ଭରତସ୍ଯ ତୁ ତସ୍ଯ ଆଜ୍ଞାମ୍ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ପ୍ରହର୍ଷିତଃ । ରଥମ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ଯୁକ୍ତମ୍ ପରମ ଵାଜିଭିଃ ॥୨-୮୨-
ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଖୁସି ହେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତମ ଘୋଡା ଯୋଗାଇ ରଥକୁ ଆଣି, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସ ରାଘଵଃ ସତ୍ଯ ଧୃତିଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ବ୍ରୁଵନ୍ ସୁଯୁକ୍ତମ୍ ଦୃଢ ସତ୍ଯ ଵିକ୍ରମଃ । ଗୁରୁମ୍ ମହା ଅରଣ୍ଯ ଗତମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ପ୍ରସାଦଯିଷ୍ଯନ୍ ଭରତଃ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତଦା ॥୨-୮୨-
ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଘବ, ଭଲ କଥା କହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ କାମ କରୁଥିବା, ଭରତ ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଏବଂ ମହା ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମନ ରଖିବା ପାଇଁ କହିଲେ।
ତୂଣ ସମୁତ୍ଥାଯ ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଚ୍ଚ । ବଲସ୍ଯ ଯୋଗାଯ ବଲ ପ୍ରଧାନାନ୍ । ଆନେତୁମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ହି ତମ୍ ଵନସ୍ଥମ୍ । ପ୍ରସାଦ୍ଯ ରାମମ୍ ଜଗତଃ ହିତାଯ ॥୨-୮୨-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସେନାର ମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଯେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି, ଯାହା ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ।
ସ ସୂତ ପୁତ୍ରଃ ଭରତେନ ସମ୍ଯଗ୍ । ଆଜ୍ଞାପିତଃ ସମ୍ପରିପୂର୍ଣ କାମଃ । ଶଶାସ ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରଧାନାନ୍ । ବଲସ୍ଯ ମୁଖ୍ଯାମଃ ଚ ସୁହୃଜ୍ ଜନମ୍ ଚ ॥୨-୮୨-
ସୁତପୁତ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ର, ଭରତଙ୍କ ଠିକ୍ ଆଜ୍ଞାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରଜା, ସେନାର ମୁଖ୍ୟମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସୁହୃଦ୍ଧମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ତତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ କୁଲେ କୁଲେ ତେ । ରାଜନ୍ଯ ଵୈଶ୍ଯା ଵୃଷଲାଃ ଚ ଵିପ୍ରାଃ । ଅଯୂଯୁଜନ୍ନ୍ ଉଷ୍ଟ୍ର ରଥାନ୍ ଖରାମଃ ଚ। ନାଗାନ୍ ହଯାମଃ ଚୈଵ କୁଲ ପ୍ରସୂତାନ୍ ॥୨-୮୨-
ତାପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ପ୍ରସୂତ ଉଷ୍ଟ୍ର, ରଥ, ଖର, ହାତୀ ଏବଂ ଘୋଡାକୁ ଯୋଗାଇଲେ।
thumb|ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠି ତିରାଉଁଶ ସର୍ଗ ପଢ଼ାଯାଉଛି।
ତତଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ କାଲ୍ଯମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ସ୍ଯନ୍ଦନ ଉତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଭରତଃ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରାମ ଦର୍ଶନ କାନ୍କ୍ଷଯା ॥୨-୮୩-
ତାପରେ ଭରତ ସକାଳେ ଉଠି, ଉତ୍ତମ ରଥରେ ବସି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅଗ୍ରତଃ ପ୍ରଯଯୁସ୍ ତସ୍ଯ ସର୍ଵେ ମନ୍ତ୍ରି ପୁରୋଧସଃ । ଅଧିରୁହ୍ଯ ହଯୈଃ ଯୁକ୍ତାନ୍ ରଥାନ୍ ସୂର୍ଯ ରଥ ଉପମାନ୍ ॥୨-୮୩-
ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନେ ଘୋଡା ଯୋଗାଯୁକ୍ତ ରଥରେ ବସି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଭରତଙ୍କ ଆଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ନଵ ନାଗ ସହସ୍ରାଣି କଲ୍ପିତାନି ଯଥା ଵିଧି । ଅନ୍ଵଯୁର୍ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ କୁଲ ନନ୍ଦନମ୍ ॥୨-୮୩-
ନବ ହଜାର ଉତ୍ତମ ହାତୀ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଆନନ୍ଦ।
ଷଷ୍ଠୀ ରଥ ସହସ୍ରାଣି ଧନ୍ଵିନୋ ଵିଵିଧ ଆଯୁଧାଃ । ଅନ୍ଵଯୁର୍ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ॥୨-୮୩-
ଷଷ୍ଠି ହଜାର ରଥ, ଧନୁର୍ଧର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମାନ।
ଶତମ୍ ସହସ୍ରାଣି ଅଶ୍ଵାନାମ୍ ସମାରୂଢାନି ରାଘଵମ୍ । ଅନ୍ଵଯୁର୍ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ॥୨-୮୩-
ଶତ ହଜାର ଘୋଡା, ଯୋଗାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମାନ।
କୈକେଯୀ ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ କୌସଲ୍ଯା ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ରାମ ଆନଯନ ସମ୍ହୃଷ୍ଟା ଯଯୁର୍ ଯାନେନ ଭାସ୍ଵତା ॥୨-୮୩-
କୈକେୟୀ, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମୟ କୌଶଳ୍ୟା, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଚମକୁଥିବା ଯାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ପ୍ରଯାତାଃ ଚ ଆର୍ଯ ସମ୍ଘାତା ରାମମ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ । ତସ୍ଯ ଏଵ ଚ କଥାଃ ଚିତ୍ରାଃ କୁର୍ଵାଣା ହୃଷ୍ଟ ମାନସାଃ ॥୨-୮୩-
ମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ ଓ ମନରେ ଖୁସି ଭରିଥିଲା ।
ମେଘ ଶ୍ଯାମମ୍ ମହା ବାହୁମ୍ ସ୍ଥିର ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଦୃଢ ଵ୍ରତମ୍ । କଦା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମହେ ରାମମ୍ ଜଗତଃ ଶୋକ ନାଶନମ୍ ॥୨-୮୩-
ବର୍ଷା ମେଘ ପରି କଳା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଦୃଢ଼ ମନବଳ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିପାରିବୁ ?
ଦୃଷ୍ଟଏଵ ହି ନଃ ଶୋକମ୍ ଅପନେଷ୍ଯତି ରାଘଵଃ । ତମଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଯନ୍ନ୍ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ ॥୨-୮୩-
ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଆମର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଯିବ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ ।
ଇତି ଏଵମ୍ କଥଯନ୍ତଃ ତେ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ କଥାଃ ଶୁଭାଃ । ପରିଷ୍ଵଜାନାଃ ଚ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଯଯୁର୍ ନାଗରିକାଃ ତଦା ॥୨-୮୩-
ଏଭଳି ମଧୁର କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ଏବଂ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଯେ ଚ ତତ୍ର ଅପରେ ସର୍ଵେ ସମ୍ମତା ଯେ ଚ ନୈଗମାଃ । ରାମମ୍ ପ୍ରତି ଯଯୁର୍ ହୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରକୃତଯଃ ତଦା ॥୨-୮୩-
ଏଠାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ଏକାଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ମଣି କାରାଃ ଚ ଯେ କେଚିତ୍ କୁମ୍ଭ କାରାଃ ଚ ଶୋଭନାଃ । ସୂତ୍ର କର୍ମ କୃତଃ ଚୈଵ ଯେ ଚ ଶସ୍ତ୍ର ଉପଜୀଵିନଃ ॥୨-୮୩-
ଅନେକ ମଣି କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ, ଦକ୍ଷ କୁମ୍ଭକାର, ବୁଣା କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ମାଯୂରକାଃ କ୍ରାକଚିକା ରୋଚକା ଵେଧକାଃ ତଥା । ଦନ୍ତ କାରାଃ ସୁଧା କାରାଃ ତଥା ଗନ୍ଧ ଉପଜୀଵିନଃ ॥୨-୮୩-
ମୟୂର ଗହଣା କରୁଥିବା, କାଠ କାଟୁଥିବା, କାଟି କାମ କରୁଥିବା, ଛିଦ୍ର କରୁଥିବା, ଦାନ୍ତ କାମ କରୁଥିବା, ପୁତି କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସୁଵର୍ଣ କାରାଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତାଃ ତଥା କମ୍ବଲ ଧାଵକାଃ । ସ୍ନାପକ ଆଚ୍ଚାଦକା ଵୈଦ୍ଯା ଧୂପକାଃ ଶୌଣ୍ଡିକାଃ ତଥା ॥୨-୮୩-
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁନା କାମ କରୁଥିବା, କମ୍ବଳ ଧୋଇଥିବା, ସ୍ନାନ କରାଉଥିବା, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇଥିବା, ଡାକ୍ତର, ଧୂପ ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ମଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ ।
ରଜକାଃ ତୁନ୍ନ ଵାଯାଃ ଚ ଗ୍ରାମ ଘୋଷ ମହତ୍ତରାଃ । ଶୈଲୂଷାଃ ଚ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ ଯାନ୍ତି କୈଵର୍ତକାଃ ତଥା ॥୨-୮୩-
ଧୋବୀ, ସିଲାଇ କରୁଥିବା, ଗ୍ରାମ ଓ ଛୋଟ ଗାଁର ଲୋକ, ନାଟକ କରୁଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ନୌକା ଚଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସମାହିତା ଵେଦଵିଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୃତ୍ତ ସମ୍ମତାଃ । ଗୋ ରଥୈଃ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଅନୁଜଗ୍ମୁଃ ସହସ୍ରଶଃ ॥୨-୮୩-
ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନୀତିରେ ସମ୍ମାନିତ, ହଜାର ହଜାର ଗାଈ ଓ ରଥ ସହିତ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ସୁଵେଷାଃ ଶୁଦ୍ଧ ଵସନାଃ ତାମ୍ର ମୃଷ୍ଟ ଅନୁଲେପନାଃ । ସର୍ଵେ ତେ ଵିଵିଧୈଃ ଯାନୈଃ ଶନୈଃ ଭରତମ୍ ଅନ୍ଵଯୁଃ ॥୨-୮୩-
ସମସ୍ତେ ଭଲ ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ପରିସ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚମକୁଥିବା ତାମ୍ବା ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ ଶାନ୍ତିରେ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମୁଦିତା ସେନା ସାନ୍ଵଯାତ୍ କୈକଯୀ ସୁତମ୍ । ଭ୍ରାତୁରାନଯନେ ଯାନ୍ତମ୍ ଭରତମ୍ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ ॥୨-୮୩-
ସେନାଟି ଆନନ୍ଦ ଓ ଖୁସିରେ ଭରିଥିଲା, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭାଇ ପ୍ରତି ଭଲପାଉଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସାଙ୍ଗରେ ନେଇଗଲେ ।
ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନମ୍ ରଥମ୍ ଯାନାଶ୍ଵକୁଞ୍ଜରୈଃ । ସମାସେଦୁସ୍ତତୋ ଗଙ୍ଗାମ୍ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୮୩-
ସେମାନେ ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଯତ୍ର ରାମସଖୋ ଵୀରୋ ଗୁହୋ ଜ୍ଞାତିଗଣୈର୍ଵୃତଃ । ନିଵସତ୍ଯପ୍ରମାଦେନ ଦେଶମ୍ ତମ୍ ପରିପାଲଯନ୍ ॥୨-୮୩-
ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂର ଗୁହା, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ସତର୍କ ଭାବେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ଉପେତ୍ଯ ତୀରମ୍ ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ଚକ୍ରମାକୈରଲଙ୍କତମ୍ । ଵ୍ଯଵତିଷ୍ଠତ ସା ସେନା ଭରତସ୍ଯ ଅନୁଯାଯିନୀ ॥୨-୮୩-
ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ର ଓ କୁହାଡ଼ି ରହିଥିଲା, ସେଠି ଭରତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଥିବା ସେନା ରୁକିଗଲା ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଅନୁଗତାମ୍ ସେନାମ୍ ତାମ୍ ଚ ଗନ୍ଗାମ୍ ଶିଵ ଉଦକାମ୍ । ଭରତଃ ସଚିଵାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯ କୋଵିଦଃ ॥୨-୮୩-
ସେନା ଏବଂ ଶୁଭ ଜଳ ଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କାହାଣି କହିବାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ।
ନିଵେଶଯତ ମେ ସୈନ୍ଯମ୍ ଅଭିପ୍ରାଯେଣ ସର୍ଵଶଃ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରତରିଷ୍ଯାମଃ ଶ୍ଵୈଦାନୀମ୍ ମହା ନଦୀମ୍ ॥୨-୮୩-
ମୋ ସେନାକୁ ଯଥାଯଥା ସ୍ଥାନରେ ବସାଅ । ଆମେ ଆରାମ କରି, ଆସନ୍ତାକାଲି ଏହି ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ।
ଦାତୁମ୍ ଚ ତାଵଦ୍ ଇଚ୍ଚାମି ସ୍ଵର୍ ଗତସ୍ଯ ମହୀ ପତେଃ । ଔର୍ଧ୍ଵଦେହ ନିମିତ୍ତ ଅର୍ଥମ୍ ଅଵତୀର୍ଯ ଉଦକମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୮୩-
ଏବେ ମୁଁ ମୃତ ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ପାଇଁ ଏହି ନଦୀରେ ଜଳ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ।