ଶତମ୍ ସହସ୍ରାଣି ଅଶ୍ଵାନାମ୍ ସମାରୂଢାନି ରାଘଵମ୍ । ଅନ୍ଵଯୁର୍ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ॥୨-୮୩-
ଶତ ହଜାର ଘୋଡା, ଯୋଗାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମାନ।
କୈକେଯୀ ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ କୌସଲ୍ଯା ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ରାମ ଆନଯନ ସମ୍ହୃଷ୍ଟା ଯଯୁର୍ ଯାନେନ ଭାସ୍ଵତା ॥୨-୮୩-
କୈକେୟୀ, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମୟ କୌଶଳ୍ୟା, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଚମକୁଥିବା ଯାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ପ୍ରଯାତାଃ ଚ ଆର୍ଯ ସମ୍ଘାତା ରାମମ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ । ତସ୍ଯ ଏଵ ଚ କଥାଃ ଚିତ୍ରାଃ କୁର୍ଵାଣା ହୃଷ୍ଟ ମାନସାଃ ॥୨-୮୩-
ମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ ଓ ମନରେ ଖୁସି ଭରିଥିଲା ।
ମେଘ ଶ୍ଯାମମ୍ ମହା ବାହୁମ୍ ସ୍ଥିର ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଦୃଢ ଵ୍ରତମ୍ । କଦା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମହେ ରାମମ୍ ଜଗତଃ ଶୋକ ନାଶନମ୍ ॥୨-୮୩-
ବର୍ଷା ମେଘ ପରି କଳା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଦୃଢ଼ ମନବଳ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିପାରିବୁ ?
ଦୃଷ୍ଟଏଵ ହି ନଃ ଶୋକମ୍ ଅପନେଷ୍ଯତି ରାଘଵଃ । ତମଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଯନ୍ନ୍ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ ॥୨-୮୩-
ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଆମର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଯିବ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ ।
ଇତି ଏଵମ୍ କଥଯନ୍ତଃ ତେ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ କଥାଃ ଶୁଭାଃ । ପରିଷ୍ଵଜାନାଃ ଚ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଯଯୁର୍ ନାଗରିକାଃ ତଦା ॥୨-୮୩-
ଏଭଳି ମଧୁର କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ଏବଂ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଯେ ଚ ତତ୍ର ଅପରେ ସର୍ଵେ ସମ୍ମତା ଯେ ଚ ନୈଗମାଃ । ରାମମ୍ ପ୍ରତି ଯଯୁର୍ ହୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରକୃତଯଃ ତଦା ॥୨-୮୩-
ଏଠାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ଏକାଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ମଣି କାରାଃ ଚ ଯେ କେଚିତ୍ କୁମ୍ଭ କାରାଃ ଚ ଶୋଭନାଃ । ସୂତ୍ର କର୍ମ କୃତଃ ଚୈଵ ଯେ ଚ ଶସ୍ତ୍ର ଉପଜୀଵିନଃ ॥୨-୮୩-
ଅନେକ ମଣି କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ, ଦକ୍ଷ କୁମ୍ଭକାର, ବୁଣା କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ମାଯୂରକାଃ କ୍ରାକଚିକା ରୋଚକା ଵେଧକାଃ ତଥା । ଦନ୍ତ କାରାଃ ସୁଧା କାରାଃ ତଥା ଗନ୍ଧ ଉପଜୀଵିନଃ ॥୨-୮୩-
ମୟୂର ଗହଣା କରୁଥିବା, କାଠ କାଟୁଥିବା, କାଟି କାମ କରୁଥିବା, ଛିଦ୍ର କରୁଥିବା, ଦାନ୍ତ କାମ କରୁଥିବା, ପୁତି କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସୁଵର୍ଣ କାରାଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତାଃ ତଥା କମ୍ବଲ ଧାଵକାଃ । ସ୍ନାପକ ଆଚ୍ଚାଦକା ଵୈଦ୍ଯା ଧୂପକାଃ ଶୌଣ୍ଡିକାଃ ତଥା ॥୨-୮୩-
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁନା କାମ କରୁଥିବା, କମ୍ବଳ ଧୋଇଥିବା, ସ୍ନାନ କରାଉଥିବା, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇଥିବା, ଡାକ୍ତର, ଧୂପ ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ମଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ ।
ରଜକାଃ ତୁନ୍ନ ଵାଯାଃ ଚ ଗ୍ରାମ ଘୋଷ ମହତ୍ତରାଃ । ଶୈଲୂଷାଃ ଚ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ ଯାନ୍ତି କୈଵର୍ତକାଃ ତଥା ॥୨-୮୩-
ଧୋବୀ, ସିଲାଇ କରୁଥିବା, ଗ୍ରାମ ଓ ଛୋଟ ଗାଁର ଲୋକ, ନାଟକ କରୁଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ନୌକା ଚଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସମାହିତା ଵେଦଵିଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୃତ୍ତ ସମ୍ମତାଃ । ଗୋ ରଥୈଃ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଅନୁଜଗ୍ମୁଃ ସହସ୍ରଶଃ ॥୨-୮୩-
ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନୀତିରେ ସମ୍ମାନିତ, ହଜାର ହଜାର ଗାଈ ଓ ରଥ ସହିତ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ସୁଵେଷାଃ ଶୁଦ୍ଧ ଵସନାଃ ତାମ୍ର ମୃଷ୍ଟ ଅନୁଲେପନାଃ । ସର୍ଵେ ତେ ଵିଵିଧୈଃ ଯାନୈଃ ଶନୈଃ ଭରତମ୍ ଅନ୍ଵଯୁଃ ॥୨-୮୩-
ସମସ୍ତେ ଭଲ ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ପରିସ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚମକୁଥିବା ତାମ୍ବା ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ ଶାନ୍ତିରେ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମୁଦିତା ସେନା ସାନ୍ଵଯାତ୍ କୈକଯୀ ସୁତମ୍ । ଭ୍ରାତୁରାନଯନେ ଯାନ୍ତମ୍ ଭରତମ୍ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ ॥୨-୮୩-
ସେନାଟି ଆନନ୍ଦ ଓ ଖୁସିରେ ଭରିଥିଲା, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭାଇ ପ୍ରତି ଭଲପାଉଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସାଙ୍ଗରେ ନେଇଗଲେ ।
ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନମ୍ ରଥମ୍ ଯାନାଶ୍ଵକୁଞ୍ଜରୈଃ । ସମାସେଦୁସ୍ତତୋ ଗଙ୍ଗାମ୍ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୮୩-
ସେମାନେ ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଯତ୍ର ରାମସଖୋ ଵୀରୋ ଗୁହୋ ଜ୍ଞାତିଗଣୈର୍ଵୃତଃ । ନିଵସତ୍ଯପ୍ରମାଦେନ ଦେଶମ୍ ତମ୍ ପରିପାଲଯନ୍ ॥୨-୮୩-
ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂର ଗୁହା, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ସତର୍କ ଭାବେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ଉପେତ୍ଯ ତୀରମ୍ ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚକ୍ରମାକୈରଲଙ୍କତମ୍ । ଵ୍ଯଵତିଷ୍ଠତ ସା ସେନା ଭରତସ୍ଯ ଅନୁଯାଯିନୀ ॥୨-୮୩-
ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ର ଓ କୁହାଡ଼ି ରହିଥିଲା, ସେଠି ଭରତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଥିବା ସେନା ରୁକିଗଲା ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଅନୁଗତାମ୍ ସେନାମ୍ ତାମ୍ ଚ ଗନ୍ଗାମ୍ ଶିଵ ଉଦକାମ୍ । ଭରତଃ ସଚିଵାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯ କୋଵିଦଃ ॥୨-୮୩-
ସେନା ଏବଂ ଶୁଭ ଜଳ ଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କାହାଣି କହିବାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ।
ନିଵେଶଯତ ମେ ସୈନ୍ଯମ୍ ଅଭିପ୍ରାଯେଣ ସର୍ଵଶଃ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରତରିଷ୍ଯାମଃ ଶ୍ଵୈଦାନୀମ୍ ମହା ନଦୀମ୍ ॥୨-୮୩-
ମୋ ସେନାକୁ ଯଥାଯଥା ସ୍ଥାନରେ ବସାଅ । ଆମେ ଆରାମ କରି, ଆସନ୍ତାକାଲି ଏହି ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ।
ଦାତୁମ୍ ଚ ତାଵଦ୍ ଇଚ୍ଚାମି ସ୍ଵର୍ ଗତସ୍ଯ ମହୀ ପତେଃ । ଔର୍ଧ୍ଵଦେହ ନିମିତ୍ତ ଅର୍ଥମ୍ ଅଵତୀର୍ଯ ଉଦକମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୮୩-
ଏବେ ମୁଁ ମୃତ ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ପାଇଁ ଏହି ନଦୀରେ ଜଳ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ।
ତସ୍ଯ ଏଵମ୍ ବ୍ରୁଵତଃ ଅମାତ୍ଯାଃ ତଥା ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ସମାହିତାଃ । ନ୍ଯଵେଶଯମ୍ସ୍ ତାମଃ ଚନ୍ଦେନ ସ୍ଵେନ ସ୍ଵେନ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥୨-୮୩-
ସେଉଁଠି ଏପରି କହିବା ପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୃଢ଼ ମନରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ ଏବଂ ନିଜ-ନିଜ ଦଳ ସହିତ ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ।
ନିଵେଶ୍ଯ ଗନ୍ଗାମ୍ ଅନୁ ତାମ୍ ମହା ନଦୀମ୍ । ଚମୂମ୍ ଵିଧାନୈଃ ପରିବର୍ହ ଶୋଭିନୀମ୍ । ଉଵାସ ରାମସ୍ଯ ତଦା ମହାତ୍ମନୋ । ଵିଚିନ୍ତଯାନୋ ଭରତଃ ନିଵର୍ତନମ୍ ॥୨-୮୩-
ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାରେ ତାଲିକାନୁସାରେ ସଜିଥିବା ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏଠି ରହିଲେ।
thumb|ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଅସୀତମ ସର୍ଗ।
ତତଃ ନିଵିଷ୍ଟାମ୍ ଧ୍ଵଜିନୀମ୍ ଗନ୍ଗାମ୍ ଅନ୍ଵାଶ୍ରିତାମ୍ ନଦୀମ୍ । ନିଷାଦ ରାଜୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଏଵ ଜ୍ଞାତୀନ୍ ସମ୍ତ୍ଵରିତଃ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୪-
ତାପରେ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାରେ ଶିବିର କରିଥିବା ସେନାକୁ ଦେଖି, ନିଷାଦ ରାଜା ତାଙ୍କ ଜଣା-ପରିଜଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ।
ମହତୀ ଇଯମ୍ ଅତଃ ସେନା ସାଗର ଆଭା ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ନ ଅସ୍ଯ ଅନ୍ତମ୍ ଅଵଗଚ୍ଚାମି ମନସା ଅପି ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ ॥୨-୮୪-
ଏଠାରେ ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଅଛି, ସାଗର ପରି ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଛି; ବହୁତ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶେଷ କେଉଁଠି ଅଛି ବୁଝିପାରୁନି।
ଯଥା ତୁ ଖଲୁ ଦୁର୍ଭଦ୍ଧିର୍ଭରତଃ ସ୍ଵଯମାଗତଃ । ସ ଏଷ ହି ମହା କାଯଃ କୋଵିଦାର ଧ୍ଵଜୋ ରଥେ ॥୨-୮୪-
ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ନିଜେ, ଯିଏ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଁଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ଗଛର ଝଣ୍ଡା ଉଠିଛି।
ବନ୍ଧଯିଷ୍ଯତି ଵା ଦାଶାନ୍ ଅଥ ଵା ଅସ୍ମାନ୍ ଵଧିଷ୍ଯତି । ଅଥ ଦାଶରଥିମ୍ ରାମମ୍ ପିତ୍ରା ରାଜ୍ଯାତ୍ ଵିଵାସିତମ୍ ॥୨-୮୪-
ସେ ଆମ ନିଷାଦମାନେକୁ ବାନ୍ଧିବେ କିମ୍ବା ମାରିଦେବେ; କିମ୍ବା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବାପା ରାଜ୍ୟରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥିଲେ—
ସମ୍ପନ୍ନାମ୍ ଶ୍ରିଯମନ୍ଵିଚ୍ଚମ୍ସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ସୁଦୁର୍ଲଭାମ୍ । ଭରତଃ କୈକେଯୀ ପୁତ୍ରଃ ହନ୍ତୁମ୍ ସମଧିଗଚ୍ଚତି ॥୨-୮୪-
କେକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ, ଯିଏ ଦୁର୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ସେ ହେତୁ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିପାରନ୍ତି।
ଭର୍ତା ଚୈଵ ସଖା ଚୈଵ ରାମଃ ଦାଶରଥିର୍ ମମ । ତସ୍ଯ ଅର୍ଥ କାମାଃ ସମ୍ନଦ୍ଧା ଗନ୍ଗା ଅନୂପେ ଅତ୍ର ତିଷ୍ଠତ ॥୨-୮୪-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ମୋର ମାଲିକ ଓ ବନ୍ଧୁ ଦୁହେଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେମାନେ ଏଠି ଗଙ୍ଗା ପାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ।
ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ସର୍ଵ ଦାଶାଃ ଚ ଗନ୍ଗାମ୍ ଅନ୍ଵାଶ୍ରିତା ନଦୀମ୍ । ବଲ ଯୁକ୍ତା ନଦୀ ରକ୍ଷା ମାମ୍ସ ମୂଲ ଫଲ ଅଶନାଃ ॥୨-୮୪-
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଷାଦ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାଖରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ; ନଦୀକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମାଂସ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବିକା ଚାଲନ୍ତୁ।