ଯଦି ତୁ ଆର୍ଯମ୍ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିନିଵର୍ତଯିତୁମ୍ ଵନାତ୍ । ଵନେ ତତ୍ର ଏଵ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଯଥା ଆର୍ଯୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ତଥା ॥୨-୮୨-
ମୁଁ ଯଦି ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରାଇ ପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭଳି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି।
ସର୍ଵ ଉପାଯମ୍ ତୁ ଵର୍ତିଷ୍ଯେ ଵିନିଵର୍ତଯିତୁମ୍ ବଲାତ୍ । ସମକ୍ଷମ୍ ଆର୍ଯ ମିଶ୍ରାଣାମ୍ ସାଧୂନାମ୍ ଗୁଣ ଵର୍ତିନାମ୍ ॥୨-୮୨-
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଚେଷ୍ଟା କରିବି, ଏହି କାମ ମୁଁ ବଡ଼ମାନେ, ଭଲ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏବଂ ନୀତିବାନ୍ ଲୋକମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କରିବି।
ଵିଷ୍ଟିକର୍ମାନ୍ତିକାଃ ସର୍ଵେ ମାର୍ଗଶୋଧନରକ୍ଷକାଃ । ପ୍ରସ୍ଥାପିତା ମଯା ପୂର୍ଵମ୍ ଯାତ୍ରାପି ମମ ରୋଚତେ ॥୨-୮୨-
ସମସ୍ତ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ, ପଥ ସଫା କରୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି; ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଭରତଃ ଭ୍ରାତୃ ଵତ୍ସଲଃ । ସମୀପସ୍ଥମ୍ ଉଵାଚ ଇଦମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ମନ୍ତ୍ର କୋଵିଦମ୍ ॥୨-୮୨-
ଏଭଳି କହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ, ଭାଇ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବା ଭରତ, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତୂର୍ଣମ୍ ଉତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଚ ତ୍ଵମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ମମ ଶାସନାତ୍ । ଯାତ୍ରାମ୍ ଆଜ୍ଞାପଯ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ବଲମ୍ ଚୈଵ ସମାନଯ ॥୨-୮୨-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ଯାଅ; ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରାର ଆଜ୍ଞା ଦେଅ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଏକଠା କର।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ତୁ ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା । ହୃଷ୍ଟଃ ସୋ ଅଦିଶତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଯଥା ସମ୍ଦିଷ୍ଟମ୍ ଇଷ୍ଟଵତ୍ ॥୨-୮୨-
ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଖୁସି ହେଇ, ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଥିଲା, ସେହିପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ତାଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରକୃତଯୋ ବଲ ଅଧ୍ଯକ୍ଷା ବଲସ୍ଯ ଚ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯାତ୍ରାମ୍ ସମାଜ୍ଞପ୍ତାମ୍ ରାଘଵସ୍ଯ ନିଵର୍ତନେ ॥୨-୮୨-
ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରାର ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା, ସେନାପତି ଏବଂ ସେନା ଖୁସି ହେଇଗଲେ।
ତତଃ ଯୋଧ ଅନ୍ଗନାଃ ସର୍ଵା ଭର୍ତୃଋନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଗୃହେ ଗୃହେ । ଯାତ୍ରା ଗମନମ୍ ଆଜ୍ଞାଯ ତ୍ଵରଯନ୍ତି ସ୍ମ ହର୍ଷିତାଃ ॥୨-୮୨-
ତାପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ଯୋଧାଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନେକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ କହିଲେ।
ତେ ହଯୈଃ ଗୋ ରଥୈଃ ଶୀଘ୍ରୈଃ ସ୍ଯନ୍ଦନୈଃ ଚ ମନୋ ଜଵୈଃ । ସହ ଯୋଧୈଃ ବଲ ଅଧ୍ଯକ୍ଷା ବଲମ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଚୋଦଯନ୍ ॥୨-୮୨-
ତେଜସ୍ୱୀ ଘୋଡା, ଗୋ-ଗାଡ଼ି ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ରଥ ନେଇ, ସେନାପତିମାନେ ଯୋଧାମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଚଳାଇଲେ।
ସଜ୍ଜମ୍ ତୁ ତତ୍ ବଲମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତଃ ଗୁରୁ ସମ୍ନିଧୌ । ରଥମ୍ ମେ ତ୍ଵରଯସ୍ଵ ଇତି ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୨-
ସେନା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖି, ଜେଷ୍ଠମାନ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରେ ଭରତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ।"
ଭରତସ୍ଯ ତୁ ତସ୍ଯ ଆଜ୍ଞାମ୍ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ପ୍ରହର୍ଷିତଃ । ରଥମ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ଯୁକ୍ତମ୍ ପରମ ଵାଜିଭିଃ ॥୨-୮୨-
ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଖୁସି ହେଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତମ ଘୋଡା ଯୋଗାଇ ରଥକୁ ଆଣି, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସ ରାଘଵଃ ସତ୍ଯ ଧୃତିଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ବ୍ରୁଵନ୍ ସୁଯୁକ୍ତମ୍ ଦୃଢ ସତ୍ଯ ଵିକ୍ରମଃ । ଗୁରୁମ୍ ମହା ଅରଣ୍ଯ ଗତମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ପ୍ରସାଦଯିଷ୍ଯନ୍ ଭରତଃ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତଦା ॥୨-୮୨-
ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଘବ, ଭଲ କଥା କହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ କାମ କରୁଥିବା, ଭରତ ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଏବଂ ମହା ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମନ ରଖିବା ପାଇଁ କହିଲେ।
ତୂଣ ସମୁତ୍ଥାଯ ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଚ୍ଚ । ବଲସ୍ଯ ଯୋଗାଯ ବଲ ପ୍ରଧାନାନ୍ । ଆନେତୁମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ହି ତମ୍ ଵନସ୍ଥମ୍ । ପ୍ରସାଦ୍ଯ ରାମମ୍ ଜଗତଃ ହିତାଯ ॥୨-୮୨-
ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସେନାର ମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଯେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି, ଯାହା ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ।
ସ ସୂତ ପୁତ୍ରଃ ଭରତେନ ସମ୍ଯଗ୍ । ଆଜ୍ଞାପିତଃ ସମ୍ପରିପୂର୍ଣ କାମଃ । ଶଶାସ ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରଧାନାନ୍ । ବଲସ୍ଯ ମୁଖ୍ଯାମଃ ଚ ସୁହୃଜ୍ ଜନମ୍ ଚ ॥୨-୮୨-
ସୁତପୁତ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ର, ଭରତଙ୍କ ଠିକ୍ ଆଜ୍ଞାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରଜା, ସେନାର ମୁଖ୍ୟମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସୁହୃଦ୍ଧମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ତତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ କୁଲେ କୁଲେ ତେ । ରାଜନ୍ଯ ଵୈଶ୍ଯା ଵୃଷଲାଃ ଚ ଵିପ୍ରାଃ । ଅଯୂଯୁଜନ୍ନ୍ ଉଷ୍ଟ୍ର ରଥାନ୍ ଖରାମଃ ଚ। ନାଗାନ୍ ହଯାମଃ ଚୈଵ କୁଲ ପ୍ରସୂତାନ୍ ॥୨-୮୨-
ତାପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ପ୍ରସୂତ ଉଷ୍ଟ୍ର, ରଥ, ଖର, ହାତୀ ଏବଂ ଘୋଡାକୁ ଯୋଗାଇଲେ।
thumb|ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠି ତିରାଉଁଶ ସର୍ଗ ପଢ଼ାଯାଉଛି।
ତତଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ କାଲ୍ଯମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ସ୍ଯନ୍ଦନ ଉତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଭରତଃ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରାମ ଦର୍ଶନ କାନ୍କ୍ଷଯା ॥୨-୮୩-
ତାପରେ ଭରତ ସକାଳେ ଉଠି, ଉତ୍ତମ ରଥରେ ବସି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅଗ୍ରତଃ ପ୍ରଯଯୁସ୍ ତସ୍ଯ ସର୍ଵେ ମନ୍ତ୍ରି ପୁରୋଧସଃ । ଅଧିରୁହ୍ଯ ହଯୈଃ ଯୁକ୍ତାନ୍ ରଥାନ୍ ସୂର୍ଯ ରଥ ଉପମାନ୍ ॥୨-୮୩-
ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନେ ଘୋଡା ଯୋଗାଯୁକ୍ତ ରଥରେ ବସି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଭରତଙ୍କ ଆଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ନଵ ନାଗ ସହସ୍ରାଣି କଲ୍ପିତାନି ଯଥା ଵିଧି । ଅନ୍ଵଯୁର୍ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ କୁଲ ନନ୍ଦନମ୍ ॥୨-୮୩-
ନବ ହଜାର ଉତ୍ତମ ହାତୀ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଆନନ୍ଦ।
ଷଷ୍ଠୀ ରଥ ସହସ୍ରାଣି ଧନ୍ଵିନୋ ଵିଵିଧ ଆଯୁଧାଃ । ଅନ୍ଵଯୁର୍ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ॥୨-୮୩-
ଷଷ୍ଠି ହଜାର ରଥ, ଧନୁର୍ଧର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମାନ।
ଶତମ୍ ସହସ୍ରାଣି ଅଶ୍ଵାନାମ୍ ସମାରୂଢାନି ରାଘଵମ୍ । ଅନ୍ଵଯୁର୍ ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ରାଜ ପୁତ୍ରମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ॥୨-୮୩-
ଶତ ହଜାର ଘୋଡା, ଯୋଗାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମାନ।
କୈକେଯୀ ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ କୌସଲ୍ଯା ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ । ରାମ ଆନଯନ ସମ୍ହୃଷ୍ଟା ଯଯୁର୍ ଯାନେନ ଭାସ୍ଵତା ॥୨-୮୩-
କୈକେୟୀ, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତିମୟ କୌଶଳ୍ୟା, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଚମକୁଥିବା ଯାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ପ୍ରଯାତାଃ ଚ ଆର୍ଯ ସମ୍ଘାତା ରାମମ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ । ତସ୍ଯ ଏଵ ଚ କଥାଃ ଚିତ୍ରାଃ କୁର୍ଵାଣା ହୃଷ୍ଟ ମାନସାଃ ॥୨-୮୩-
ମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ ଓ ମନରେ ଖୁସି ଭରିଥିଲା ।
ମେଘ ଶ୍ଯାମମ୍ ମହା ବାହୁମ୍ ସ୍ଥିର ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଦୃଢ ଵ୍ରତମ୍ । କଦା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମହେ ରାମମ୍ ଜଗତଃ ଶୋକ ନାଶନମ୍ ॥୨-୮୩-
ବର୍ଷା ମେଘ ପରି କଳା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଦୃଢ଼ ମନବଳ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିପାରିବୁ ?
ଦୃଷ୍ଟଏଵ ହି ନଃ ଶୋକମ୍ ଅପନେଷ୍ଯତି ରାଘଵଃ । ତମଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଯନ୍ନ୍ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ ॥୨-୮୩-
ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଆମର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଯିବ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ ।
ଇତି ଏଵମ୍ କଥଯନ୍ତଃ ତେ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ କଥାଃ ଶୁଭାଃ । ପରିଷ୍ଵଜାନାଃ ଚ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଯଯୁର୍ ନାଗରିକାଃ ତଦା ॥୨-୮୩-
ଏଭଳି ମଧୁର କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକାଠି ହେଲେ, ଏବଂ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଯେ ଚ ତତ୍ର ଅପରେ ସର୍ଵେ ସମ୍ମତା ଯେ ଚ ନୈଗମାଃ । ରାମମ୍ ପ୍ରତି ଯଯୁର୍ ହୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରକୃତଯଃ ତଦା ॥୨-୮୩-
ଏଠାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ଏକାଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ମଣି କାରାଃ ଚ ଯେ କେଚିତ୍ କୁମ୍ଭ କାରାଃ ଚ ଶୋଭନାଃ । ସୂତ୍ର କର୍ମ କୃତଃ ଚୈଵ ଯେ ଚ ଶସ୍ତ୍ର ଉପଜୀଵିନଃ ॥୨-୮୩-
ଅନେକ ମଣି କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ, ଦକ୍ଷ କୁମ୍ଭକାର, ବୁଣା କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ମାଯୂରକାଃ କ୍ରାକଚିକା ରୋଚକା ଵେଧକାଃ ତଥା । ଦନ୍ତ କାରାଃ ସୁଧା କାରାଃ ତଥା ଗନ୍ଧ ଉପଜୀଵିନଃ ॥୨-୮୩-
ମୟୂର ଗହଣା କରୁଥିବା, କାଠ କାଟୁଥିବା, କାଟି କାମ କରୁଥିବା, ଛିଦ୍ର କରୁଥିବା, ଦାନ୍ତ କାମ କରୁଥିବା, ପୁତି କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସୁଵର୍ଣ କାରାଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତାଃ ତଥା କମ୍ବଲ ଧାଵକାଃ । ସ୍ନାପକ ଆଚ୍ଚାଦକା ଵୈଦ୍ଯା ଧୂପକାଃ ଶୌଣ୍ଡିକାଃ ତଥା ॥୨-୮୩-
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁନା କାମ କରୁଥିବା, କମ୍ବଳ ଧୋଇଥିବା, ସ୍ନାନ କରାଉଥିବା, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇଥିବା, ଡାକ୍ତର, ଧୂପ ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ମଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ ।