ କୈକଯୀ ସୁତମ୍ । ଭ୍ରାତୁରାନଯନେ ଯାନ୍ତମ୍ ଭରତମ୍ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ ॥୨-୮୩-
ସେନାଟି ଆନନ୍ଦ ଓ ଖୁସିରେ ଭରିଥିଲା, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭାଇ ପ୍ରତି ଭଲପାଉଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସାଙ୍ଗରେ ନେଇଗଲେ ।
ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନମ୍ ରଥମ୍ ଯାନାଶ୍ଵକୁଞ୍ଜରୈଃ । ସମାସେଦୁସ୍ତତୋ ଗଙ୍ଗାମ୍ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୮୩-
ସେମାନେ ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଯତ୍ର ରାମସଖୋ ଵୀରୋ ଗୁହୋ ଜ୍ଞାତିଗଣୈର୍ଵୃତଃ । ନିଵସତ୍ଯପ୍ରମାଦେନ ଦେଶମ୍ ତମ୍ ପରିପାଲଯନ୍ ॥୨-୮୩-
ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂର ଗୁହା, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ସତର୍କ ଭାବେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ଉପେତ୍ଯ ତୀରମ୍ ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚକ୍ରମାକୈରଲଙ୍କତମ୍ । ଵ୍ଯଵତିଷ୍ଠତ ସା ସେନା ଭରତସ୍ଯ ଅନୁଯାଯିନୀ ॥୨-୮୩-
ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ର ଓ କୁହାଡ଼ି ରହିଥିଲା, ସେଠି ଭରତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଥିବା ସେନା ରୁକିଗଲା ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଅନୁଗତାମ୍ ସେନାମ୍ ତାମ୍ ଚ ଗନ୍ଗାମ୍ ଶିଵ ଉଦକାମ୍ । ଭରତଃ ସଚିଵାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯ କୋଵିଦଃ ॥୨-୮୩-
ସେନା ଏବଂ ଶୁଭ ଜଳ ଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କାହାଣି କହିବାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ।
ନିଵେଶଯତ ମେ ସୈନ୍ଯମ୍ ଅଭିପ୍ରାଯେଣ ସର୍ଵଶଃ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରତରିଷ୍ଯାମଃ ଶ୍ଵୈଦାନୀମ୍ ମହା ନଦୀମ୍ ॥୨-୮୩-
ମୋ ସେନାକୁ ଯଥାଯଥା ସ୍ଥାନରେ ବସାଅ । ଆମେ ଆରାମ କରି, ଆସନ୍ତାକାଲି ଏହି ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ।
ଦାତୁମ୍ ଚ ତାଵଦ୍ ଇଚ୍ଚାମି ସ୍ଵର୍ ଗତସ୍ଯ ମହୀ ପତେଃ । ଔର୍ଧ୍ଵଦେହ ନିମିତ୍ତ ଅର୍ଥମ୍ ଅଵତୀର୍ଯ ଉଦକମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୮୩-
ଏବେ ମୁଁ ମୃତ ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ପାଇଁ ଏହି ନଦୀରେ ଜଳ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ।
ତସ୍ଯ ଏଵମ୍ ବ୍ରୁଵତଃ ଅମାତ୍ଯାଃ ତଥା ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ସମାହିତାଃ । ନ୍ଯଵେଶଯମ୍ସ୍ ତାମଃ ଚନ୍ଦେନ ସ୍ଵେନ ସ୍ଵେନ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥୨-୮୩-
ସେଉଁଠି ଏପରି କହିବା ପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୃଢ଼ ମନରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ ଏବଂ ନିଜ-ନିଜ ଦଳ ସହିତ ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ।
ନିଵେଶ୍ଯ ଗନ୍ଗାମ୍ ଅନୁ ତାମ୍ ମହା ନଦୀମ୍ । ଚମୂମ୍ ଵିଧାନୈଃ ପରିବର୍ହ ଶୋଭିନୀମ୍ । ଉଵାସ ରାମସ୍ଯ ତଦା ମହାତ୍ମନୋ । ଵିଚିନ୍ତଯାନୋ ଭରତଃ ନିଵର୍ତନମ୍ ॥୨-୮୩-
ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାରେ ତାଲିକାନୁସାରେ ସଜିଥିବା ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏଠି ରହିଲେ।
thumb|ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଅସୀତମ ସର୍ଗ।
ତତଃ ନିଵିଷ୍ଟାମ୍ ଧ୍ଵଜିନୀମ୍ ଗନ୍ଗାମ୍ ଅନ୍ଵାଶ୍ରିତାମ୍ ନଦୀମ୍ । ନିଷାଦ ରାଜୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଏଵ ଜ୍ଞାତୀନ୍ ସମ୍ତ୍ଵରିତଃ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୪-
ତାପରେ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାରେ ଶିବିର କରିଥିବା ସେନାକୁ ଦେଖି, ନିଷାଦ ରାଜା ତାଙ୍କ ଜଣା-ପରିଜଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ।
ମହତୀ ଇଯମ୍ ଅତଃ ସେନା ସାଗର ଆଭା ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ନ ଅସ୍ଯ ଅନ୍ତମ୍ ଅଵଗଚ୍ଚାମି ମନସା ଅପି ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ ॥୨-୮୪-
ଏଠାରେ ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଅଛି, ସାଗର ପରି ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଛି; ବହୁତ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶେଷ କେଉଁଠି ଅଛି ବୁଝିପାରୁନି।
ଯଥା ତୁ ଖଲୁ ଦୁର୍ଭଦ୍ଧିର୍ଭରତଃ ସ୍ଵଯମାଗତଃ । ସ ଏଷ ହି ମହା କାଯଃ କୋଵିଦାର ଧ୍ଵଜୋ ରଥେ ॥୨-୮୪-
ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ନିଜେ, ଯିଏ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଁଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ଗଛର ଝଣ୍ଡା ଉଠିଛି।
ବନ୍ଧଯିଷ୍ଯତି ଵା ଦାଶାନ୍ ଅଥ ଵା ଅସ୍ମାନ୍ ଵଧିଷ୍ଯତି । ଅଥ ଦାଶରଥିମ୍ ରାମମ୍ ପିତ୍ରା ରାଜ୍ଯାତ୍ ଵିଵାସିତମ୍ ॥୨-୮୪-
ସେ ଆମ ନିଷାଦମାନେକୁ ବାନ୍ଧିବେ କିମ୍ବା ମାରିଦେବେ; କିମ୍ବା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବାପା ରାଜ୍ୟରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥିଲେ—
ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ଶ୍ରିଯମନ୍ଵିଚ୍ଚମ୍ସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ସୁଦୁର୍ଲଭାମ୍ । ଭରତଃ କୈକେଯୀ ପୁତ୍ରଃ ହନ୍ତୁମ୍ ସମଧିଗଚ୍ଚତି ॥୨-୮୪-
କେକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ, ଯିଏ ଦୁର୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ସେ ହେତୁ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିପାରନ୍ତି।
ଭର୍ତା ଚୈଵ ସଖା ଚୈଵ ରାମଃ ଦାଶରଥିର୍ ମମ । ତସ୍ଯ ଅର୍ଥ କାମାଃ ସମ୍ନଦ୍ଧା ଗନ୍ଗା ଅନୂପେ ଅତ୍ର ତିଷ୍ଠତ ॥୨-୮୪-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ମୋର ମାଲିକ ଓ ବନ୍ଧୁ ଦୁହେଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେମାନେ ଏଠି ଗଙ୍ଗା ପାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ।
ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ସର୍ଵ ଦାଶାଃ ଚ ଗନ୍ଗାମ୍ ଅନ୍ଵାଶ୍ରିତା ନଦୀମ୍ । ବଲ ଯୁକ୍ତା ନଦୀ ରକ୍ଷା ମାମ୍ସ ମୂଲ ଫଲ ଅଶନାଃ ॥୨-୮୪-
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଷାଦ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାଖରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ; ନଦୀକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମାଂସ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବିକା ଚାଲନ୍ତୁ।
ନାଵାମ୍ ଶତାନାମ୍ ପନ୍ଚାନାମ୍ କୈଵର୍ତାନାମ୍ ଶତମ୍ ଶତମ୍ । ସମ୍ନଦ୍ଧାନାମ୍ ତଥା ଯୂନାମ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ଅତ୍ଯଭ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ॥୨-୮୪-
ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶେ ନୌକାରେ ଏକ ଶେ ଯୁବକ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ନୌକାଚାଳକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ।
ଯଦା ତୁଷ୍ଟଃ ତୁ ଭରତଃ ରାମସ୍ଯ ଇହ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସା ଇଯମ୍ ସ୍ଵସ୍ତିମଯୀ ସେନା ଗନ୍ଗାମ୍ ଅଦ୍ଯ ତରିଷ୍ଯତି ॥୨-୮୪-
ଯେତେବେଳେ ଭରତ ଏଠି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସେନା ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ସହିତ ଆଜି ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବ।
ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ଉପାଯନମ୍ ଗୃହ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯ ମାମ୍ସ ମଧୂନି ଚ । ଅଭିଚକ୍ରାମ ଭରତମ୍ ନିଷାଦ ଅଧିପତିର୍ ଗୁହଃ ॥୨-୮୪-
ଏପରି କହି, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।
ତମ୍ ଆଯାନ୍ତମ୍ ତୁ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୂତ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଭରତାଯ ଆଚଚକ୍ଷେ ଅଥ ଵିନଯଜ୍ଞୋ ଵିନୀତଵତ୍ ॥୨-୮୪-
ଗୁହାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ନମ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଜଣାଇଲେ।
ଏଷ ଜ୍ଞାତି ସହସ୍ରେଣ ସ୍ଥପତିଃ ପରିଵାରିତଃ । କୁଶଲୋ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ଯେ ଵୃଦ୍ଧୋ ଭ୍ରାତୁଃ ଚ ତେ ସଖା ॥୨-୮୪-
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଗୁହା, ଶହେଁ ଜଣା-ପରିଜଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଅତି ପରିଚିତ, ବୟସରେ ବଡ଼, ଓ ତୁମ ଭାଇଙ୍କ ବନ୍ଧୁ।
ତସ୍ମାତ୍ ପଶ୍ଯତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତ୍ଵାମ୍ ନିଷାଦ ଅଧିପୋ ଗୁହଃ । ଅସମ୍ଶଯମ୍ ଵିଜାନୀତେ ଯତ୍ର ତୌ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥୨-୮୪-
ଏହିଠାରୁ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଜାଣନ୍ତି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି।
ଏତତ୍ ତୁ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମନ୍ତ୍ରାତ୍ ଭରତଃ ଶୁଭମ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନମ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଗୁହଃ ପଶ୍ଯତୁ ମାମ୍ ଇତି ॥୨-୮୪-
ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ, 'ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ।'
ଲବ୍ଧ୍ଵା ଅଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାମ୍ ସମ୍ହୃଷ୍ଟଃ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆଗମ୍ଯ ଭରତମ୍ ପ୍ରହ୍ଵୋ ଗୁହୋ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀଇତ୍ ॥୨-୮୪-
ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଜଣା-ପରିଜଣ ଘେରା ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ।
ନିଷ୍କୁଟଃ ଚୈଵ ଦେଶୋ ଅଯମ୍ ଵନ୍ଚିତାଃ ଚ ଅପି ତେ ଵଯମ୍ । ନିଵେଦଯାମଃ ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ଵକେ ଦାଶ କୁଲେ ଵସ ॥୨-୮୪-
ଏଠାରେ ଏକ ଗ୍ରାମ ଅଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଠକିଯାଇଛୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ କହୁଛୁ — ତୁମେ ନିଜ ଦାସମାନଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ରୁହ।
ଅସ୍ତି ମୂଲମ୍ ଫଲମ୍ ଚୈଵ ନିଷାଦୈଃ ସମୁପାହୃତମ୍ । ଆର୍ଦ୍ରମ୍ ଚ ମାମ୍ସମ୍ ଶୁଷ୍କମ୍ ଚ ଵନ୍ଯମ୍ ଚ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚମ୍ ମହତ୍ ॥୨-୮୪-
ନିଷାଦମାନେ ଆଣିଥିବା ମୂଳ ଓ ଫଳ ଅଛି; ତାପରି ତାଜା ଓ ଶୁଖିଲା ମାଂସ, ଏହିଠାରେ ବନର ଖାଦ୍ୟ ବହୁତ ରହିଛି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଭୋଜନ ମିଳିବ।